Nghiên cứu tình trạng đặc điểm sinh thái và bảo tồn loài trĩ sao rheinardia ocellata elliot 1871 tại khu bảo tồn thiên nhiên kon chư răng tỉnh gia lai

Nghiên cứu chuyên sâu về tình trạng sinh thái, đặc điểm và bảo tồn loài Trĩ Sao quý hiếm tại Khu bảo tồn Kon Chư Răng, Gia Lai. Giải pháp bảo tồn hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Chí Thành
• Người hướng dẫn: GS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu tình trạng, đặc điểm sinh thái và bảo tồn loài Trĩ sao (Rheinardia ocellata (Elliot, 1871)) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng, tỉnh Gia Lai
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về họ Trĩ và nghiên cứu Trĩ sao
• 1.1.1. Giới thiệu chung về họ Trĩ (Phasianidae)
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Điều tra, thu thập số liệu thực địa
• 2.2.2. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Tình trạng quần thể và đặc điểm phân bố của Trĩ sao tại Khu BTTN Kon Chư Răng
• 3.1.1. Xác suất xuất hiện và ảnh hưởng của một số yếu tố tác động tới xác suất xuất hiện của Trĩ sao
• 3.1.2. Biến động tình trạng quần thể Trĩ sao trong các năm 2021 - 2023
• 3.1.3. Đặc điểm phân bố của Trĩ sao
• 3.2. So sánh hiệu quả của phương pháp điều tra bằng phương pháp âm sinh học và phương pháp đặt bẫy ảnh
• 3.3. Đặc điểm tiếng kêu của Trĩ sao tại Khu BTTN Kon Chư Răng
• 3.3.1. Loại tiếng kêu và đặc điểm phổ âm thanh của Trĩ sao
• 3.3.2. Tập tính kêu của Trĩ sao
• 3.4. Các mối đe dọa đến quần thể Trĩ sao tại Khu BTTN Kon Chư Răng và đề xuất các giải pháp bảo tồn
• 3.4.1. Các mối đe dọa đến quần thể Trĩ sao
• 3.4.2. Một số hạn chế trong công tác bảo tồn Trĩ sao
• 3.4.3. Đề xuất giải pháp bảo tồn loài Trĩ sao
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Trĩ Sao Kon Chư Răng Tổng Quan Nghiên Cứu và Bảo Tồn

Bài viết này đi sâu vào nghiên cứu và bảo tồn loài Trĩ Sao (Rheinardia ocellata) tại Khu Bảo Tồn Kon Chư Răng, Gia Lai. Trĩ Sao Kon Chư Răng là một loài chim quý hiếm, có giá trị kinh tế cao, đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do săn bắt quá mức và mất môi trường sống. Việc bảo tồn loài chim này là vô cùng cấp thiết, đặc biệt ở các khu vực mà Trĩ Sao còn đang phân bố. Nghiên cứu này tập trung vào tình trạng quần thể, đặc điểm sinh thái, phân bố và các mối đe dọa chính đối với Trĩ Sao tại khu vực. Các kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho các hoạt động bảo tồn hiệu quả, góp phần ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng của loài chim quý hiếm này. Khu Bảo Tồn Kon Chư Răng là một trong 87 khu rừng đặc dụng của Việt Nam, nổi tiếng với tính đa dạng sinh học cao. Luận án này tập trung vào việc điều tra hiện trường bằng các phương pháp hiện đại như âm sinh học và bẫy ảnh.

1.1. Giới Thiệu Chung Về Loài Trĩ Sao Rheinardia ocellata

Trĩ sao, tên khoa học Rheinardia ocellata, là một loài chim thuộc họ Trĩ (Phasianidae), có kích thước lớn và bộ lông đặc trưng với các đốm hình sao. Loài này hiện được chia thành hai loài riêng biệt: Rheinardia ocellata (phân bố ở Việt Nam và Lào) và Rheinardia nigrescens (phân bố ở Malaysia). Trĩ Sao có giá trị kinh tế cao, vì vậy là đối tượng săn bắt quá mức, dẫn đến sự suy giảm số lượng cá thể. Hiện nay việc bảo tồn loài chim này rất quan trọng, nhất là ở những khu vực chúng còn sinh sống. Theo Nguyễn Chí Thành, bảo tồn Trĩ sao là 'yêu cầu thực tiễn cần được thực hiện, đặc biệt ở các khu vực mà Trĩ sao còn đang phân bố nhằm ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng'.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Khu Bảo Tồn Kon Chư Răng Trong Bảo Tồn Trĩ Sao

Khu Bảo Tồn Kon Chư Răng, với diện tích hơn 15.000 ha, là một trong những khu vực quan trọng để bảo tồn đa dạng sinh học ở Việt Nam. Khu vực này có hệ sinh thái rừng tự nhiên phong phú, là nơi sinh sống của nhiều loài động vật quý hiếm, trong đó có Trĩ Sao. Tuy nhiên, thông tin chi tiết về Trĩ Sao tại khu vực này còn hạn chế. Nghiên cứu về Trĩ Sao Kon Chư Răng là cần thiết để xây dựng các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

II. Thực Trạng Đáng Báo Động Nguy Cơ Tuyệt Chủng Trĩ Sao

Trĩ Sao đang đối mặt với nhiều nguy cơ tuyệt chủng, bao gồm mất môi trường sống do phá rừng, săn bắn trái phép và biến đổi khí hậu. Sự suy giảm số lượng cá thể Trĩ Sao đã được ghi nhận ở nhiều khu vực, đặc biệt là do tác động của các hoạt động của con người. Theo nghiên cứu của Nguyễn Chí Thành, các mối đe dọa chính bao gồm 'bẫy bắt, chặt phá rừng, thu hẹp và chia cắt sinh cảnh sống'. Việc bảo tồn Trĩ Sao Kon Chư Răng đòi hỏi sự nỗ lực phối hợp từ các cơ quan chức năng, cộng đồng địa phương và các tổ chức bảo tồn.

2.1. Tác Động Của Mất Môi Trường Sống Đến Quần Thể Trĩ Sao

Mất môi trường sống, đặc biệt là do phá rừng, là một trong những tác động lớn nhất đến quần thể Trĩ Sao. Việc mất rừng làm giảm diện tích sinh cảnh phù hợp cho Trĩ Sao, đồng thời làm gián đoạn các quá trình sinh thái quan trọng như kiếm ăn, sinh sản và di chuyển. Ảnh hưởng của mất rừng đến Trĩ Sao là rất lớn và cần được kiểm soát.

2.2. Săn Bắn Trái Phép Mối Đe Dọa Trực Tiếp Đến Trĩ Sao Kon Chư Răng

Săn bắn trái phép là một mối đe dọa trực tiếp đến Trĩ Sao Kon Chư Răng. Trĩ Sao là loài chim có giá trị kinh tế cao, do đó thường bị săn bắt để bán hoặc sử dụng cho mục đích cá nhân. Tác động của săn bắn đến Trĩ Sao là rất nghiêm trọng và có thể dẫn đến sự suy giảm quần thể nhanh chóng.

