Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đa dạng loài đặc điểm phân bố và giá trị bảo tồn của khu hệ bò sát ở huyện đức cơ tỉnh gia lai

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu đa dạng loài đặc điểm phân bố và giá trị bảo tồn của khu hệ bò sát ở huyện đức cơ tỉnh, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Văn Sáng
• Trường học: Đại học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng loài, phân bố và giá trị bảo tồn bò sát tại huyện Đức Cơ, Gia Lai
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Quy Nhơn

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích nghiên cứu
• Nội dung nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• Những đóng góp của luận văn
• 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sơ lược tình hình nghiên cứu bò sát ở Việt Nam và tỉnh Gia Lai
• 1.1.1. Sơ lược tình hình nghiên cứu bò sát ở Việt Nam
• 1.1.1.1. Thời kỳ trước năm 1954
• 1.1.1.2. Thời kỳ 1955-1975
• 1.1.1.3. Thời kỳ 1976-1987
• 1.1.1.4. Thời kỳ từ 1988 đến nay
• 1.1.2. Sơ lược tình hình nghiên cứu bò sát ở tỉnh Gia Lai và huyện Đức Cơ
• 2. Khái quát điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của huyện Đức Cơ
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Đơn vị hành chính
• 2.1.3. Địa hình
• 2.1.4. Khí hậu
• 2.1.5. Tài nguyên sinh vật
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu. Thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 3.2. Tư liệu nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Khảo sát thực địa
• 3.3.2. Phân tích đặc điểm hình thái
• 3.3.3. Định tên khoa học các loài
• 3.3.4. Đánh giá tình trạng bảo tồn và tính đặc hữu
• 3.3.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. Thành phần loài bò sát ở huyện Đức Cơ. Đa dạng thành phần loài
• 4.2. Các phát hiện mới
• 4.3. Cấu trúc các bậc phân loại ở huyện Đức Cơ
• 4.4. Các loài bò sát quý, hiếm, đặc hữu có giá trị bảo tồn ở KVNC
• 4.5. Đặc điểm hình thái nhận dạng các loài bò sát ở huyện Đức Cơ
• 4.6. Các loài bò sát bổ sung cho huyện Đức Cơ và tỉnh Gia Lai
• 4.7. Các loài bò sát ghi nhận ở huyện Đức Cơ
• 4.8. Đặc điểm phân bố. Theo địa điểm nghiên cứu
• 4.9. Theo sinh cảnh
• 4.10. So sánh tương đồng về thành phần loài bò sát huyện Đức Cơ với các KBTTN và VQG ở khu vực lân cận
• 4.11. Các vấn đề liên quan đến bảo tồn
• 4.11.1. Các nhân tố đe dọa đến khu hệ bò sát ở Khu vực nghiên cứu
• 4.11.2. Các loài cần ưu tiên bảo tồn
• 4.11.3. Các hoạt động ưu tiên bảo tồn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đa dạng sinh học bò sát

Nghiên cứu về đa dạng sinh học bò sát tại huyện Đức Cơ, Gia Lai đã chỉ ra rằng khu vực này có sự phong phú về thành phần loài. Theo thống kê, đã ghi nhận được 44 loài bò sát thuộc 36 giống và 17 họ. Điều này cho thấy sự đa dạng loài ở huyện Đức Cơ không chỉ phong phú mà còn có giá trị bảo tồn cao. Các loài bò sát này đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái, tham gia vào chuỗi thức ăn và kiểm soát các loài côn trùng gây hại. Tuy nhiên, khu hệ bò sát tại đây đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm mất môi trường sống và khai thác quá mức. Việc bảo tồn các loài bò sát quý hiếm và đặc hữu là cần thiết để duy trì giá trị bảo tồn của khu vực này.

1.1. Đặc điểm phân bố bò sát

Phân bố của các loài bò sát ở huyện Đức Cơ được phân tích theo địa điểm nghiên cứu và sinh cảnh. Kết quả cho thấy sự phân bố không đồng đều giữa các xã và thị trấn. Các loài bò sát thường tập trung ở những khu vực có độ che phủ rừng cao và môi trường sống tự nhiên tốt. Sự phân bố này cũng phản ánh tình trạng bảo tồn động vật tại khu vực, với nhiều loài đang bị đe dọa do mất môi trường sống. Việc hiểu rõ về địa lý sinh học và hệ sinh thái nơi các loài bò sát sinh sống là rất quan trọng để xây dựng các chương trình bảo tồn hiệu quả.

