Khóa luận kỹ thuật cứu hộ và tái thả tê tê Java tại Vườn quốc gia Cúc Phương - ĐH Lâm nghiệp

Nghiên cứu về kỹ thuật cứu hộ và tái thả Tê Tê Java (Manis javanica) tại Vườn Quốc gia Cúc Phương là vô… 74 trang · Trường Đại Học Lâm Nghiệp Việt Nam · 2022.

• Tác giả: Lê Minh Chiến
• Người hướng dẫn: GS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Thiên Nhiên
• Đề tài: Nghiên Cứu Kỹ Thuật Cứu Hộ và Tái Thả Tê Tê Java (Manis Javanica) Tại Trung Tâm Bảo Tồn Tê Tê và Thú Ăn Thịt Nhỏ, Vườn Quốc Gia Cúc Phương, Tỉnh Ninh Bình
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về cứu hộ và tái thả các loài Tê tê trên thế giới
• 1.2. Hoạt động cứu hộ Tê tê tại Việt Nam
• 1.3. Những yêu cầu kỹ thuật trong cứu hộ và tái thả động vật hoang dã
• 1.3.1. Yêu cầu về kỹ thuật trong cứu hộ
• 1.3.2. Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về tái thả động vật rừng
• 1.4. Sơ lược về các loài Tê tê ở Việt Nam
• 1.4.1. Đặc điểm chung
• 1.4.2. Phân biệt 2 loài Tê tê ở Việt Nam
• 1.4.3. Một số đặc điểm của Tê tê java
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu chung
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.3. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Kế thừa tài liệu
• 2.5.2. Theo dõi tại hiện trường
• 2.5.3. Thành phần và khẩu phần ăn của loài Tê tê java
• 2.5.4. Các bệnh thường gặp và cách chữa trị
• 2.5.5. Phân tích mô hình SWOT
• 2.5.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2. Vị trí địa lý. Điều kiện kinh tế, xã hội
• 3.3. Dân số và lao động. Kinh tế, xã hội
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng hoạt động cứu hộ loài Tê tê java tại Trung tâm Bảo tồn Tê tê và thú ăn thịt nhỏ
• 4.2. Quy định về kỹ thuật cứu hộ loài Tê tê java tại Trung tâm Bảo tồn Tê tê và thú ăn thịt nhỏ
• 4.2.1. Bác sĩ thú y và đội ngũ kỹ thuật
• 4.2.2. Kiểm tra tình trạng ban đầu
• 4.2.3. Quy định về an toàn
• 4.2.3.1. Các quy định an toàn bắt buộc cho cán bộ
• 4.2.3.2. An toàn cho Tê tê
• 4.2.4. Trình tự cứu hộ
• 4.2.5. Kỹ thuật chăm sóc Tê tê java
• 4.2.5.1. Kỹ thuật chuồng trại
• 4.2.5.2. Vệ sinh chuồng trại
• 4.2.5.3. Chế độ dinh dưỡng cho Tê tê java
• 4.2.5.4. Chăm sóc Tê tê java tại khu cách ly
• 4.2.5.5. Chăm sóc Tê tê java sau khi di chuyển khỏi khu cách ly
• 4.2.5.6. Một số bệnh và phòng bệnh
• 4.3. Quy định và kỹ thuật tái thả loài Tê tê java (Manis javanica)
• 4.3.1. Yêu cầu về an toàn
• 4.3.2. Trình tự tái thả
• 4.3.3. Công tác chuẩn bị
• 4.3.4. Trình tự tiến hành
• 4.3.5. Phương pháp đánh giá bằng SWOT
• 4.4. Đề xuất giải pháp cứu hộ Tê tê java
• 4.5. Nhân nuôi sinh sản Tê tê java tại Trung tâm SVW
• 4.6. Công tác theo dõi sau tái thả Tê tê java
• 4.7. Trao đổi kết nối với các lực lượng chức năng
• 4.8. Tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Cứu Hộ Tê Tê Java Tại Cúc Phương

Nghiên cứu về kỹ thuật cứu hộ và tái thả Tê Tê Java (Manis javanica) tại Vườn Quốc gia Cúc Phương là vô cùng quan trọng. Tê Tê Java đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do nạn săn bắt và buôn bán trái phép. Việt Nam được xem là điểm nóng trong hoạt động này. Hàng năm, hàng nghìn cá thể Tê Tê bị tịch thu và đưa về các trung tâm cứu hộ. Tuy nhiên, không phải trung tâm nào cũng có đủ năng lực và nguồn lực để cứu hộ hiệu quả. Cứu hộ Tê Tê đòi hỏi kiến thức chuyên môn, cơ sở vật chất đặc biệt và nguồn cung cấp thức ăn phù hợp (chủ yếu là kiến và mối). Nghiên cứu này sẽ tập trung đánh giá và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác cứu hộ và tái thả loài thú quý hiếm này tại Vườn Quốc gia Cúc Phương, một trong những trung tâm cứu hộ uy tín.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Bảo Tồn Tê Tê Java

Nghiên cứu này đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp các thông tin khoa học, giúp cải thiện phương pháp cứu hộ Tê Tê Java. Hiện nay, số lượng Tê Tê Java trong tự nhiên đang suy giảm nghiêm trọng. Các trung tâm cứu hộ đóng vai trò quan trọng trong việc phục hồi sức khỏe cho những cá thể bị tịch thu từ các vụ buôn bán trái phép trước khi tái thả về môi trường tự nhiên. Nghiên cứu này sẽ đánh giá hiệu quả của các phương pháp hiện tại và đề xuất các cải tiến cần thiết để tăng tỷ lệ sống sót và tái hòa nhập thành công cho Tê Tê Java.