2.3. Biến Đổi Khí Hậu Thách Thức Mới Đối Với Bảo Tồn Trĩ Sao

Biến đổi khí hậu cũng là một thách thức mới đối với bảo tồn Trĩ Sao. Biến đổi khí hậu có thể làm thay đổi điều kiện môi trường sống của Trĩ Sao, ảnh hưởng đến sự phân bố, sinh sản và khả năng thích nghi của loài. Nghiên cứu cần đánh giá sâu hơn về ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến Trĩ Sao để đưa ra các biện pháp ứng phó phù hợp.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tiên Tiến Bảo Tồn Trĩ Sao

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp nghiên cứu tiên tiến để đánh giá tình trạng quần thể và đặc điểm sinh thái của Trĩ Sao Kon Chư Răng. Các phương pháp bao gồm điều tra bằng âm thanh (âm sinh học), bẫy ảnh và điều tra trực tiếp. Phương pháp điều tra theo điểm nghe (âm sinh học) cho phép ghi lại tiếng kêu của Trĩ Sao, từ đó xác định được sự hiện diện và phân bố của loài. Phương pháp dùng bẫy ảnh giúp ghi lại hình ảnh của Trĩ Sao trong tự nhiên, cung cấp thông tin về số lượng cá thể và tập tính của loài.

3.1. Phương Pháp Âm Sinh Học Lắng Nghe Tiếng Gọi Của Trĩ Sao

Phương pháp âm sinh học là một công cụ quan trọng trong việc nghiên cứu Trĩ Sao Kon Chư Răng. Phương pháp này cho phép ghi lại tiếng kêu của Trĩ Sao trong môi trường tự nhiên. Phân tích tiếng kêu giúp xác định sự hiện diện, phân bố và thậm chí là số lượng cá thể của loài.

3.2. Bẫy Ảnh Ghi Lại Hình Ảnh Về Cuộc Sống Của Trĩ Sao

Phương pháp bẫy ảnh là một phương pháp không xâm lấn giúp thu thập hình ảnh của Trĩ Sao Kon Chư Răng trong môi trường tự nhiên. Các máy ảnh được đặt ở các vị trí chiến lược trong khu vực nghiên cứu, tự động chụp ảnh khi phát hiện chuyển động. Hình ảnh thu được cung cấp thông tin về số lượng cá thể, giới tính, độ tuổi và tập tính của Trĩ Sao.

3.3. Điều Tra Trực Tiếp Thu Thập Thông Tin Từ Thực Địa

Điều tra trực tiếp vẫn là một phương pháp quan trọng trong nghiên cứu Trĩ Sao Kon Chư Răng. Các nhà nghiên cứu tiến hành khảo sát thực địa để quan sát Trĩ Sao, ghi lại các dấu hiệu hoạt động của loài (như dấu chân, phân) và phỏng vấn người dân địa phương để thu thập thông tin về sự phân bố và các mối đe dọa đối với Trĩ Sao.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Phân Bố Tập Tính Trĩ Sao Tại Kon Chư Răng

Nghiên cứu đã thu thập được nhiều kết quả quan trọng về tình trạng quần thể, đặc điểm phân bố và tập tính của Trĩ Sao Kon Chư Răng. Trĩ Sao được ghi nhận phân bố ở nhiều khu vực khác nhau trong khu bảo tồn, tập trung chủ yếu ở trạng thái rừng giàu và rừng trung bình. Nghiên cứu cũng đã ghi lại các đặc điểm về tiếng kêu của Trĩ Sao, bao gồm tần số, độ dài và thời gian kêu. Tập tính Trĩ Sao cũng được quan sát và ghi nhận, cung cấp thông tin về hoạt động kiếm ăn, sinh sản và giao tiếp của loài.

4.1. Phân Bố Của Trĩ Sao Theo Trạng Thái Rừng Và Đai Cao

Nghiên cứu cho thấy phân bố Trĩ Sao có liên quan đến trạng thái rừng và đai cao. Trĩ Sao tập trung chủ yếu ở trạng thái rừng giàu và rừng trung bình, ở độ cao trên 700m. Phân tích chi tiết về sinh cảnh Trĩ Sao cho thấy loài này thích nghi với môi trường rừng rậm, có độ che phủ cao và nguồn thức ăn phong phú.

4.2. Đặc Điểm Tiếng Kêu Và Tập Tính Kêu Của Trĩ Sao

Đặc điểm tiếng kêu là một yếu tố quan trọng trong việc nghiên cứu Trĩ Sao. Nghiên cứu đã xác định được hai loại tiếng kêu chính của Trĩ Sao Kon Chư Răng: tiếng kêu ngắn và tiếng kêu dài. Tập tính kêu của Trĩ Sao cũng được ghi nhận, cho thấy loài này kêu nhiều nhất vào buổi sáng sớm và chiều tối.

4.3. Ước Tính Biến Động Quần Thể Trĩ Sao Tại Kon Chư Răng

Nghiên cứu sử dụng các mô hình thống kê để ước tính biến động quần thể Trĩ Sao tại Khu Bảo Tồn Kon Chư Răng từ năm 2021 đến 2023. Kết quả cho thấy quần thể Trĩ Sao có dấu hiệu suy giảm nhẹ, cần có các biện pháp bảo tồn kịp thời để ngăn chặn tình trạng này.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Trĩ Sao Hướng Đến Tương Lai Bền Vững

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các giải pháp bảo tồn Trĩ Sao Kon Chư Răng được đề xuất nhằm giảm thiểu các mối đe dọa và bảo vệ môi trường sống của loài. Các giải pháp bao gồm tăng cường tuần tra và kiểm soát săn bắn trái phép, phục hồi sinh cảnh rừng bị suy thoái, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn Trĩ Sao, phát triển du lịch sinh thái bền vững và thúc đẩy hợp tác quốc tế trong bảo tồn Trĩ Sao. Việc thực hiện các giải pháp này đòi hỏi sự cam kết và nỗ lực từ tất cả các bên liên quan.

5.1. Tăng Cường Tuần Tra Và Kiểm Soát Săn Bắn Trái Phép

Tăng cường tuần tra và kiểm soát săn bắn trái phép là một trong những biện pháp quan trọng nhất để bảo tồn Trĩ Sao Kon Chư Răng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, lực lượng kiểm lâm và cộng đồng địa phương để ngăn chặn các hoạt động săn bắn trái phép.

5.2. Phục Hồi Sinh Cảnh Rừng Và Mở Rộng Khu Vực Bảo Tồn

Phục hồi sinh cảnh rừng và mở rộng khu vực bảo tồn là cần thiết để đảm bảo môi trường sống phù hợp cho Trĩ Sao. Cần có các chương trình trồng rừng, phục hồi rừng bị suy thoái và bảo vệ các khu vực rừng tự nhiên còn lại.

5.3. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn Trĩ Sao

Giáo dục môi trường về Trĩ Sao và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn Trĩ Sao là rất quan trọng. Cần có các chương trình giáo dục, truyền thông để nâng cao ý thức bảo tồn của người dân địa phương.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Và Bảo Tồn Trĩ Sao Tương Lai

Nghiên cứu về Trĩ Sao Kon Chư Răng đã cung cấp nhiều thông tin quan trọng về tình trạng quần thể, đặc điểm sinh thái và các mối đe dọa đối với loài. Các kết quả nghiên cứu này là cơ sở khoa học cho việc xây dựng và thực hiện các chương trình bảo tồn hiệu quả. Trong tương lai, cần có thêm các nghiên cứu chuyên sâu về Trĩ Sao để hiểu rõ hơn về sinh học, sinh thái và tập tính của loài, từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn phù hợp và bền vững.