II. Giá trị bảo tồn và các nhân tố đe dọa

Giá trị bảo tồn của các loài bò sát ở huyện Đức Cơ không chỉ nằm ở sự đa dạng mà còn ở vai trò sinh thái của chúng. Nhiều loài bò sát có giá trị kinh tế cao, được sử dụng trong thực phẩm và dược liệu. Tuy nhiên, khu hệ bò sát đang bị đe dọa bởi nhiều yếu tố như khai thác rừng, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu. Các loài bò sát quý hiếm cần được ưu tiên bảo tồn, đặc biệt là những loài có nguy cơ tuyệt chủng. Việc xây dựng các chương trình quản lý tài nguyên và bảo tồn thiên nhiên là cần thiết để bảo vệ các loài này và duy trì đặc điểm sinh thái của khu vực.

2.1. Các hoạt động ưu tiên bảo tồn

Các hoạt động bảo tồn cần được triển khai một cách đồng bộ và hiệu quả. Việc thành lập các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia là một trong những giải pháp quan trọng. Ngoài ra, cần có các chương trình giáo dục cộng đồng về bảo tồn động vật và đa dạng sinh học để nâng cao nhận thức của người dân. Các hoạt động nghiên cứu và khảo sát cũng cần được tăng cường để cập nhật thông tin về tình trạng các loài bò sát và đưa ra các biện pháp bảo tồn phù hợp. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong các hoạt động bảo tồn sẽ góp phần quan trọng vào thành công của các chương trình này.

III. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu về đa dạng sinh học bò sát tại huyện Đức Cơ, Gia Lai đã chỉ ra sự phong phú và giá trị bảo tồn của khu hệ này. Tuy nhiên, các loài bò sát đang đối mặt với nhiều thách thức từ môi trường sống và hoạt động khai thác. Cần có các biện pháp bảo tồn hiệu quả để bảo vệ các loài quý hiếm và duy trì tính đa dạng sinh học của khu vực. Các kiến nghị bao gồm việc tăng cường công tác quản lý tài nguyên, xây dựng các khu bảo tồn và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn động vật. Việc thực hiện các biện pháp này sẽ góp phần bảo vệ và phát triển bền vững khu hệ bò sát tại huyện Đức Cơ.

3.1. Đề xuất nghiên cứu tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm sinh thái và hành vi của các loài bò sát tại huyện Đức Cơ. Việc khảo sát định kỳ sẽ giúp theo dõi tình trạng các loài và đánh giá hiệu quả của các chương trình bảo tồn. Ngoài ra, cần mở rộng nghiên cứu sang các khu vực lân cận để có cái nhìn tổng thể về tình trạng bảo tồn bò sát trong toàn tỉnh Gia Lai. Sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính quyền địa phương và cộng đồng sẽ là yếu tố quyết định cho sự thành công của các hoạt động bảo tồn trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam nằm trong vùng Indo-Burma, một trong 25 điểm nóng về đa dạng sinh học toàn cầu, với sự phong phú đặc sắc về bò sát (BS) nhờ địa hình, kiểu đất, cảnh quan và khí hậu đa dạng. Số lượng loài BS tại Việt Nam đã tăng từ 258 loài năm 1996 lên khoảng 542 loài vào năm 2021, cho thấy tiềm năng khám phá khu hệ BS còn rất lớn. Bò sát không chỉ có giá trị khoa học mà còn đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái, tham gia chuỗi thức ăn và kiểm soát côn trùng gây hại, đồng thời phục vụ nhu cầu thực phẩm, dược liệu và kỹ nghệ da. Tuy nhiên, khu hệ BS đang đối mặt với nguy cơ suy giảm nghiêm trọng do mất rừng, suy thoái sinh cảnh, khai thác quá mức và ô nhiễm môi trường.