1.2. Vườn Quốc Gia Cúc Phương Trung Tâm Cứu Hộ Tiêu Biểu

Vườn Quốc gia Cúc Phương là một trong những trung tâm cứu hộ động vật hoang dã hàng đầu tại Việt Nam. Trung tâm có kinh nghiệm trong việc cứu hộ và tái thả nhiều loài động vật hoang dã, bao gồm cả Tê Tê Java. Trung tâm bảo tồn Tê Tê và thú ăn thịt nhỏ VQG Cúc Phương, được thành lập vào tháng 7 năm 2014, nhằm đưa ra giải pháp hiệu quả hơn nhằm đảm bảo tương lai của động vật hoang dã tại Việt Nam. Sự thành công của trung tâm trong việc cứu hộ và tái thả Tê Tê Java đã được ghi nhận và đánh giá cao.

II. Thách Thức Trong Kỹ Thuật Cứu Hộ Tê Tê Java Ở Việt Nam

Công tác cứu hộ Tê Tê Java tại Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức. Tê Tê thường bị thương, mất nước và suy dinh dưỡng khi bị tịch thu từ các vụ buôn bán trái phép. Việc cung cấp thức ăn phù hợp (kiến và mối) cũng là một vấn đề lớn, đặc biệt là vào mùa khan hiếm. Ngoài ra, Tê Tê rất dễ bị căng thẳng khi tiếp xúc với con người, điều này có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng phục hồi của chúng. Các quy trình cứu hộ cần được tối ưu hóa để giảm thiểu căng thẳng cho Tê Tê và đảm bảo điều kiện sống tốt nhất.

2.1. Tình Trạng Sức Khỏe Tê Tê Khi Tiếp Nhận Cứu Hộ

Tê Tê thường đến các trung tâm cứu hộ trong tình trạng sức khỏe rất kém. Chúng có thể bị thương do quá trình bắt giữ và vận chuyển, cũng như bị suy dinh dưỡng do không được cung cấp thức ăn phù hợp. Một số cá thể còn bị nhồi nhét các chất lạ vào cơ thể để tăng trọng lượng trước khi bán. Việc đánh giá và điều trị các vấn đề sức khỏe này đòi hỏi sự chuyên môn và kinh nghiệm từ đội ngũ bác sĩ thú y và kỹ thuật viên.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Cung Cấp Thức Ăn Cho Tê Tê

Tê Tê là loài ăn côn trùng chuyên biệt, thức ăn chủ yếu là kiến và mối. Việc tìm kiếm và cung cấp đủ số lượng kiến và mối cho Tê Tê trong điều kiện nuôi nhốt là một thách thức lớn. Các trung tâm cứu hộ cần có các phương pháp thu thập và bảo quản thức ăn hiệu quả để đảm bảo Tê Tê được cung cấp đủ dinh dưỡng. Một số trung tâm đã thử nghiệm với các loại thức ăn thay thế, nhưng hiệu quả vẫn chưa được chứng minh.

III. Phương Pháp Cứu Hộ Và Chăm Sóc Tê Tê Java Hiệu Quả

Nghiên cứu này tập trung vào các phương pháp cứu hộ và chăm sóc Tê Tê Java hiệu quả, đặc biệt là tại Trung tâm Bảo tồn Tê Tê và thú ăn thịt nhỏ, Vườn Quốc gia Cúc Phương. Các phương pháp này bao gồm: quy trình tiếp nhận và đánh giá ban đầu, cách ly và điều trị bệnh, chế độ dinh dưỡng phù hợp, và các biện pháp giảm căng thẳng. Nghiên cứu cũng xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ sống sót và khả năng tái hòa nhập thành công của Tê Tê Java.

3.1. Quy Trình Tiếp Nhận Và Đánh Giá Tê Tê Cứu Hộ

Quy trình tiếp nhận và đánh giá ban đầu là bước quan trọng trong công tác cứu hộ Tê Tê. Khi một cá thể Tê Tê được đưa đến trung tâm cứu hộ, đội ngũ kỹ thuật cần nhanh chóng đánh giá tình trạng sức khỏe tổng thể, xác định các vết thương và bệnh tật, và xác định mức độ suy dinh dưỡng. Thông tin này sẽ giúp đưa ra kế hoạch điều trị và chăm sóc phù hợp.

3.2. Chế Độ Dinh Dưỡng Tối Ưu Cho Tê Tê Java

Chế độ dinh dưỡng đóng vai trò then chốt trong quá trình phục hồi sức khỏe của Tê Tê Java. Cần phải cung cấp thức ăn giàu dinh dưỡng, dễ tiêu hóa và phù hợp với tập tính ăn uống tự nhiên của Tê Tê. Thức ăn tươi sống như kiến, mối và trứng kiến là lựa chọn tốt nhất. Bảng 1.1 cho thấy loại thức ăn, khẩu phần ăn của Tê tê java trong điều kiện nuôi nhốt. Ngoài ra, các trung tâm cứu hộ có thể bổ sung thêm các loại vitamin và khoáng chất cần thiết.

3.3. Các Biện Pháp Giảm Căng Thẳng Cho Tê Tê

Tê Tê Java rất dễ bị căng thẳng khi tiếp xúc với con người hoặc bị đưa vào môi trường nuôi nhốt. Căng thẳng có thể làm suy yếu hệ miễn dịch và ảnh hưởng đến khả năng phục hồi của chúng. Vì vậy, cần áp dụng các biện pháp giảm căng thẳng như: hạn chế tiếp xúc trực tiếp, cung cấp môi trường sống yên tĩnh và an toàn, và tạo ra các hoạt động làm giàu môi trường để kích thích các hành vi tự nhiên.