6.1. Tiếp Tục Nghiên Cứu Chuyên Sâu Về Sinh Học Và Sinh Thái Trĩ Sao

Cần tiếp tục nghiên cứu khoa học về Trĩ Sao, đặc biệt là về các khía cạnh sinh học và sinh thái của loài. Các nghiên cứu này sẽ giúp hiểu rõ hơn về nhu cầu sinh sống, sinh sản và di chuyển của Trĩ Sao, từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn phù hợp.

6.2. Phát Triển Các Chương Trình Giám Sát Quần Thể Trĩ Sao

Cần phát triển các chương trình giám sát quần thể Trĩ Sao thường xuyên và định kỳ. Việc theo dõi quần thể Trĩ Sao sẽ giúp đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn và điều chỉnh các chiến lược bảo tồn khi cần thiết.

6.3. Thúc Đẩy Hợp Tác Quốc Tế Trong Bảo Tồn Trĩ Sao

Hợp tác quốc tế trong bảo tồn Trĩ Sao là rất quan trọng, đặc biệt là với các nước có chung đường biên giới và có quần thể Trĩ Sao phân bố. Cần chia sẻ thông tin, kinh nghiệm và nguồn lực để bảo tồn loài chim quý hiếm này một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lâm nghiệp với đề tài "Nghiên cứu tình trạng, đặc điểm sinh thái và bảo tồn loài Trĩ sao (Rheinardia ocellata (Elliot, 1871)) tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng, tỉnh Gia Lai" do nghiên cứu sinh Nguyễn Chí Thành thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Vũ Tiến Thịnh, bảo vệ tại Trường Đại học Lâm nghiệp vào năm 2024 thuộc ngành Quản lý tài nguyên rừng (mã số: 9.11). Công trình nhận được sự tài trợ kinh phí nghiên cứu từ Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Loài Trĩ sao trước đây được ghi nhận có 2 phân loài tại khu vực Đông Nam Á gồm Rheinardia ocellata ocellata (phân bố tại Việt Nam, Lào) và Rheinardia ocellata nigrescens (phân bố tại Malaysia). Đến năm 2021, tổ chức BirdLife International đã chính thức nâng cấp hai phân loài này thành hai loài độc lập là Trĩ sao (Rheinardia ocellata) và Trĩ sao Malaysia (Rheinardia nigrescens). Do có kích thước cơ thể lớn, giá trị kinh tế và thẩm mỹ cao, Trĩ sao trở thành đối tượng bị săn bắt quá mức, sinh cảnh bị chia cắt và thu hẹp khiến số lượng cá thể ngoài tự nhiên suy giảm nhanh chóng, được xếp vào nhóm Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Danh lục Đỏ IUCN (2021).

Để thực hiện công tác bảo tồn loài hiệu quả, yêu cầu cấp thiết là phải xác định chính xác tình trạng quần thể, đặc điểm phân bố, tập tính và các mối đe dọa trực tiếp. Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đây về Trĩ sao chủ yếu dừng lại ở mức độ mô tả định tính qua quan sát, thiếu hụt dữ liệu định lượng và phần lớn áp dụng phương pháp điều tra điểm nghe truyền thống phụ thuộc vào sự hiện diện trực tiếp của con người, chưa khai thác hiệu quả các phương pháp hiện đại như âm sinh học (bioacoustics). Tại Khu Bảo tồn thiên nhiên (BTTN) Kon Chư Răng – khu rừng đặc dụng có diện tích rừng tự nhiên chiếm trên 98% với tính đa dạng sinh học cao – Trĩ sao đã được ghi nhận trong danh lục nhưng chưa từng có công trình nghiên cứu chuyên sâu, dẫn đến tình trạng thiếu cơ sở khoa học để xây dựng phương án bảo tồn cụ thể.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu chung: Đánh giá được tình trạng quần thể; bổ sung dữ liệu về một số đặc điểm sinh học, sinh thái, tập tính của Trĩ sao nhằm cung cấp cơ sở khoa học để bảo tồn loài chim quý hiếm này tại Khu BTTN Kon Chư Răng nói riêng cũng như ở Việt Nam nói chung.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Xác định được tình trạng quần thể, đặc điểm phân bố của Trĩ sao tại Khu BTTN Kon Chư Răng.
  2. Xác định được một số đặc điểm về tiếng kêu của Trĩ sao tại Khu BTTN Kon Chư Răng.
  3. Xác định được các mối đe dọa và đề xuất các giải pháp bảo tồn loài Trĩ sao tại Khu BTTN Kon Chư Răng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Loài Trĩ sao (Rheinardia ocellata (Elliot, 1871)) thuộc họ Trĩ (Phasianidae), bộ Gà (Galliformes).
• Phạm vi không gian: Ranh giới lâm phần quản lý của Khu BTTN Kon Chư Răng (thuộc địa bàn xã Sơn Lang, huyện Kbang, tỉnh Gia Lai).
• Phạm vi thời gian: Quá trình điều tra thực địa và thu thập dữ liệu được thực hiện liên tục trong giai đoạn từ năm 2021 đến năm 2023.
• Phạm vi nội dung: Xác định hiện trạng và biến động quần thể Trĩ sao (2021 - 2023); các đặc điểm phân bố theo sinh cảnh và đai cao; đặc trưng âm học phổ âm thanh và tập tính phát âm theo thời gian; so sánh hiệu quả giữa phương pháp âm sinh học và bẫy ảnh; xác định các mối đe dọa và khoanh vùng khu vực ưu tiên bảo tồn.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước mà tác giả điểm lại

1. Tổng quan về phân loại và thành phần loài họ Trĩ:

   • Lê Mạnh Hùng và cộng sự (2020) thống kê khu vực Đông Nam Á có 54 loài chim họ Trĩ, trong đó Việt Nam có 20 loài thuộc họ Trĩ (Phasianidae). Một số loài có giá trị bảo tồn cao gồm Công (Pavo muticus), Trĩ sao (Rheinardia ocellata), Gà lôi lam mào trắng (Lophura edwardsi).
   • Rothschild (1902) lần đầu tiên mô tả 9 điểm khác biệt hình thái của chim trống phân loài Trĩ sao tại Malaysia so với Việt Nam.
   • Davison et al. (2020) so sánh hình thái học (lông mày, mỏ, cổ họng, mào lông, hoa văn lông bao đuôi, kích thước đốm trắng) và âm học (tiếng kêu ngắn, dài, gấp) giữa hai phân loài, làm cơ sở đề xuất nâng cấp thành hai loài riêng.
   • Norsyamimi et al. (2020) phân tích trình tự gen nhưng chưa thấy nhiều khác biệt lớn và đề xuất cần mở rộng mẫu phân tích di truyền. Đến năm 2021, BirdLife International chính thức công nhận hai loài riêng biệt là Rheinardia ocellata (Việt Nam, Lào) và Rheinardia nigrescens (Malaysia).