Tỉnh Gia Lai, với diện tích rừng lớn nhất Tây Nguyên (khoảng 719.478 ha), có chất lượng rừng tương đối tốt, tạo điều kiện thuận lợi cho các loài BS sinh sống. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung ở phía Đông Bắc tỉnh, đặc biệt tại Vườn Quốc Gia Kon Ka Kinh và Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Kon Chư Răng. Huyện Đức Cơ, nằm phía Tây tỉnh Gia Lai, giáp ranh Campuchia, chưa có nghiên cứu chuyên sâu về BS. Nghiên cứu này nhằm đánh giá đa dạng loài, đặc điểm phân bố và giá trị bảo tồn của khu hệ BS tại huyện Đức Cơ, góp phần bổ sung dữ liệu khoa học và hỗ trợ công tác bảo tồn.

Mục tiêu cụ thể gồm: đánh giá thành phần loài BS, phân tích phân bố theo địa điểm, sinh cảnh và độ cao, so sánh thành phần loài với các khu bảo tồn lân cận, đồng thời đánh giá giá trị bảo tồn và các nhân tố đe dọa. Thời gian nghiên cứu từ tháng 12/2020 đến tháng 7/2021, khảo sát tại 5 xã/thị trấn với tổng cộng 27 ngày thực địa. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong quy hoạch bảo tồn và sử dụng bền vững tài nguyên BS tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình phân loại sinh học, đa dạng sinh học và bảo tồn sinh thái. Hai khung lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết đa dạng sinh học: Đánh giá sự phong phú và phân bố loài dựa trên các chỉ số đa dạng như Margalef (phong phú), Shannon-Weaver (đa dạng) và Simpson (ưu thế). Các chỉ số này giúp đo lường mức độ đa dạng và cấu trúc cộng đồng BS trong khu vực nghiên cứu.

2. Mô hình bảo tồn sinh thái: Đánh giá giá trị bảo tồn dựa trên tính đặc hữu, mức độ quý hiếm và các danh mục bảo vệ quốc tế như Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ IUCN (2021) và Công ước CITES (2019). Mô hình này giúp xác định các loài ưu tiên bảo tồn và các nhân tố đe dọa.

Các khái niệm chính bao gồm: thành phần loài, đặc điểm phân bố theo sinh cảnh và độ cao, tính đặc hữu, mức độ đe dọa, và chỉ số tương đồng thành phần loài (Sorensen-Dice).

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Tổng hợp 104 mẫu vật BS thu thập trực tiếp qua 4 đợt khảo sát thực địa tại 10 điểm thuộc 5 xã/thị trấn huyện Đức Cơ, kết hợp hơn 220 ảnh chụp và 15 phiếu phỏng vấn người dân địa phương có kinh nghiệm đi rừng.

• Phương pháp thu thập: Khảo sát thực địa theo tuyến dài 1-1,5 km, thu mẫu bằng tay, vợt, gậy chuyên dụng cho rắn độc, quan sát ban ngày và ban đêm. Mẫu vật được xử lý, đo đạc đặc điểm hình thái, định danh khoa học dựa trên tài liệu chuyên ngành.

• Phân tích đặc điểm hình thái: Áp dụng các tiêu chuẩn định loại rắn, thằn lằn, rùa theo các tài liệu uy tín trong và ngoài nước, đo các chỉ số hình thái như chiều dài thân, số lượng vảy, màu sắc đặc trưng.

• Đánh giá bảo tồn: Dựa trên các danh mục Sách Đỏ Việt Nam, Danh lục Đỏ IUCN và CITES để phân loại mức độ đe dọa và tính đặc hữu của các loài.

• Phân tích số liệu: Sử dụng phần mềm MS-Excel và PAST Statistics để tính toán các chỉ số đa dạng, hệ số tương đồng Sorensen-Dice giữa các khu vực, phân tích tập hợp nhóm thành phần loài.

• Timeline nghiên cứu: Thực hiện từ tháng 12/2020 đến tháng 7/2021, gồm 4 đợt khảo sát thực địa với tổng cộng 27 ngày khảo sát.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng thành phần loài: Ghi nhận 44 loài BS thuộc 36 giống, 17 họ, 2 bộ tại huyện Đức Cơ, trong đó 41 loài có mẫu vật, 3 loài quan sát chụp ảnh. Bộ có vảy (Squamata) chiếm đa số với 36 loài (81,81%), bộ rùa (Testudines) có 8 loài (18,18%). Họ Colubridae đa dạng nhất với 12 loài (27,27%). So với các khu vực lân cận, số loài tại Đức Cơ thấp hơn KBTTN Kon Chư Răng (45 loài) nhưng cao hơn VQG Kon Ka Kinh (37 loài).