IV. Kỹ Thuật Tái Thả Tê Tê Java Về Môi Trường Tự Nhiên

Tái thả thành công là mục tiêu cuối cùng của công tác cứu hộ Tê Tê Java. Quá trình này đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng, bao gồm việc lựa chọn địa điểm tái thả phù hợp, đánh giá khả năng thích nghi của Tê Tê, và theo dõi sau tái thả. Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả của các kỹ thuật tái thả khác nhau và đề xuất các giải pháp để tăng tỷ lệ thành công.

4.1. Tiêu Chí Chọn Địa Điểm Tái Thả Tê Tê Java

Việc lựa chọn địa điểm tái thả phù hợp là yếu tố quan trọng để đảm bảo Tê Tê Java có thể thích nghi và tồn tại trong môi trường tự nhiên. Các tiêu chí lựa chọn bao gồm: sự hiện diện của quần thể kiến và mối, độ che phủ của rừng, mức độ an toàn (tránh các khu vực có hoạt động săn bắt trái phép), và sự phù hợp với điều kiện khí hậu và địa hình.

4.2. Theo Dõi Và Đánh Giá Sau Tái Thả Tê Tê

Theo dõi sau tái thả là cần thiết để đánh giá hiệu quả của quá trình tái thả và xác định các vấn đề có thể phát sinh. Các phương pháp theo dõi bao gồm: gắn thẻ theo dõi, sử dụng máy ảnh bẫy, và phỏng vấn người dân địa phương. Dữ liệu thu thập được sẽ giúp cải thiện các kỹ thuật tái thả trong tương lai.

V. Đề Xuất Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Cứu Hộ Tê Tê Java

Dựa trên kết quả nghiên cứu, bài viết đề xuất các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả công tác cứu hộ và tái thả Tê Tê Java tại Vườn Quốc gia Cúc Phương và các trung tâm cứu hộ khác. Các giải pháp này bao gồm: tăng cường hợp tác giữa các cơ quan chức năng và tổ chức bảo tồn, nâng cao năng lực cho đội ngũ cứu hộ, cải thiện cơ sở vật chất, và tăng cường công tác tuyên truyền và giáo dục cộng đồng.

5.1. Tăng Cường Hợp Tác Bảo Vệ Tê Tê Java

Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng (kiểm lâm, công an, hải quan) và các tổ chức bảo tồn (Trung tâm cứu hộ, tổ chức phi chính phủ) để ngăn chặn nạn buôn bán trái phép và đảm bảo Tê Tê bị tịch thu được đưa đến các trung tâm cứu hộ một cách nhanh chóng và an toàn. Trao đổi kết nối với các lực lượng chức năng.

5.2. Tuyên Truyền Nâng Cao Nhận Thức Bảo Tồn Tê Tê

Nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn Tê Tê Java là rất quan trọng. Các chiến dịch tuyên truyền có thể được thực hiện thông qua các phương tiện truyền thông, các chương trình giáo dục tại trường học, và các hoạt động cộng đồng. Tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức.

VI. Kết Luận Về Nghiên Cứu Cứu Hộ Và Tái Thả Tê Tê Java

Nghiên cứu về kỹ thuật cứu hộ và tái thả Tê Tê Java tại Vườn Quốc gia Cúc Phương đã cung cấp những thông tin quan trọng và các giải pháp thiết thực để cải thiện công tác bảo tồn loài thú quý hiếm này. Việc áp dụng các phương pháp cứu hộ và tái thả hiệu quả, kết hợp với sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan, sẽ giúp tăng cơ hội sống sót và tái hòa nhập thành công cho Tê Tê Java, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học của Việt Nam.

6.1. Tồn Tại Và Hạn Chế Của Nghiên Cứu Hiện Tại

Mặc dù nghiên cứu đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận, vẫn còn một số tồn tại và hạn chế cần được khắc phục trong tương lai. Ví dụ, cần có thêm nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng thích nghi của Tê Tê sau tái thả, cũng như các phương pháp theo dõi hiệu quả hơn.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Trong Tương Lai Về Tê Tê Java

Trong tương lai, cần tập trung vào các nghiên cứu sâu hơn về sinh học và sinh thái của Tê Tê Java, cũng như các phương pháp quản lý và bảo tồn hiệu quả hơn. Nghiên cứu về các bệnh thường gặp ở Tê Tê và các phương pháp điều trị cũng rất cần thiết. Nhân nuôi sinh sản Tê Tê java tại Trung tâm SVW

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Nạn săn bắt, buôn bán và tiêu thụ trái phép động vật hoang dã phục vụ nhu cầu làm thực phẩm và dược liệu tại thị trường Việt Nam và Trung Quốc đã khiến quần thể Tê tê tự nhiên bị suy giảm nghiêm trọng. Tê tê hiện được xem là nhóm thú bị buôn bán trái phép nhiều nhất trên thế giới. Tại Việt Nam, Tê tê java (Manis javanica) là loài chịu áp lực săn bắt và buôn bán lớn hơn so với Tê tê vàng (Manis pentadactyla). Theo Sách đỏ Việt Nam (2007), Tê tê java được xếp ở mức Nguy cấp (EN), và Danh lục đỏ IUCN (2016) xếp ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR). Thống kê của Trung tâm Bảo tồn Động vật hoang dã tại Việt Nam (Save Vietnam’s Wildlife - SVW) ước tính số lượng cá thể loài này ngoài tự nhiên đã suy giảm tới 50% trong vòng 10 năm qua.

Trong quá trình vận chuyển tiêu thụ bất hợp pháp, các cá thể Tê tê thường bị nhồi nhét hỗn hợp bột ngô, bột đá vào dạ dày để tăng trọng lượng thương phẩm, dẫn đến tình trạng suy kiệt, chướng bụng, mất nước, chấn thương và nhiễm trùng nghiêm trọng. Các lực lượng chức năng khi bắt giữ tang vật thường thiếu điều kiện chuyên môn và hạ tầng chăm sóc tạm thời, đồng thời gặp khó khăn trong việc kết nối ngay với các trung tâm cứu hộ chuyên trách. Tê tê là loài có tính chuyên hóa thức ăn cao (chỉ ăn kiến và mối), hoạt động về đêm và rất nhạy cảm với stress. Khóa luận được thực hiện nhằm đánh giá hệ thống kỹ thuật cứu hộ, chăm sóc, phục hồi và quy trình tái thả Tê tê java đang áp dụng tại Trung tâm Bảo tồn Tê tê và Thú ăn thịt nhỏ thuộc Vườn Quốc gia (VQG) Cúc Phương.