2. Nghiên cứu về tình trạng quần thể và phân bố của Trĩ sao:

   • Brickle et al. (2008) chỉ ra sự suy giảm quần thể nghiêm trọng của các loài thuộc bộ Gà tại Campuchia, Lào và Việt Nam.
   • Nguyễn Đắc Mạnh và cộng sự (2018) áp dụng phương pháp điều tra theo điểm nghe (136 điểm) kết hợp phần mềm Distance tại Khu đề xuất BTTN Khe Nước Trong (Quảng Bình), ước lượng được 48 đàn Trĩ sao với mật độ 0,9 đàn/km².
   • Eames (1995) điều tra vùng chim đặc hữu Cao nguyên Đà Lạt, phát hiện 2 cá thể Trĩ sao qua tiếng kêu tại núi Bi Doup và phân tích tác động của chính sách lâm nghiệp, di dân.
   • Phạm Nhật và Đỗ Quang Huy (1998) xác định Trĩ sao phân bố từ Hà Tĩnh đến Bình Định, sinh sống ở rừng kín thường xanh núi đất, kiếm ăn ban ngày và phát tiếng kêu tập trung từ tháng 3 đến tháng 6.
   • Nguyễn Cử và cộng sự (2000) ghi nhận phân bố loài kéo dài từ Đèo Cả đến Lâm Đồng. Nadler và Nguyễn Xuân Đặng (2008) xác định vùng phân bố chính tại khu vực Trung Bộ.
   • BirdLife International (2021) ghi nhận Trĩ sao có mặt tại 24 khu vực đa dạng sinh học và chim quan trọng ở Việt Nam (như Pù Mát, Vũ Quang, Phong Nha - Kẻ Bàng, Bạch Mã, Ngọc Linh, Kon Chư Răng, Bi Doup - Núi Bà).

3. Nghiên cứu về mối đe dọa và phương pháp điều tra:

   • Các công trình của WWF (2005), McGowan et al. (2012), Gray et al. (2018, 2021), Harrison et al. (2016), Corlett (2007), Keane et al. (2005), Sodhi et al. (2010), Ling et al. (2021) khẳng định nạn săn bắt bằng bẫy giật (bẫy giò) và mất sinh cảnh là nguyên nhân chính dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng của các loài chim sống trên mặt đất.
   • Về phương pháp điều tra: Buckland et al. (2001), Aide et al. (2013), Fitzpatrick et al. (2009) phân tích hạn chế của phương pháp điều tra trực tiếp; Leibniz-IZW, WWF Việt Nam và FFI Việt Nam (2021), Abram et al. (2014) chuẩn hóa quy trình bẫy ảnh; Thompson et al. (1998), Swiston và Mennill (2009), Zwart et al. (2014), Hilje và Aide (2012) phát triển kỹ thuật âm sinh học.
   • Tại Việt Nam, Thinh et al. (2012, 2015, 2019, 2020) đã ứng dụng máy ghi âm SM3 và điện thoại thông minh Samsung J4 phân tích trên phần mềm RAVEN để giám sát các loài vượn (Nomascus gabriellae) và Trĩ sao tại Cát Tiên và Ngọc Linh.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Mặc dù đã có một số nghiên cứu về Trĩ sao, phần lớn các công trình chưa cung cấp được số liệu định lượng chi tiết về các thông số âm học phổ âm thanh (tần số, độ dài âm, khoảng nghỉ, số âm) và nhịp sinh học phát âm theo giờ trong ngày và theo mùa trong năm. Đồng thời, chưa có công trình nào đánh giá biến động quần thể Trĩ sao qua các năm bằng mô hình xác suất chiếm cứ kết hợp thực nghiệm so sánh hiệu quả giữa phương pháp âm sinh học bằng điện thoại di động và bẫy ảnh tại khu vực Tây Nguyên.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Lý thuyết sinh thái học quần thể và phân bố không gian: Đánh giá mối quan hệ giữa xác suất xuất hiện của loài với các biến số sinh cảnh (trạng thái rừng, đai cao) và biến số nhân sinh (khoảng cách đến khu dân cư/làng gần nhất).
• Lý thuyết âm sinh học (Bioacoustics): Phân tích các đặc trưng vật lý của âm thanh sinh vật (tần số thấp nhất, tần số cao nhất, độ dài âm, cấu trúc phổ âm thanh) để định danh loài, xác định tập tính và giám sát quần thể.
• Lý thuyết mô hình hóa xác suất xuất hiện (Occupancy Modeling): Sử dụng ma trận lịch sử phát hiện (detection history) để ước lượng xác suất chiếm cứ ($\psi$), xác suất phát hiện ($p$), xác suất tuyệt chủng cục bộ ($\varepsilon$) và xác suất chiếm cứ vùng mới ($\gamma$).

Phương pháp nghiên cứu thực tế

• Phương pháp âm sinh học (Bioacoustics):
  • Năm 2021: Thiết lập mạng lưới gồm 40 điểm đặt thiết bị ghi âm tự động bằng điện thoại di động thông minh.
  • Năm 2023: Khảo sát lặp lại tại 30 điểm đặt thiết bị ghi âm tự động.
  • Thiết bị ghi âm được cài đặt tự động thu âm theo các khung giờ định sẵn trong ngày để ghi nhận tiếng kêu của Trĩ sao.
• Phương pháp bẫy ảnh (Camera trapping):
  • Thiết lập các điểm đặt bẫy ảnh tại các tiểu khu trong các năm 2021, 2022 và 2023 nhằm thu thập tư liệu hình ảnh về cá thể trống, cá thể mái và con non; đồng thời đối chứng, so sánh hiệu quả phát hiện với phương pháp âm sinh học.
• Phương pháp điều tra tuyến và phỏng vấn:
  • Thiết lập các tuyến điều tra thực địa trong lâm phần để ghi nhận dấu vết tác động sinh cảnh (khai thác gỗ, chăn thả gia súc, rác thải du lịch, bẫy bắt).
  • Phỏng vấn người dân bản địa tại 2 xã vùng đệm (Sơn Lang và Đăk Roong) cùng cán bộ kiểm lâm Khu bảo tồn nhằm thu thập dữ liệu về các mối đe dọa săn bắt và sử dụng súng săn.

Nguồn tư liệu và công cụ xử lý dữ liệu

• Xử lý âm thanh: Tệp âm thanh thu thập từ điện thoại di động được trích xuất và đo đếm các thông số âm học (Hz, giây) bằng phần mềm RAVEN.
• Xử lý thống kê và mô hình hóa: Xây dựng ma trận phát hiện, chạy các mô hình xác suất xuất hiện $p(.), \psi$ và ước lượng tham số biến động quần thể bằng phần mềm chuyên dụng.
• Xử lý dữ liệu không gian: Dữ liệu tọa độ GPS của các điểm ghi âm, bẫy ảnh, ranh giới tiểu khu và trạng thái rừng được biên tập, phân tích và thành lập bản đồ bằng phần mềm hệ thống thông tin địa lý (GIS).
• Tài liệu thứ cấp: Kế hoạch quản lý rừng bền vững Khu BTTN Kon Chư Răng giai đoạn 2021 - 2030, bản đồ hiện trạng rừng và số liệu khí tượng thủy văn khu vực.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương này tổng hợp các cơ sở lý luận về phân loại học họ Trĩ, phân tích quá trình tách loài Trĩ sao (Rheinardia ocellata và Rheinardia nigrescens), đánh giá ưu nhược điểm của ba phương pháp điều tra chính (điểm nghe, bẫy ảnh, âm sinh học) và phân tích điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của Khu BTTN Kon Chư Răng.