2. Phát hiện mới: Bổ sung 10 loài mới cho tỉnh Gia Lai, gồm 2 loài thằn lằn, 5 loài rắn và 3 loài rùa. Ghi nhận 3 loài BS mới phát hiện cho khoa học từ năm 2013 tại huyện Đức Cơ: Calotes bachae, Dixonius minhlei, Cyrtodactylus gialaiensis.

3. Giá trị bảo tồn: Trong 44 loài, có 15 loài quý hiếm (34,09%), trong đó 11 loài thuộc phụ lục CITES, 10 loài trong Sách Đỏ Việt Nam, 11 loài trong Danh lục Đỏ IUCN. Có 5 loài đặc hữu cho Việt Nam và Đông Dương, cần ưu tiên bảo tồn.

4. Phân bố theo địa điểm: Số loài BS nhiều nhất tại xã Ia Dom (28 loài, 63,64%), tiếp theo là Ia Pnôn (20 loài, 45,45%), Ia Kriêng (15 loài, 34,09%), thị trấn Chư Ty (13 loài, 29,55%) và thấp nhất là Ia Krêl (6 loài, 13,64%). Mức độ tương đồng thành phần loài cao nhất giữa thị trấn Chư Ty và xã Ia Krêl (djk = 0,63), thấp nhất giữa Ia Dom và Ia Krêl (djk = 0,35).

5. Phân bố theo độ cao và sinh cảnh: Loài BS tập trung chủ yếu ở độ cao 200-300 m (33 loài, 75%) và 300-400 m (32 loài, 72,73%). Theo sinh cảnh, rừng thường xanh bị tác động có số loài nhiều nhất (34 loài, 77,27%), tiếp đến rừng trồng và nương rẫy (28 loài, 63,64%), thấp nhất là đất canh tác nông nghiệp và khu dân cư (13 loài, 29,55%).

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy huyện Đức Cơ có đa dạng loài BS phong phú, tuy chưa được nghiên cứu sâu trước đây. Số lượng loài mới phát hiện và bổ sung cho tỉnh Gia Lai khẳng định tiềm năng lớn của khu vực trong việc khám phá đa dạng sinh học. Mức độ tương đồng thành phần loài giữa các xã phản ánh sự phân bố không đồng đều do khác biệt về diện tích, chất lượng rừng và mức độ tác động của con người.

Phân bố tập trung ở độ cao trung bình và sinh cảnh rừng thường xanh bị tác động cho thấy các loài BS ưu tiên sinh sống ở những khu vực có thảm thực vật đa dạng và ít bị khai thác quá mức. Sinh cảnh rừng trồng tuy bị biến đổi nhưng vẫn duy trì đa dạng loài đáng kể, trong khi sinh cảnh đất nông nghiệp và khu dân cư có đa dạng thấp do tác động mạnh của con người.

So sánh với các khu bảo tồn lân cận, huyện Đức Cơ có thành phần loài tương đối phong phú, góp phần mở rộng hiểu biết về khu hệ BS Tây Nguyên. Các loài quý hiếm và đặc hữu được ghi nhận là đối tượng ưu tiên bảo tồn, đồng thời cảnh báo các nhân tố đe dọa như mất rừng, săn bắt quá mức cần được kiểm soát.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ đa dạng loài theo địa điểm, độ cao và sinh cảnh, bảng so sánh chỉ số đa dạng và hệ số tương đồng thành phần loài giữa các khu vực, giúp minh họa rõ nét cấu trúc và phân bố khu hệ BS.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường bảo vệ và phục hồi sinh cảnh rừng thường xanh: Ưu tiên bảo vệ các khu vực rừng tự nhiên còn lại, đặc biệt vùng biên giới, nhằm duy trì môi trường sống cho các loài BS quý hiếm. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, chủ thể là chính quyền địa phương phối hợp với các tổ chức bảo tồn.