Mục tiêu chung của nghiên cứu là góp phần bảo tồn loài Tê tê java (Manis javanica) đang bị suy giảm nghiêm trọng ngoài tự nhiên. Bốn mục tiêu cụ thể gồm:

1. Tổng kết tình hình chung công tác cứu hộ Tê tê java tại Trung tâm Bảo tồn Tê tê và Thú ăn thịt nhỏ, VQG Cúc Phương.
2. Đánh giá các biện pháp kỹ thuật tiếp nhận, xử lý, chăm sóc, phục hồi chức năng sinh thái và tái thả Tê tê java tại Trung tâm.
3. Xác định những thuận lợi, khó khăn trong công tác cứu hộ, bảo tồn và tái thả Tê tê java tại Trung tâm.
4. Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả cứu hộ và tái thả Tê tê java tại cơ sở nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu là các kỹ thuật cứu hộ và tái thả loài Tê tê java (Manis javanica). Phạm vi nghiên cứu về không gian được thực hiện tại Trung tâm Bảo tồn Tê tê và Thú ăn thịt nhỏ, Vườn Quốc gia Cúc Phương, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình. Thời gian thực hiện từ ngày 21/03/2022 đến ngày 29/05/2022.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và cơ sở quy chuẩn kỹ thuật của đề tài dựa trên:

• Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về cứu hộ động vật rừng (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, 2009).
• Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về tái thả động vật rừng (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, 2009).
• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam về quản lý động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm: Nghị định số 160/2013/NĐ-CP, Nghị định số 64/2019/NĐ-CP, Nghị định số 06/2019/NĐ-CP, Nghị định số 84/2021/NĐ-CP; Công ước CITES và Danh lục đỏ IUCN.

Phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Phương pháp kế thừa tài liệu: Tổng hợp các công trình nghiên cứu, báo cáo chuyên ngành trong và ngoài nước về kỹ thuật nuôi dưỡng, thú y và tái thả Tê tê.
• Phương pháp phỏng vấn: Thực hiện phỏng vấn định hướng và bán định hướng đối với 01 cán bộ quản lý (trên 15 năm kinh nghiệm) và các nhân viên chăm sóc động vật thuộc Chương trình Bảo tồn Thú ăn thịt và Tê tê (CPCP/SVW) về chu trình cứu hộ, chuồng trại, dinh dưỡng và điều trị thú y.
• Phương pháp theo dõi hiện trường: Ghi chép và quan sát trực tiếp các quy trình tiếp nhận cứu hộ, kiểm dịch cách ly, kỹ thuật vệ sinh chuồng trại, làm giàu môi trường sống, tập tính ăn uống, cân trọng lượng định kỳ và kỹ thuật vận chuyển tái thả.
• Phương pháp xác định thành phần và định mức khẩu phần ăn: Theo dõi lượng thức ăn cung cấp hàng ngày và lượng thức ăn thừa của từng cá thể để xác định mức tiêu thụ thực tế.
• Phương pháp thú y: Thu thập triệu chứng bệnh, nguyên nhân và phác đồ điều trị từ sổ sách theo dõi bệnh án và bác sĩ thú y của Trung tâm.
• Phương pháp phân tích ma trận SWOT: Đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của hoạt động cứu hộ và tái thả tại Trung tâm.
• Phương pháp xử lý số liệu: Tổng hợp và xử lý các số liệu định lượng bằng phần mềm Microsoft Excel.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương này tổng quan về 8 loài Tê tê trên thế giới thuộc bộ Pholidota, họ Manidae, chi Manis (4 loài châu Phi: M. temmincki, M. gigantean, M. tetradactyla, M. tricuspis; 4 loài châu Á: M. pentadactyla, M. crassicaudata, M. javanica, M. culionensis). Tác giả dẫn chứng dữ liệu về các vụ bắt giữ buôn lậu Tê tê quy mô lớn (24 tấn tại Việt Nam tháng 3/2008; 14 tấn tại Indonesia tháng 7/2008; 9 tấn tại Trung Quốc tháng 12/2012; 10 tấn tại Philippines tháng 4/2013). Đánh giá lịch sử nuôi nhốt Tê tê trong hơn 150 năm qua cho thấy phần lớn cá thể chết trong vòng 6 tháng đầu do hạn chế về dinh dưỡng và stress.

Tại Việt Nam, các đơn vị cứu hộ chính gồm: Trung tâm Bảo tồn Tê tê và Thú ăn thịt nhỏ VQG Cúc Phương (phối hợp SVW), VQG Cát Tiên, Trạm Cứu hộ ĐVHD Củ Chi (cứu hộ hơn 5.500 cá thể từ 2006 đến nay) và Trung tâm Cứu hộ ĐVHD Hà Nội (tiếp nhận 1.387 vụ với 32.397 cá thể trong 25 năm qua).