Khu BTTN Kon Chư Răng có diện tích tự nhiên là 15.526,05 ha, trong đó đất rừng đặc dụng là 15.425,43 ha. Diện tích rừng tự nhiên đạt 15.270,02 ha (chiếm 98,4% diện tích khu bảo tồn). Rừng tự nhiên tại đây có chất lượng cao, diện tích rừng giàu và rừng trung bình đạt 15.070,68 ha, chiếm 97,1% diện tích khu bảo tồn. Địa hình phân thành 3 dạng chính: đồi núi trung bình (58,3%, cao 700 - 1.400 m), cao nguyên (28,8%, cao 1.000 - 1.100 m) và thung lũng (12,9%). Dân cư vùng đệm thuộc 2 xã Sơn Lang và Đăk Roong có 8.377 nhân khẩu, trong đó đồng bào Ba Na và dân tộc thiểu số khác chiếm 67,4%, hoạt động kinh tế chủ yếu là sản xuất nông nghiệp thuần túy.

Phân loại đất / trạng thái rừng	Mã	Diện tích (ha)	Tỷ lệ trong diện tích có rừng (%)
Rừng giàu	1410	10.699,46	70,07
Rừng trung bình	1420	4.371,22	28,63
Rừng nghèo	1430	59,62	0,39
Rừng phục hồi (TXP)	1440	139,72	0,91
Tổng diện tích có rừng tự nhiên	1110	15.270,02	100,00
Đất có cây gỗ tái sinh	2020	66,32	-
Đất trống chưa có rừng	2010	76,27	-
Đất trồng cây hàng năm	2030	12,82	-
Tổng diện tích đất nông nghiệp (Rừng đặc dụng)	NNP	15.425,43	-
Đất phi nông nghiệp (đất chuyên dùng, sông suối)	PNN	100,62	-
Tổng diện tích tự nhiên		15.526,05	-

Chương 2: Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình thiết kế nghiên cứu ngoài thực địa và các bước xử lý nội nghiệp:

• Bố trí 40 điểm ghi âm tự động năm 2021 và 30 điểm ghi âm năm 2023 bằng điện thoại di động thông minh nhằm thu nhận dữ liệu âm thanh Trĩ sao.
• Bố trí hệ thống bẫy ảnh tự động để ghi nhận dữ liệu hình ảnh trực tiếp và so sánh hiệu quả với phương pháp âm sinh học.
• Thiết lập tuyến điều tra và phiếu phỏng vấn người dân tại 2 xã Sơn Lang, Đăk Roong cùng lực lượng kiểm lâm.
• Quy trình trích xuất và đo đếm phổ âm thanh (spectrogram) trên phần mềm RAVEN; quy trình lập ma trận lịch sử phát hiện; các thuật toán xây dựng mô hình xác suất xuất hiện $p(.), \psi$ và mô phỏng biến động quần thể theo thời gian qua các tham số $\psi, \varepsilon, \gamma$.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 trình bày các kết quả định lượng thu được từ thực địa và thảo luận khoa học:

1. Tình trạng quần thể và đặc điểm phân bố:
   • Trĩ sao được ghi nhận phân bố tại 22 điểm thuộc 10/14 tiểu khu của Khu BTTN Kon Chư Răng.
   • Theo trạng thái rừng: Loài phân bố chủ yếu ở trạng thái rừng giàu và rừng trung bình – nơi có tán kín và độ ẩm cao.
   • Theo đai cao: Xuất hiện ở độ cao trên 700 m, tập trung nhiều nhất ở dải độ cao từ 800 m đến 1.000 m.
   • Mô hình xác suất xuất hiện: Mô hình $p(.), \psi$ chỉ ra xác suất xuất hiện của Trĩ sao tỷ lệ thuận với khoảng cách từ điểm ghi âm đến ngôi làng gần nhất (khu vực càng xa làng, xác suất xuất hiện của Trĩ sao càng cao).
   • Biến động quần thể giai đoạn 2021 - 2023: Thể hiện qua ma trận kết quả ghi nhận và các tham số mô phỏng biến động, so sánh số tiếng kêu trung bình/ngày giữa năm 2021 và 2023.
   • So sánh phương pháp: Phương pháp âm sinh học ghi nhận số điểm có sự hiện diện của Trĩ sao cao hơn rõ rệt so với phương pháp đặt bẫy ảnh trong cùng đợt khảo sát năm 2023.
2. Đặc điểm tiếng kêu và tập tính kêu của Trĩ sao:
   • Luận án xác định Trĩ sao tại Kon Chư Răng có 2 loại tiếng kêu chính: Tiếng kêu ngắn và Tiếng kêu dài.
   • Phân tích phổ âm thanh tại các điểm ghi âm (9 điểm có tiếng kêu dài, 5 điểm có tiếng kêu ngắn) xác định chi tiết các thông số âm học.
   • Tập tính kêu theo giờ trong ngày: Trĩ sao phát tiếng kêu trong 2 khung thời gian: từ 4h00 sáng đến 13h00 chiều (tập trung cao nhất từ 5h00 đến 8h00) và từ 16h00 chiều đến 21h00 tối (tập trung cao nhất từ 18h00 đến 20h00).
   • Tập tính kêu theo mùa trong năm: Kêu nhiều nhất vào tháng 3 và tháng 4 (thời kỳ sinh sản), kêu rất ít vào các tháng còn lại.
   • Ghi nhận sinh sản ngoài tự nhiên: Bẫy ảnh ghi nhận cá thể đực năm 2022 và cá thể cái đi cùng con non vào ngày 13/6/2022.
3. Các mối đe dọa và giải pháp bảo tồn:
   • Xác định được 5 mối đe dọa đến quần thể Trĩ sao, trong đó có 2 mối đe dọa chính: (1) Săn bắt động vật hoang dã trái phép (đặt bẫy giò, dùng súng săn ban đêm); (2) Hoạt động du lịch (tuyến đường đi vào thác K50). Các mối đe dọa khác gồm: khai thác gỗ trái phép trước đây, chăn thả gia súc tập trung tại khu vực Trại Bò và nguy cơ suy thoái sinh cảnh.
   • Đã khoanh vùng được 5 khu vực ưu tiên bảo tồn loài Trĩ sao tại Khu BTTN Kon Chư Răng.