2. Xây dựng chương trình giám sát và quản lý săn bắt BS: Thiết lập hệ thống giám sát, kiểm soát săn bắt trái phép các loài BS có giá trị kinh tế và bảo tồn cao, giảm thiểu khai thác quá mức. Thực hiện ngay trong 1-2 năm, do lực lượng kiểm lâm và công an địa phương đảm nhiệm.

3. Phát triển mô hình nhân nuôi sinh sản các loài BS có giá trị kinh tế: Khuyến khích nhân nuôi các loài BS phù hợp để đáp ứng nhu cầu thị trường, giảm áp lực khai thác tự nhiên, đồng thời tăng thu nhập cho người dân. Thời gian triển khai 2-3 năm, phối hợp giữa các viện nghiên cứu, trường đại học và cộng đồng dân cư.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn BS: Tổ chức các chương trình tuyên truyền, giáo dục về vai trò và giá trị của BS, khuyến khích người dân tham gia bảo vệ đa dạng sinh học. Thực hiện liên tục, chủ yếu do các tổ chức phi chính phủ và chính quyền địa phương phối hợp.

5. Tiếp tục nghiên cứu và cập nhật dữ liệu đa dạng BS: Mở rộng khảo sát đến các khu vực chưa được nghiên cứu, cập nhật danh mục loài và tình trạng bảo tồn để làm cơ sở khoa học cho quản lý tài nguyên. Thời gian dài hạn, do các viện nghiên cứu và trường đại học thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách bảo tồn: Sử dụng dữ liệu khoa học để xây dựng kế hoạch bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên sinh vật tại huyện Đức Cơ và tỉnh Gia Lai.

2. Các nhà nghiên cứu sinh thái và động vật học: Tham khảo danh mục loài, đặc điểm phân bố và phương pháp nghiên cứu để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về đa dạng sinh học và bảo tồn.

3. Cơ quan kiểm lâm và bảo vệ rừng: Áp dụng kết quả nghiên cứu để giám sát, quản lý và bảo vệ các loài BS quý hiếm, đặc hữu, đồng thời kiểm soát các hoạt động khai thác trái phép.

4. Cộng đồng dân cư và các tổ chức phi chính phủ: Nâng cao nhận thức về giá trị của BS, tham gia các hoạt động bảo tồn và phát triển mô hình nhân nuôi sinh sản nhằm cải thiện sinh kế bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao huyện Đức Cơ lại có đa dạng loài bò sát phong phú?
   Huyện Đức Cơ có địa hình đa dạng, khí hậu nhiệt đới ẩm, diện tích rừng lớn và chất lượng rừng tương đối tốt, tạo môi trường sống thuận lợi cho nhiều loài BS phát triển. Ngoài ra, vị trí giáp ranh Campuchia cũng góp phần làm phong phú khu hệ.

2. Các loài bò sát quý hiếm nào cần ưu tiên bảo tồn tại huyện Đức Cơ?
   Có 15 loài quý hiếm, trong đó có loài Varanus nebulosus thuộc phụ lục I CITES, các loài rùa như Indotestudo elongata (CR), Heosemys grandis (VU), và các loài thằn lằn, rắn có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN.

3. Phương pháp thu thập mẫu vật bò sát được thực hiện như thế nào?
   Mẫu vật được thu thập qua khảo sát thực địa theo tuyến, sử dụng tay, vợt, gậy chuyên dụng cho rắn độc, quan sát ban ngày và ban đêm. Mẫu vật được xử lý, đo đạc đặc điểm hình thái và định danh khoa học theo tiêu chuẩn chuyên ngành.

4. Tác động của con người đến đa dạng bò sát tại huyện Đức Cơ ra sao?
   Mất rừng, khai thác gỗ, săn bắt quá mức và biến đổi sinh cảnh do nông nghiệp và phát triển đô thị làm giảm đa dạng và số lượng loài BS, đặc biệt ở các sinh cảnh đất canh tác và khu dân cư.

5. Làm thế nào để cộng đồng dân cư tham gia bảo tồn bò sát hiệu quả?
   Thông qua các chương trình giáo dục, tuyên truyền nâng cao nhận thức, khuyến khích nhân nuôi sinh sản các loài BS có giá trị kinh tế, đồng thời phối hợp với chính quyền trong giám sát và bảo vệ môi trường sống của BS.