Bảng so sánh phân biệt 2 loài Tê tê bản địa tại Việt Nam:

Đặc điểm nhận dạng	Tê tê java (Manis javanica)	Tê tê vàng (Manis pentadactyla)
Vành tai	Nhỏ	To
Chiều dài và cấu tạo đuôi	Đuôi dài, có > 20 hàng vảy xếp dọc	Đuôi ngắn, có < 20 hàng vảy xếp dọc
Móng vuốt chi trước	Bằng hoặc lớn hơn móng chi sau khoảng 1,5 lần	Dài gấp 2 đến 4 lần móng chi sau
Phân bố địa lý	Từ tỉnh Nghệ An đến các tỉnh phía Nam	Từ các tỉnh phía Bắc đến tỉnh Quảng Nam

Về đặc điểm sinh học, Tê tê java có chiều dài thân từ 0,4–0,65 m, trọng lượng 6–8 kg, không có răng, lưỡi dài dính. Vảy thân có 17 lớp xếp dọc, 11–13 hàng ngang; đuôi có 25 hàng vảy dọc và 8 hàng ngang. Chúng động dục vào tháng 10, đẻ con vào tháng 3 trong hang, mỗi lứa đẻ 1–2 con, thời gian mang thai trên 6 tháng.

Chương 2: Mục tiêu, đối tượng, nội dung, phương pháp nghiên cứu

Chương này xác định hệ thống mục tiêu, đối tượng nghiên cứu là quy trình kỹ thuật cứu hộ và tái thả Tê tê java. Nội dung triển khai bao gồm 4 mảng công việc: khảo sát hiện trạng cá thể; chuẩn hóa quy trình tiếp nhận, chăm sóc, chữa bệnh, tái thả; phân tích SWOT hoạt động của Trung tâm; và đề xuất các giải pháp kỹ thuật, quản lý. Hệ thống phương pháp thu thập dữ liệu hiện trường và biểu mẫu phỏng vấn được mô tả chi tiết.

Chương 3: Đặc điểm khu vực nghiên cứu

VQG Cúc Phương có diện tích 22.200 ha (Ninh Bình: 11.350 ha, Thanh Hóa: 5.850 ha, Hòa Bình: 5.000 ha), nằm trong tọa độ 20°14′–20°24′ vĩ Bắc, 105°29′–105°44′ kinh Đông. Địa hình Karst núi đá vôi có độ chênh cao 400–500 m, đỉnh cao nhất là Mây Bạc (656 m). Khí hậu khu vực thuộc vùng nhiệt đới gió mùa: nhiệt độ trung bình năm 23,4°C (tháng 1 thấp nhất 15,7°C, tháng 6 cao nhất 29,5°C); lượng mưa trung bình năm 1.927,6 mm; độ ẩm trung bình 84%. Thủy văn chính gồm sông Bưởi và sông Ngang. Về mặt xã hội, dân tộc Kinh và Mường chiếm đa số, mật độ dân số bình quân 138 người/km², sinh kế chính là nông nghiệp và chăn nuôi.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Tại thời điểm nghiên cứu (tháng 3 đến tháng 5/2022), Trung tâm đang cứu hộ 07 cá thể Tê tê java:

STT	Mã định danh (ID)	Giới tính	Nguồn gốc tiếp nhận	Ngày tiếp nhận	Trọng lượng tiếp nhận	Ghi chú
1	PFWA201662	Cái	TTCH Pù Mát	09/09/2020	3,0 kg	Nuôi phục hồi
2	PMWA211817	Đực	Điện Biên	09/09/2021	5,8 kg	Nuôi phục hồi
3	PFWA211824	Cái	TTCH Pù Mát	09/11/2021	3,4 kg	Tê tê mẹ
4	PFWA221840	Cái	Quảng Trị	08/01/2022	3,0 kg	Nuôi phục hồi
5	PMC221850	Đực	Sinh tại Trung tâm	08/03/2022	90 g	Con của PFWA211824 (2,5 tháng tuổi)
6	PMWA221856	Đực	Hà Nội	01/05/2022	Chưa ghi nhận	Khu cách ly
7	PMWA221864	Đực	Hải Phòng	31/05/2022	2,7 kg	Khu cách ly

Quy trình cứu hộ được chuẩn hóa thành 4 bước:

1. Tiếp nhận thông tin và xử lý căn cứ pháp lý: Nhận dạng loài qua ảnh, hướng dẫn thủ tục giao nộp, xác định danh mục ưu tiên theo Nghị định 160/2013/NĐ-CP và Nghị định 06/2019/NĐ-CP.
2. Chuẩn bị cứu hộ: Chuẩn bị chuồng tiếp nhận, dụng cụ thú y và hộp vận chuyển bằng gỗ đục 15 lỗ thông khí mỗi bên (chia làm 3 hàng, đường kính lỗ 2 cm; kích thước hộp: 55x36 cm, 70x38 cm hoặc 80x54 cm).
3. Tiếp nhận tại hiện trường: Phân loại cá thể khỏe - yếu, tuyệt đối không tách con non khỏi mẹ, sơ cứu vết thương hở, gắp dị vật/đạn chì, chuyển vào hộp có lót khăn mềm và hoàn tất thủ tục pháp lý.
4. Chăm sóc tại Trung tâm: Chuyển vào khu cách ly tối thiểu 30 ngày để kiểm dịch và điều trị, chuyển sang khu chăm sóc phục hồi và chuyển ra khu bán hoang dã từ 1–2 tuần để phục hồi tập tính leo trèo trước khi tái thả.

Kỹ thuật chuồng trại và vệ sinh: Chuồng nuôi thiết kế đơn độc cho từng cá thể với diện tích tối thiểu 27 m² (4,5 x 6 m), chiều cao mái từ 3–5 m. Móng chuồng đào sâu 1–1,5 m, đổ bê tông dày tối thiểu 20 cm có lỗ thoát nước, tường bao quanh móng bằng gạch bê tông dày 20 cm, sau đó đổ đất mềm tạo sinh cảnh. Khung chuồng làm bằng ống kẽm phi 10–15 hoặc phi 20–30, quây lưới thép phi 6 mắt lưới 1,5–2 cm. Vách ngăn giữa hai chuồng kề nhau xây tường gạch trát xi măng nhẵn dày 15–20 cm để tránh Tê tê nhìn thấy nhau. Hộp ngủ đặt sâu 40–50 cm dưới mặt đất, lối vào bằng cống bê tông đường kính 20–25 cm. Vệ sinh chuồng diễn ra từ 7h30 đến 10h00 sáng; nhân viên sử dụng bảo hộ và nhúng ủng khử trùng qua hố dung dịch Virkon S (pha tỷ lệ 50 g/5 lít nước, thay mới 3 ngày/lần).