Thông số âm học	Tiếng kêu ngắn	Tiếng kêu dài
Số lượng âm trong một lần kêu	01 âm	Trung bình 6,21 âm
Tần số âm thanh thấp nhất (Hz)	691,93	774,35
Tần số âm thanh cao nhất (Hz)	1.613,93	1.213,33
Độ dài trung bình của mỗi âm (giây)	1,51	1,26
Tổng độ dài tiếng kêu trung bình (giây)	1,51	9,84
Quãng nghỉ trung bình giữa các âm (giây)	Không có	0,39

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về lý luận và khoa học

• Cung cấp bộ dữ liệu khoa học định lượng cập nhật về tình trạng phân bố không gian của loài Trĩ sao tại Khu BTTN Kon Chư Răng: ghi nhận tại 22 điểm thuộc 10/14 tiểu khu, tập trung ở trạng thái rừng kín lá rộng thường xanh giàu và trung bình ở độ cao trên 700 m (chủ yếu từ 800 m đến 1.000 m).
• Cung cấp các dẫn liệu âm học định lượng mới về 2 loại tiếng kêu (tiếng kêu ngắn gồm 1 âm, tần số 691,93 - 1.613,93 Hz, dài 1,51 giây; tiếng kêu dài gồm trung bình 6,21 âm, tần số 774,35 - 1.213,33 Hz, dài 9,84 giây, mỗi âm 1,26 giây, quãng nghỉ 0,39 giây) cùng quy luật phát âm theo thời gian trong ngày (5h00 - 8h00 và 18h00 - 20h00) và trong năm (tháng 3 - 4).
• Khẳng định tính hiệu quả vượt trội của phương pháp âm sinh học so với bẫy ảnh trong điều tra Trĩ sao, đặc biệt chứng minh tính khả thi của việc ứng dụng điện thoại di động thông minh làm công cụ ghi âm tự động phục vụ nghiên cứu và giám sát loài.

Đóng góp mới về thực tiễn và giải pháp

• Xác định 5 mối đe dọa đến quần thể Trĩ sao tại khu vực, chỉ rõ hai mối đe dọa nguy hiểm nhất là nạn săn bắt trái phép bằng bẫy/súng và tác động từ hoạt động du lịch tại tuyến thác K50.
• Khoanh vùng 5 khu vực ưu tiên bảo tồn Trĩ sao tại Khu BTTN Kon Chư Răng làm cơ sở khoa học để Ban Quản lý xây dựng kế hoạch tuần tra, kiểm soát nghiêm ngặt.
• Đề xuất các nhóm giải pháp bảo tồn thực tế: tăng cường tuần tra tháo gỡ bẫy tại 5 vùng ưu tiên; kiểm soát du khách trên tuyến thác K50; quản lý hoạt động chăn thả gia súc tại khu vực Trại Bò; tuyên truyền nâng cao nhận thức cho cộng đồng người Ba Na vùng đệm; ứng dụng thiết bị điện thoại di động vào quy trình tuần tra giám sát định kỳ của kiểm lâm.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Phạm vi nghiên cứu mới giới hạn trong địa giới hành chính của Khu BTTN Kon Chư Răng trong khung thời gian 3 năm (2021 - 2023), chưa mở rộng khảo sát sang các vùng rừng giáp ranh thuộc tỉnh Kon Tum, Quảng Ngãi và Bình Định.
• Chưa đi sâu phân tích chi tiết kích thước vùng sống cá thể (home range), thành phần thức ăn theo mùa qua phân tích mẫu phân hoặc đặc tính di truyền phân tử của quần thể Trĩ sao tại chỗ.
• Phương pháp âm sinh học chủ yếu phản ánh xác suất xuất hiện, tần suất kêu và sự phân bố điểm ghi nhận, chưa ước lượng được mật độ cá thể tuyệt đối trên một đơn vị diện tích.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng mạng lưới điểm giám sát âm sinh học tự động trên toàn bộ hành lang đa dạng sinh học Kon Ka Kinh - Kon Chư Răng.
• Ứng dụng các thuật toán học máy và nhận dạng âm thanh tự động để xử lý các tệp âm thanh lớn thu thập từ điện thoại di động trong thời gian thực.
• Nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái làm tổ, tỷ lệ sống sót của con non và phân tích cấu trúc di truyền quần thể Trĩ sao ngoài tự nhiên.

---

Giá trị tham khảo

Đối tượng thụ hưởng

• Học viên, nghiên cứu sinh và giảng viên: Thuộc các chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm nghiệp, Bảo tồn đa dạng sinh học, Sinh thái học và Động vật học cần tài liệu tham khảo về phương pháp điều tra âm sinh học và mô hình hóa occupancy.
• Cán bộ quản lý và lực lượng kiểm lâm: Ban Quản lý Khu BTTN Kon Chư Răng, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Gia Lai và các ban quản lý rừng đặc dụng thuộc dãy Trường Sơn có phân bố loài Trĩ sao.
• Cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức bảo tồn: Cục Lâm nghiệp, Cục Kiểm lâm, các tổ chức bảo tồn thiên nhiên trong và ngoài nước sử dụng làm căn cứ xây dựng kế hoạch hành động quốc gia bảo tồn loài nguy cấp.

Các nội dung có giá trị tham khảo nổi bật

• Quy trình ứng dụng điện thoại di động thông minh để ghi âm tự động và quy trình phân tích phổ âm thanh trên phần mềm RAVEN (Chương 2).
• Bộ dữ liệu định lượng về thông số phổ âm thanh, nhịp sinh học phát âm và mô hình xác suất xuất hiện gắn với biến số nhân sinh (Chương 3).
• Bản đồ phân vùng 5 khu vực ưu tiên bảo tồn và hệ thống giải pháp bảo tồn loài gắn với quản lý du lịch và kiểm soát săn bắt (Chương 3).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng thiết bị và công cụ nào để thực hiện phương pháp âm sinh học điều tra Trĩ sao?

Luận án sử dụng điện thoại di động thông minh cài đặt chế độ tự động ghi âm để thu thập âm thanh tại 40 điểm (năm 2021) và 30 điểm (năm 2023) trong rừng. Dữ liệu âm thanh sau đó được xử lý, đo đếm các thông số vật lý của sóng âm và phổ âm thanh bằng phần mềm RAVEN, kết hợp phần mềm mô hình hóa xác suất xuất hiện và GIS.

2. Hai loại tiếng kêu của Trĩ sao tại Kon Chư Răng có những đặc trưng âm học định lượng nào?

• Tiếng kêu ngắn: Gồm 01 âm đơn lẻ, dải tần số từ 691,93 Hz đến 1.613,93 Hz, độ dài âm trung bình 1,51 giây.
• Tiếng kêu dài: Gồm trung bình 6,21 âm trong một chuỗi, dải tần số từ 774,35 Hz đến 1.213,33 Hz, tổng độ dài tiếng kêu trung bình 9,84 giây, độ dài mỗi âm trung bình 1,26 giây và quãng nghỉ giữa các âm trung bình là 0,39 giây.

3. Tập tính phát tiếng kêu của Trĩ sao tại Kon Chư Răng diễn ra vào thời gian nào trong ngày và trong năm?

• Trong ngày: Trĩ sao kêu trong 2 khoảng thời gian: từ 4h00 đến 13h00 (tập trung cao nhất lúc 5h00 - 8h00) và từ 16h00 đến 21h00 (tập trung cao nhất lúc 18h00 - 20h00).
• Trong năm: Trĩ sao kêu tập trung nhiều nhất vào các tháng 3 và tháng 4 (thời kỳ sinh sản), các tháng còn lại phát tiếng kêu rất ít.

4. Quần thể Trĩ sao tại Khu BTTN Kon Chư Răng phân bố ở những khu vực nào?

Trĩ sao được ghi nhận tại 22 điểm thuộc 10/14 tiểu khu của Khu BTTN Kon Chư Răng, phân bố chủ yếu ở trạng thái rừng kín lá rộng thường xanh giàu và trung bình, ở độ cao tuyệt đối trên 700 m và tập trung dày đặc nhất ở dải độ cao từ 800 m đến 1.000 m. Xác suất xuất hiện của loài tăng lên khi khoảng cách đến ngôi làng gần nhất càng xa.