Kết luận

• Đã ghi nhận 44 loài bò sát thuộc 36 giống, 17 họ, 2 bộ tại huyện Đức Cơ, trong đó có 10 loài bổ sung mới cho tỉnh Gia Lai và 3 loài mới phát hiện cho khoa học từ năm 2013.
• Đa dạng loài tập trung chủ yếu ở độ cao 200-400 m và sinh cảnh rừng thường xanh bị tác động, với 15 loài quý hiếm và 5 loài đặc hữu cần ưu tiên bảo tồn.
• Mức độ tương đồng thành phần loài giữa các xã trong huyện phản ánh sự phân bố không đồng đều do khác biệt về diện tích, chất lượng rừng và tác động con người.
• Các nhân tố đe dọa chính gồm mất rừng, khai thác quá mức và biến đổi sinh cảnh, đòi hỏi các giải pháp bảo tồn và quản lý hiệu quả.
• Khuyến nghị tăng cường bảo vệ rừng, giám sát săn bắt, phát triển nhân nuôi sinh sản, nâng cao nhận thức cộng đồng và tiếp tục nghiên cứu mở rộng nhằm bảo tồn bền vững khu hệ bò sát huyện Đức Cơ.

Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp bảo tồn đã đề xuất, đồng thời mở rộng nghiên cứu để cập nhật dữ liệu đa dạng sinh học, góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên quý giá của địa phương. Đề nghị các nhà quản lý, nhà khoa học và cộng đồng cùng phối hợp hành động vì sự phát triển bền vững của hệ sinh thái bò sát tại huyện Đức Cơ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Những đóng góp của luận văn. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Sơ lược tình hình nghiên cứu bò sát ở Việt Nam và tỉnh Gia Lai.

Sơ lược tình hình nghiên cứu bò sát ở Việt Nam. Sơ lược tình hình nghiên cứu bò sát ở tỉnh Gia Lai và huyện Đức Cơ 8 1. Khái quát điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của huyện Đức Cơ. Điệu kiện tự nhiên.

Đặc điểm kinh tế - xã hội. ĐỐI TƢỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Thời gian, địa điểm nghiên cứu.

Tư liệu nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Khảo sát thực địa. Phân tích đặc điểm hình thái.

Định tên khoa học các loài. Đánh giá tình trạng bảo tồn và tính đặc hữu. Phương pháp xử lý số liệu. KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN.

Thành phần loài bò sát ở huyện Đức Cơ. Đa dạng thành phần loài. Các phát hiện mới. Cấu trúc các bậc phân loại ở huyện Đức Cơ.

Các loài bò sát quý, hiếm, đặc hữu có giá trị bảo tồn ở KVNC. Đặc điểm hình thái nhận dạng các loài bò sát ở huyện Đức Cơ. Các loài bò sát bổ sung cho huyện Đức Cơ và tỉnh Gia Lai. Các loài bò sát ghi nhận ở huyện Đức Cơ.

Đặc điểm phân bố. Theo địa điểm nghiên cứu. Theo sinh cảnh. So sánh tương đồng về thành phần loài bò sát huyện Đức Cơ với các KBTTN và VQG ở khu vực lân cận.

Các vấn đề liên quan đến bảo tồn. Các nhân tố đe dọa đến khu hệ bò sát ở Khu vực nghiên cứu. Các loài cần ưu tiên bảo tồn .3 Các hoạt động ưu tiên bảo tồn. 51 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

53 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 60 e iii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT CITES: Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora Cs.: Cộng sự IUCN: International Union for Conservation of Nature BS: Bò sát LCBS: Lưỡng cư, Bò sát VQG: Vườn quốc gia KBTTN: Khu bảo tồn thiên nhiên ĐDSH: Đa dạng sinh học KVNC: Khu vực nghiên cứu PL: Phụ lục UBND: Ủy ban nhân dân QNU: Mã mẫu vật được lưu giữ tại trường Đại học Quy Nhơn e iv NH MỤC C C ẢNG Bảng 2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu. Danh sách thành phần loài BS huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai.

Các loài BS mới phát hiện cho khoa học từ năm 2013 được ghi nhận tại huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai. Cấu trúc thành phần loài BS huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai. Các loài BS quý, hiếm ghi nhận ở huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai. Các loài BS đặc hữu ghi nhận ở KVNC .6 Sự phân bố các loài BS theo các xã, thị trấn ở huyện Đức Cơ.