Định mức và kỹ thuật dinh dưỡng: Thức ăn chính gồm kiến và trứng kiến tươi sống hoặc đông lạnh (ưu tiên loài kiến vàng), bổ sung mối trong quá trình phục hồi tập tính. Đối với cá thể trên 3 kg, định mức thức ăn hàng ngày bằng 6,6% trọng lượng cơ thể. Cho ăn 1 lần/ngày vào buổi tối (19h00–21h00) bằng cách đưa thức ăn vào ống luồng đục lỗ, bọc lá cây và treo lên cành cao nhằm mô phỏng tập tính tự nhiên.

Khẩu phần ăn cụ thể theo khối lượng cơ thể:

Khối lượng cơ thể (kg)	< 1	1 – 2	2 – 3	4	5	6	7	8
Lượng thức ăn/ngày (g)	100	150	200 – 250	264	330	396	462	528

Công tác thú y và phác đồ điều trị:

STT	Loại bệnh / Triệu chứng	Nguyên nhân chính	Phác đồ và loại thuốc sử dụng
1	Viêm dạ dày, viêm ruột, chướng bụng	Do thức ăn không phù hợp, nhồi bột đá/bột ngô, cầu trùng	Ranitidine HCL 3,5 mg/kg kết hợp Sucralfate 0,5 ml (đường uống); kháng sinh Amoxicillin/Clavulanic acid 8,75 mg/kg tiêm dưới da (1 lần/ngày trong 7 ngày).
2	Nhiễm ký sinh trùng	Cầu trùng, E. coli, Coronavirus, ký sinh trùng ngoài da (đỉa)	Amoxicillin/Clavulanic acid 8,75 mg/kg tiêm dưới da trong 7 ngày, thuốc tẩy giun, men vi sinh đường ruột; gắp ký sinh trùng cơ học.
3	Các bệnh về tổn thương, viêm loét lưỡi	Do Tê tê không có răng, cơ quan bắt mồi dễ tổn thương	Vệ sinh, sát trùng bằng dung dịch Iod 1%; sử dụng thuốc kháng viêm không steroid (Meloxicam) cho mô mềm.
4	Viêm nhiễm do chấn thương ngoại khoa, hoại tử	Do dính bẫy, trầy xước trong lồng nhốt bất hợp pháp	Sát trùng bằng Chlorhexidine pha loãng hoặc dung dịch Iod 1%; kháng sinh Amoxicillin/Clavulanic acid; mỡ Tetracyclin, Penicillin bôi ngoài da; gây mê phẫu thuật cắt bỏ chi/đuôi hoại tử nếu cần.

Kỹ thuật tái thả: Động vật phải được kiểm tra sức khỏe 1 tuần trước khi thả, làm thủ tục pháp lý với kiểm lâm và chủ rừng. Địa điểm tái thả phải là rừng già hoặc rừng thứ sinh xa khu dân cư. Quá trình vận chuyển duy trì nhiệt độ 26–28°C, hạn chế rung lắc và tiếng ồn. Thời điểm thả vào lúc 19h00–20h00 tối, khoảng cách thả giữa các cá thể tối thiểu 500 m. Theo dõi sau tái thả được thực hiện qua gắn microchip phát sóng vô tuyến (Radio), bẫy ảnh và tuần tra dấu vết phân, vết chân.

Phân tích SWOT hoạt động cứu hộ tại SVW:

Phân loại	Tích cực / Có lợi	Tiêu cực / Gây hại
Nội bộ (Tác nhân bên trong)	Điểm mạnh (Strengths): - Cơ sở vật chất đồng bộ (cách ly, phục hồi, bán hoang dã). - Đội ngũ cán bộ quản lý, bác sĩ thú y và nhân viên giàu kinh nghiệm, hợp tác chuyên gia quốc tế. - Tỷ lệ tái thả thành công cao (>60%).	Điểm yếu (Weaknesses): - Diện tích Trung tâm còn nhỏ. - Thủ tục tiếp nhận và khoảng cách địa lý khiến việc sơ cứu ban đầu đôi khi bị chậm trễ. - Một số cá thể non mất bản năng hoang dã sau thời gian nuôi nhốt dài. - Hoạt động nhân nuôi sinh sản chưa được đẩy mạnh.
Bên ngoài (Tác nhân bên ngoài)	Cơ hội (Opportunities): - Nhận được sự ủng hộ và tài trợ từ các tổ chức quốc tế. - Truyền thông và nhận thức cộng đồng về bảo tồn ĐVHD ngày càng nâng cao.	Thách thức (Threats): - Tê tê kiếm ăn đêm gây khó khăn cho việc quan sát, theo dõi. - Kinh phí phụ thuộc chủ yếu vào tài trợ quốc tế và nguồn thu tham quan, chưa có ngân sách nhà nước thường xuyên. - Thủ đoạn buôn lậu ngày càng tinh vi; thói quen dùng thịt và vảy Tê tê làm thuốc trong dân gian vẫn tồn tại.

Bốn nhóm giải pháp được đề xuất:

1. Phát triển hoạt động nhân nuôi sinh sản Tê tê java nhằm mục đích bảo tồn trên cơ sở năng lực thú y hiện có.
2. Nâng cao chất lượng giám sát sau tái thả bằng thiết bị gắn microchip kết hợp bẫy ảnh.
3. Tăng cường trao đổi thông tin, thiết lập đầu mối liên lạc trực tiếp với lực lượng Kiểm lâm và Công an.
4. Mở rộng giáo dục truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng và xóa bỏ việc sử dụng sản phẩm từ Tê tê.