5. Hai mối đe dọa chính đối với Trĩ sao tại Kon Chư Răng là gì và tác giả khoanh vùng bao nhiêu khu vực ưu tiên bảo tồn?

Luận án xác định 5 mối đe dọa, trong đó 2 mối đe dọa chính là săn bắt động vật hoang dã trái phép (đặt bẫy giò, dùng súng săn ban đêm) và hoạt động du lịch (tuyến đường vào thác K50). Trên cơ sở phân bố và mức độ tác động, tác giả đã khoanh vùng được 5 khu vực ưu tiên bảo tồn Trĩ sao tại Khu bảo tồn.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Nguyễn Chí Thành đã hoàn thành việc đánh giá tình trạng quần thể, đặc điểm phân bố và tập tính âm học của loài Trĩ sao (Rheinardia ocellata) tại Khu BTTN Kon Chư Răng giai đoạn 2021 - 2023. Công trình đã ứng dụng thành công phương pháp âm sinh học bằng điện thoại di động thông minh kết hợp phần mềm RAVEN, cung cấp hệ thống số liệu định lượng về 2 loại tiếng kêu (ngắn và dài), nhịp sinh học phát âm và chứng minh xác suất xuất hiện của loài gắn liền với sinh cảnh rừng giàu/trung bình ở đai cao trên 700 m và cách xa khu dân cư. Đồng thời, luận án đã xác định 5 mối đe dọa trực tiếp, chỉ rõ tác động của nạn săn bắt và du lịch thác K50, từ đó khoanh vùng 5 khu vực ưu tiên và đề xuất các giải pháp bảo tồn có tính thực tiễn cao cho loài chim nguy cấp này tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về họ Trĩ và nghiên cứu Trĩ sao 1. Giới thiệu chung về họ Trĩ (Phasianidae) Trên thế giới, bộ Gà (Galliformes) có 5 họ, 308 loài, trong đó 25% số loài thuộc nhóm có nguy cơ bị tuyệt chủng cao. Họ Trĩ (Phasianidae) có tổng số 54 giống, 188 loài, chiếm 61% số loài trong bộ Gà; chúng phân bố ở nhiều khu vực khác nhau trên thế giới.

Khu vực Đông Nam Á là nơi sinh sống của 54 loài chim thuộc họ Trĩ, chiếm số lượng nhiều nhất so với các khu vực khác, trong đó Việt Nam là một trong những quốc gia có thành phần loài chim thuộc họ Trĩ đa dạng với tổng số 20 loài (Lê Mạnh Hùng và cộng sự, 2020) [10]. Thành phần loài chim thuộc họ Trĩ tại Việt Nam Tình trạng bảo tồn TT Tên phổ thông Tên khoa học SĐVN IUCN NĐ84 NĐ64 Francolinus pintadeanus 1 Đa đa, gà gô LC (Scopoli, 1786) Coturnix japonica 2 Cay nhật bản NT Temmincki&Schlegel, 1849 Coturnix coromandelica 3 Cay ấn độ LC (Gmelin, 1879) Excalfoctoria 4 Cay trung quốc chinensis Linnaeus, 1766 Arborophila 5 Gà so họng đen torqueola Valenciennes, 1826 Arborophila 6 Gà so họng hung IIB rufogularis (Blyth, 1850) Gà so họng Arborophila brunneopectus 7 IIB trắng (Blyth, 1855) Arborophila davidi Delacour, 8 Gà so cổ hung EN IB x 1927 Arborophila charltonii (Eyton, 9 Gà so ngực gụ LR IIB 1854) 7 Tình trạng bảo tồn TT Tên phổ thông Tên khoa học SĐVN IUCN NĐ84 NĐ64 Bambusicola fytchii Anderson, 10 Gà so 1871 Tragopan temminckii (Gray, 11 Gà lôi tía CR LC IB x 1831) 12 Gà rừng Gallus gallus (Linnaeus, 1758) Lophura nycthemera 13 Gà lôi trắng LR LC IB (Linnaeus, 1758) Gà lôi lam mào Lophura edwardsi (Oustalet, 14 EN CR IB x trắng 1896) Lophura diardi (Bonaparte, 15 Gà lôi hông tía VU LC 1856) Phasianus colchicus Linnaeus, 16 Trĩ đỏ EN LC 1758 Polyplectron germaini Elliot, 17 Gà tiền mặt đỏ VU NT IB x 1866 Gà tiền mặt Polyplectron 18 VU LC IB x vàng bicalcaratum Linnaeus, 1758 Rheinardia ocellata (Elliot, 19 Trĩ sao VU EN IB x 1871) 20 Công Pavo muticus Linnaeus, 1766 EN EN IIB x Nguồn: Lê Mạnh Hùng và cộng sự, 2020 Ghi chú:  SĐVN (Sách Đỏ Việt Nam 2007): CR - Cực kỳ nguy cấp; EN – Nguy cấp; VU – Sẽ nguy cấp; LR – Ít bị đe dọa.  IUCN (Danh lục đỏ IUCN 2023): CR – Cực kỳ nguy cấp; EN – Nguy cấp; VU – Sẽ nguy cấp; NT – Gần bị đe dọa; LC - Ít quan ngại. Trong số các loài nguy cấp, quý hiếm, một số loài giá trị bảo tồn rất cao không chỉ ở trong nước mà còn trên toàn thế giới như Công (Pavo muticus), Trĩ sao (Rheinardia ocellata), Gà lôi lam mào trắng (Lophura edwardsi).

Các loài chim thuộc họ Trĩ thường có đặc điểm chung là thân hình mập, kích thước khá lớn, đôi chân chắc khỏe và toàn bộ cơ thể có lớp lông dày bao phủ. Cánh ngắn, to rộng và tròn; mỏ ngắn, khỏe thích nghi với lối sống tìm kiếm thức ăn trên mặt đất. Chúng chủ yếu di chuyển bằng cách đi, chạy và thích chui lủi, chỉ bay khi cần thiết nên thường khó quan sát; tuy nhiên, chúng thường không bay được dài. Chim trống thường có kích thước cơ thể lớn hơn và màu lông sặc sỡ hơn chim mái.

Các loài chim họ Trĩ thường có tiếng kêu vang xa và đặc trưng cho từng loài để gọi bầy và ghép đôi vào mùa sinh sản. Hầu hết các loài chim họ Trĩ là loài chim đa thê, quá trình ấp trứng và nuôi con chủ yếu do chim mái đảm nhiệm. Một số loài chim đơn thê như Gà so ngực gụ, Gà so cổ hung ghép đôi vào mùa sinh sản nhưng việc ấp trứng do cả con đực và con cái thực hiện luân phiên nhau. Hầu hết các loài đều làm tổ trên mặt đất, cấu trúc và vị trí làm tổ khá đơn giản như làm tổ trong hốc cây, hõm đất hoặc các đám cỏ khô có sẵn trong các bụi rậm.