Mức độ tương đồng về thành phần loài BS giữa các xã ở huyện Đức Cơ. Sự phân bố các loài BS theo độ cao ở huyện Đức Cơ. Sự phân bố các loài BS theo sinh cảnh ở huyện Đức Cơ. So sánh chỉ số đa dạng loài BS ở huyện Đức Cơ với các khu vực lân cận.

So sánh mức độ tương đồng thành phần loài BS huyện Đức Cơ với các VQG và KBTTN lân cận. Các loài BS bị săn bắt mạnh ở huyện Đức Cơ. 50 e v DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1. Sự đa dạng của khu hệ BS Việt Nam (1996-2021).

Đa dạng giống, loài trong các họ BS ở KVNC. Số lượng loài BS phân bố theo địa điểm nghiên cứu. Phân tích tập họp nhóm về sự tương đồng thành phần loài BS giữa các địa điểm trong huyện Đức Cơ. Số loài và họ BS phân bố theo độ cao ở huyện Đức Cơ.

Phân bố các loài BS theo sinh cảnh. Mức độ tương đồng thành phần loài BS ở huyện Đức Cơ với các khu vực lân cận khác. Diễn biến diện tích rừng huyện Đức Cơ từ năm 2011-2021. Lý do chọn đề tài Việt Nam nằm trong vùng Indo-Burma là một trong 25 điểm nóng về đa dạng sinh học trên thế giới [28].

Do có sự đa dạng về địa hình, kiểu đất, cảnh quan và khí hậu đã tạo nên tính đa dạng sinh học vô cùng phong phú và đặc sắc, đặc biệt là bò sát (BS). Số lượng loài BS liên tục tăng trong những thập niên gần đây: năm 1996 Nguyễn và cs. ghi nhận 258 loài [8] đến năm 2005 tăng lên 296 loài [9] và trong cuốn danh lục gần đây nhất của của Nguyen và cs. Từ đó cho đến nay có nhiều loài mới và ghi nhận mới về các loài BS ở Việt Nam đã được công bố.

Theo số liệu thống kê của Uetz & Hošek (2021) thì số loài BS của Việt Nam đến tháng 5 năm 2021 khoảng 542 loài [40], điều này chứng tỏ khu hệ BS Việt Nam vẫn cần tiếp tục được khám phá. Bò sát ngoài những giá trị đặc biệt về mặt khoa học, còn có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái tự nhiên, tham gia vào chuỗi và lưới thức ăn, góp phần tiêu diệt các loại côn trùng gây hại cho nông - lâm nghiệp. Ngoài ra, chúng cũng được sử dụng rộng rãi trong đời sống của con người như làm thực phẩm, dược liệu, kỹ nghệ da và nuôi làm cảnh. Tuy nhiên, khu hệ BS của Việt Nam đang đứng trước nguy cơ suy giảm nghiêm trọng do mất và suy thoái sinh cảnh sống, khai thác thiếu bền vững nguồn tài nguyên sinh vật phục vụ nhu cầu con người, ô nhiễm môi trường và bệnh dịch.

Trong đó mất rừng là lý do đáng lo ngại nhất. Bên cạnh đó, nhiều loài BS có giá trị kinh tế cao bị săn bắt cạn kiệt. Do đó nhiều loài được đưa vào danh sách các loài động vật được bảo vệ và cần được ưu tiên bảo tồn: 40 loài được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) [1]; 84 loài được ghi trong Danh lục Đỏ IUCN (2019) [6]. Gia Lai là một tỉnh vùng cao nằm ở phía Bắc Tây Nguyên, có diện tích rừng lớn nhất vùng Tây Nguyên với 719.478 ha, chiếm khoảng 30% diện tích rừng của vùng.