Chương 5: Kết luận, tồn tại và kiến nghị

Chương 5 tóm tắt các kết quả đạt được về quy trình cứu hộ, chuồng trại và phác đồ thú y; chỉ ra các điểm còn tồn tại về quy mô diện tích và kinh phí; đồng thời kiến nghị tăng cường nguồn lực tài chính cũng như cơ chế phối hợp tiếp nhận tang vật động vật hoang dã.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đã tổng hợp và chuẩn hóa các dữ liệu định lượng và quy trình kỹ thuật thực tế:

• Ghi nhận kết quả cứu hộ trong giai đoạn 2014–2021 của Trung tâm: tiếp nhận, chăm sóc hơn 1.585 cá thể động vật hoang dã, trong đó tỷ lệ phục hồi và tái thả thành công về tự nhiên đạt trên 60%.
• Thống kê chi tiết tình trạng quản lý của 07 cá thể Tê tê java tại cơ sở trong thời gian nghiên cứu, trong đó có 01 cá thể non sinh sản thành công trong điều kiện nuôi nhốt (sinh ngày 08/03/2022, nặng 90 g).
• Chuẩn hóa thông số kỹ thuật chuồng nuôi đơn độc (diện tích tối thiểu 27 m², độ sâu móng bê tông 1–1,5 m dày 20 cm, mắt lưới thép 1,5–2 cm, hộp ngủ âm đất 40–50 cm) và quy trình sát trùng cách ly (dung dịch Virkon S 50 g/5 lít nước, thay 3 ngày/lần).
• Xác lập công thức định mức thức ăn bằng 6,6% trọng lượng cơ thể đối với cá thể > 3 kg, chế độ ăn phối hợp kiến vàng và trứng kiến đông lạnh, dụng cụ cho ăn dạng ống luồng treo cao.
• Đưa ra phác đồ điều trị cụ thể cho các bệnh phổ biến: phác đồ kháng sinh Amoxicillin/Clavulanic acid 8,75 mg/kg, thuốc chống loét dạ dày Ranitidine HCL 3,5 mg/kg kết hợp Sucralfate 0,5 ml cho các trường hợp Tê tê bị nhồi bột ngô, bột đá.
• Đóng góp khoa học của đề tài là hệ thống hóa toàn diện các mắt xích kỹ thuật từ tiếp nhận, xử lý thú y, cách ly kiểm dịch (30 ngày), huấn luyện bán hoang dã (1–2 tuần) đến tái thả và giám sát sau tái thả dựa trên thực tiễn hoạt động của Trung tâm SVW tại VQG Cúc Phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận ghi nhận các mặt hạn chế được đề cập trong văn bản:

• Thời gian khảo sát thực tế tại hiện trường ngắn (khoảng hơn 2 tháng, từ 21/03/2022 đến 29/05/2022), số lượng cá thể Tê tê lưu giữ tại Trung tâm ở thời điểm nghiên cứu còn ít (07 cá thể).
• Hoạt động nhân nuôi sinh sản loài Tê tê java tại cơ sở vẫn chưa được triển khai quy mô lớn do những khó khăn về đặc tính sinh thái của loài.
• Công tác theo dõi cá thể sau tái thả ngoài tự nhiên còn gặp nhiều rào cản do chi phí thiết bị cao, địa hình rừng phức tạp và tập tính hoạt động ban đêm của Tê tê.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Đẩy mạnh nghiên cứu quy trình ghép đôi và kỹ thuật nhân nuôi sinh sản bảo tồn Tê tê java trong điều kiện nuôi nhốt có kiểm soát.
• Mở rộng các nghiên cứu chuyên sâu về giám sát sinh thái sau tái thả bằng hệ thống sóng vô tuyến (microchip radio tracking) và bẫy ảnh để đánh giá chính xác tỷ lệ sống sót dài hạn ngoài tự nhiên.

Giá trị tham khảo

Báo cáo khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên ngành Quản lý tài nguyên thiên nhiên, Lâm học, Bảo tồn đa dạng sinh học và Bác sĩ thú y động vật hoang dã.
• Cán bộ kỹ thuật tại các Vườn quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên, Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã cần tài liệu hướng dẫn thực hành về thiết kế chuồng trại, chế độ dinh dưỡng chuyên biệt (kiến, trứng kiến) và phác đồ điều trị chấn thương ngoại khoa, chướng bụng cho Tê tê.
• Phần đáng tham khảo nhất là bảng định mức khẩu phần ăn theo khối lượng cơ thể (Bảng 4.2), quy chuẩn kích thước và kết cấu móng chuồng nuôi Tê tê chống đào thoát, cùng phác đồ dùng thuốc thú y xử lý Tê tê bị nhồi dị vật đường tiêu hóa.

Câu hỏi thường gặp

Khẩu phần ăn hàng ngày của Tê tê java có trọng lượng trên 3 kg tại Trung tâm được tính toán như thế nào? Đối với các cá thể Tê tê java có trọng lượng trên 3 kg, định mức thức ăn hàng ngày được tính bằng 6,6% trọng lượng cơ thể của cá thể đó. Thức ăn bao gồm hỗn hợp kiến và trứng kiến (tươi sống hoặc đông lạnh), được cho ăn 1 lần mỗi ngày vào buổi tối trong khoảng thời gian từ 19h00 đến 21h00.