Chất lượng rừng ở đây còn tương đối tốt, là điều kiện thuận e 2 lợi cho các loài BS sinh sống. Các nghiên cứu về BS trước đây chủ yếu tập trung vào khu vực phía Đông Bắc của tỉnh, nơi có sự hiện diện của Vườn Quốc Gia (VQG) Kon Ka Kinh với 37 loài [3], Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Kon Chư Răng với 45 loài [19] và Hành lang kết nối VQG Kon Ka Kinh và KBTTN Kon Chư Răng với 30 loài [12]. Các khu vực còn lại của tỉnh rất ít được quan tâm nghiên cứu đặc biệt là khu vực phía Tây của tỉnh. Đức Cơ là một huyện phía Tây của tỉnh Gia Lai những nghiên cứu về BS của huyện còn rất hạn chế, cho đến nay chưa ghi nhận công trình nghiên cứu nào về BS.

Chính vì vậy nghiên cứu này tập trung đánh giá mức độ đa dạng về thành phần loài, đặc điểm phân bố của khu hệ BS ở huyện Đức Cơ một khu vực còn ít được biết đến về mặt đa dạng sinh học. Khu vực nghiên cứu (KVNC) cũng là vùng giáp ranh với huyện Ôza Đao, tỉnh Ratanakiri, Vương quốc Campuchia, nên kết quả nghiên cứu hứa hẹn có những ghi nhận mới về thành phần loài đồng thời bước đầu cung cấp những dẫn liệu về BS cho khu vực nghiên cứu. Từ những lý do trên chúng tôi đã chọn đề tài: “Nghiên cứu đa dạng loài, đặc điểm phân bố và giá trị bảo tồn của khu hệ bò sát ở huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai”. Mục đích nghiên cứu - Đánh giá sự đa dạng về thành phần loài BS ở huyện Đức Cơ.

- Phân tích đặc điểm phân bố BS ở huyện Đức Cơ và so sánh thành phần loài của KVNC với các VQG và KBTTN lân cận. - Đánh giá giá trị bảo tồn và các nhân tố đe dọa đến các loài BS ở KVNC. Nội dung nghiên cứu - Xác định sự đa dạng về thành phần loài BS ở huyện Đức Cơ. - Đặc điểm phân bố BS ở huyện Đức Cơ theo địa điểm nghiên cứu, sinh cảnh và đai độ cao.

- Đánh giá mức độ tương đồng thành phần loài BS ở huyện Đức Cơ với các Vườn Quốc Gia và Khu bảo tồn thiên nhiên lân cận. e 3 - Đánh giá giá trị bảo tồn của các loài BS khu vực nghiên cứu dựa trên tính đặc hữu, quý hiếm và các loài bị đe dọa ghi nhận ở khu vực. - Xác định các nhân tố đe dọa đến các loài BS ở khu vực nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ cung cấp những dẫn liệu khoa học về thành phần loài, sự phân bố và thông tin về hiện trạng của các loài BS của huyện Đức Cơ.

- Là cơ sở khoa học quan trọng giúp cho công tác quy hoạch bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên BS nói riêng và động vật nói chung ở huyện Đức Cơ. - Cung cấp bộ mẫu vật BS ở huyện Đức Cơ sử dụng trong nghiên cứu, giảng dạy về Động vật học ở trường Đại học Quy Nhơn. - Xác định một số loài BS có giá trị kinh tế cao là đối tượng nhân nuôi sinh sản đáp ứng nhu cầu của thị trường và tăng thu nhập cho người dân địa phương. Những đóng góp của luận văn - Đã lập được danh sách 44 loài BS thuộc 36 giống, 17 họ, 2 bộ cho huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai.

- Ghi nhận bổ sung 10 loài cho tỉnh Gia Lai. - Bổ sung dẫn liệu về đặc điểm hình thái của 10 loài ghi nhận bổ sung cho tỉnh Gia Lai. - Đánh giá đặc điểm phân bố các loài BS huyện Đức Cơ theo địa điểm nghiên cứu, sinh cảnh và độ cao. - So sánh mức độ tương đồng về thành phần loài BS ở huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai với các Vườn Quốc Gia và Khu bảo tồn thiên nhiên lân cận.

- Đánh giá giá trị bảo tồn trên cơ sở xác định các loài quý hiếm, đặc hữu. - Xác định các nhân tố đe dọa đến thành phần loài BS ở huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai làm cơ sở khoa học cho công tác quy hoạch bảo tồn ĐDSH ở huyện Đức Cơ. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Sơ lƣợc tình hình nghiên cứu bò sát ở Việt Nam và tỉnh Gia Lai 1.