Quy cách thiết kế chuồng nuôi cá thể Tê tê java tại Trung tâm có những tiêu chuẩn kỹ thuật gì? Mỗi chuồng nuôi một cá thể riêng biệt có diện tích tối thiểu 27 m² (4,5 x 6 m), chiều cao mái từ 3–5 m. Móng chuồng phải đào sâu từ 1–1,5 m và đổ bê tông dày tối thiểu 20 cm để chống Tê tê đào thoát. Vách ngăn giữa các chuồng liền kề xây gạch dày 15–20 cm trát xi măng nhẵn. Hộp ngủ đặt sâu 40–50 cm dưới mặt đất với lối vào bằng cống bê tông đường kính 20–25 cm.

Phác đồ thú y xử lý tình trạng Tê tê bị nhồi bột đá, bột ngô gây trướng bụng và viêm dạ dày gồm những loại thuốc nào? Phác đồ điều trị bao gồm: truyền dịch và cung cấp nước thường xuyên để hỗ trợ bài tiết; sử dụng thuốc bảo vệ và điều trị dạ dày dạng uống Ranitidine HCL liều 3,5 mg/kg kết hợp Sucralfate 0,5 ml; dùng kháng sinh Amoxicillin/Clavulanic acid liều 8,75 mg/kg tiêm dưới da 1 lần/ngày liên tục trong 7 ngày.

Quy định về thời gian kiểm dịch cách ly và kỹ thuật tái thả Tê tê java về tự nhiên được thực hiện ra sao? Tê tê mới tiếp nhận bắt buộc phải trải qua thời gian cách ly kiểm dịch tối thiểu 30 ngày và cân định kỳ 14 ngày/lần. Khi tái thả, hoạt động thả được tiến hành vào ban đêm (19h00–20h00), nhiệt độ vận chuyển trên xe duy trì ở mức 26–28°C. Tại địa điểm rừng tái thả, khoảng cách giữa các điểm thả của từng cá thể phải cách nhau tối thiểu 500 m và mở hộp để Tê tê tự bò ra ngoài.

Kết luận

Khóa luận của sinh viên Lê Minh Chiến đã tổng kết chi tiết hiện trạng và quy trình kỹ thuật cứu hộ, chăm sóc nuôi dưỡng, điều trị thú y và tái thả Tê tê java tại VQG Cúc Phương. Các số liệu thực nghiệm về định mức dinh dưỡng, tiêu chuẩn chuồng trại và phác đồ bệnh học đường ruột được trình bày rõ ràng, phản ánh chính xác kinh nghiệm thực tiễn từ Chương trình CPCP/SVW. Công trình cung cấp nguồn tư liệu học thuật và kỹ thuật có giá trị thực tiễn cao cho công tác bảo tồn loài Tê tê nguy cấp tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về cứu hộ và tái thả các loài Tê tê trên thế giới Tê tê, hay còn được gọi là thú ăn kiến có vảy, là động vật có vú và ăn thịt. Mặc dù cùng là thú ăn kiến và giáp xác thuộc bộ Xenarthra, nhưng Tê tê lại có khác biệt về mặt phân loại. Có tám loài Tê tê trên thế giới, tất cả đều thuộc lớp thú, bộ Pholidota, họ Manidae và chi Manis.

Tê tê phân bố chủ yếu ở phía Đông, Đông Nam và Đông Nam Á, và hầu hết ở châu Phi. Bốn loài Tê tê có nguồn gốc từ châu Phi bao gồm: Tê tê Cape (Manis temmincki), Tê tê khổng lồ (Manis gigantean), Tê tê đuôi dài (Manis tetradactyla) và Tê tê bụng trắng châu Phi (Manis tricuspis). Bốn loài Tê tê có nguồn gốc từ châu Á bao gồm: Tê tê Trung Quốc (Manis pentadactyla), Tê tê Ấn Độ (Manis crassicaudata), Tê tê java (Manis javanica) và Tê tê Palawan (Manis culionensis), một loài mới được xác định vào năm 2005 (Gaubert và Antunes, 2005). Vì giá trị kinh tế của Tê tê nên việc săn bắn và buôn bán trái phép thường xuyên diễn ra.

Ví dụ, khoảng 24 tấn và 14 tấn Tê tê đông lạnh đã bị bắt giữ lần lượt ở Việt Nam và Indonesia vào tháng 3 năm 2008 và tháng 7 năm 2008 (Shepherd, 2009); khoảng 9 tấn và 10 tấn Tê tê đông lạnh đã bị bắt giữ lần lượt ở Trung Quốc và Philippines vào tháng 12 năm 2012 và tháng 4 năm 2013 (Guangzhou Daily, 2012; Huanqiu Net, 2013). Vụ săn trộm lớn này đã nhanh chóng làm cạn kiệt quần thể Tê tê hoang dã. Bên cạnh nạn săn bắn trái phép, việc phá hủy môi trường sống cũng làm giảm mạnh các quần thể hoang dã (Wu và cộng sự, 2002). Với sự suy giảm của các quần thể hoang dã, nuôi nhốt đã trở thành một cách quan trọng để bảo vệ Tê tê khỏi nguy cơ tuyệt chủng, tuy nhiên vẫn còn tồn tại nhiều rào cản kỹ thuật đối với các chương trình nuôi nhốt vì Tê tê có tập tính riêng biệt và phụ thuộc vào hệ sinh thái tự nhiên.

Theo tài liệu, trong hơn 150 năm qua, hơn 100 vườn thú và tổ chức đã cố gắng duy trì Tê tê. Hầu hết Tê tê đều chết trong vòng 6 tháng, một số ít thì sống sót từ 2-3 năm, vài cá thể thì sống từ 12-19 năm. Hồ sơ về Tê tê trong điều kiện nuôi nhốt từ năm 1877 đến 3 năm 2001 được trích dẫn bởi Yang (Yang và cộng sự, 2007). Các trung tâm nghiên cứu về nuôi nhốt và nhân giống Tê tê trong thập kỷ qua được tóm tắt trong bảng 1.