Ngoài tự nhiên, các loài chim thuộc họ Trĩ thường đẻ 1 lứa/năm, số lượng trứng phụ thuộc vào từng loài. Chim non khi đẻ ra thường khỏe, phủ kín lông bông. Vùng sống của các loài thường cố định tại một hoặc một số địa điểm nhất định, đồng thời sử dụng nơi này làm nơi kiếm ăn, sinh sản, nghỉ ngơi trừ khi chúng bị tác động bởi những mối đe dọa lớn. 9 Mặc dù thành phần thức ăn của một số loài chim thuộc họ Trĩ ngoài tự nhiên chưa được nghiên cứu kỹ song các nghiên cứu đã công bố chỉ ra rằng hầu hết các loài chim thuộc họ Trĩ là loài ăn tạp, thành phần thức ăn đa dạng từ động vật nhỏ, côn trùng, thực vật., trong đó các loài côn trùng nhỏ là thức ăn đặc biệt quan trọng với những cá thể mới sinh ra trong giai đoạn đầu (Johnsgard, 1999; McGowan, 1994) [48], [57].

Tương tự như các loài động vật hoang dã khác, các loài chim thuộc họ Trĩ đã và đang phải đối mặt với nhiều mối đe dọa cho sự tồn tại, trong đó nghiêm trọng nhất là mất sinh cảnh sống và nạn săn bắt trái phép diễn ra ở nhiều nơi mặc dù đôi khi chúng không phải là đối tượng chính để săn bắt (Brickle et al., 2008; Gray et al., 2021; McGowan et al. Trong các khu vực trên thế giới, Đông Nam Á là một trong những khu vực có lịch sử săn bắt động vật rất lâu đời, săn bắt trái phép trở thành mối đe dọa nguy hiểm nhất với sự tồn tại của động vật hoang dã trong 5 thập kỷ trở lại đây (Corlett, 2007) [33]. Đây có thể là hậu quả của quá trình gia tăng dân số, sự phát triển của các kỹ thuật và hình thức săn bắt, hệ thống giao thông phát triển và sự phát triển của kinh tế thị trường (Ling et al. Bẫy giật (bẫy giò) là một trong những hình thức săn bắt phổ biến và nguy hiểm nhất với các loài sống, kiếm ăn trên mặt đất, trong đó có các loài chim thuộc họ Trĩ (Corlett, 2007; Keane et al., 2005; McGowan et al., 2012; Sodhi et al.

Đây là đối tượng săn bắt mạnh của thợ săn bởi chúng là những loài có giá trị cao, có tập tính sống trên mặt đất và thường sống thành từng đàn (McGowan et al. Khi môi trường sống bị tác động, hầu hết các loài thường khó thích nghi với môi trường sống mới như tình trạng chuyển đổi mục đích sử dụng đất để canh tác nông nghiệp hoặc xây dựng các khu dân cư (Brickle et al. Chính vì vậy các loài sống và kiếm ăn trên mặt đất, trong đó bao gồm các loài chim thuộc họ Trĩ sẽ có nguy cơ tuyệt chủng rất cao kể cả ở bên trong hay 10 bên ngoài phạm vi các khu bảo tồn do mất nơi sống và tình trạng săn bắt diễn ra (Harrison et al. Nghiên cứu về Trĩ sao 1.

Nghiên cứu về phân loại Trước đây, Trĩ sao được coi là loài đặc hữu của khu vực Đông Nam Á, bao gồm 2 phân loài là Rheinardia ocellata ocellata phân bố ở Việt Nam, Lào và phân loài Rheinardia ocellata nigrescens phân bố ở Malaysia. Thông tin phân loại này được nhiều nhà khoa học trích dẫn trong các công bố khoa học có liên quan đến loài Trĩ sao (Davison et al., 2020; Kirwan and McGowan., 2021; Liang et al., 2018; Thinh et al. Tuy nhiên, hai phân loài đã được nâng cấp thành hai loài, trong đó loài Trĩ sao ở Việt Nam và Lào có tên khoa học Rheinardia ocellata, loài Trĩ sao ở Malaysia có tên khoa học Rheinardia nigrescens (BirdLife International, 2021) [25]. Trong mô tả ban đầu về Trĩ sao, Rothschild (1902) đã đưa ra 9 điểm khác biệt về con đực của phân loài ở Malaysia so với phân loài ở Việt Nam, cụ thể: (1) bộ lông trên cơ thể sẫm màu hơn, màu nâu đen, có vân sần sùi màu hạt dẻ; (2) các đốm ở bề mặt trên lông hầu hết khá tròn và trắng tinh; (3) các vết rạn trên lông ít hơn nhưng lớn hơn và có nhiều màu trắng hơn; (4) các đốm trắng trên lông bao cánh hầu hết khá tròn, thay vì có dạng các đường xiên không đều; (5) mào lông trên màu đen, thay vì nâu sẫm, lông trắng của mào dường như nhiều hơn; (6) các vân bên ngoài của lông bao đuôi dài có màu đậm hơn, có màu nâu đen hơn, đồng thời đồng đều hơn; (7) dải lông mày rộng không có màu trắng xám, nhưng có màu đỏ đậm; (8) mỏ có phần lớn hơn và (9) đuôi có thể ngắn hơn [66].

Năm 2020, Davison et al đã công bố kết quả nghiên cứu về phân loài Rheinardia ocellata nigrescens (gọi tắt là phân loài nigrescens) trên cơ sở so 11 sánh với phân loài Rheinardia ocellata ocellata (gọi tắt là phân loài ocellata) về đặc điểm hình thái và âm thanh, đồng thời đề xuất nâng cấp là loài đối với 2 phân loài này [34]. Về hình thái, nhóm nghiên cứu đã phân tích mẫu vật của cả hai đơn vị phân loài tại Bảo tàng lịch sử tự nhiên Hoa Kỳ và Bảo tàng lịch sử tự nhiên của Vương quốc Anh; hình ảnh từ internet, hình ảnh thu thập được của các thành viên nhóm nghiên cứu cũng như hình ảnh do các nhà khoa học khác cung cấp để xác định những điểm khác nhau cơ bản liên quan đến màu sắc, chiều dài các bộ phận trên cơ thể, cụ thể trình bày ở Bảng 1. So sánh đặc điểm hình thái giữa 2 phân loài Trĩ sao Phân loài Đặc điểm R. ocellata ocellata Lông mày Màu vàng da bò, có sự Màu trắng đá, ít tưởng tương phản mạnh với màu phản với màu sắc da mặt sắc da mặt trong Mỏ Màu hồng và vàng nhạt Màu hồng, nhạt hơn ở chóp mỏ và đậm hơn ở trên và sau lỗ mũi.

Màu lông ở cổ họng Màu trắng của cổ họng Màu trắng xám ít nổi bật. tương phản, nổi bật và mở rộng hơn Mào lông Mào lông hướng ra phía Mào lông có xu hướng sau, lông dài hơn và thô lan ra bên cạnh, lông hơn với hai màu là đen và mềm màu nâu đen đến trắng, trắng kem. 12 Phân loài Đặc điểm R. ocellata ocellata Kích thước đốm Nhỏ hơn, ít hơn và rõ hơn Lớn hơn, nhiều hơn và trắng trên thân và so với phân loài ocellata mờ hơn so với phân loài cánh nigrescens Hoa văn trên lông Có nền màu cam đục mờ Có nền xám, các mảng da bao đuôi với các đốm trắng nằm cam xỉn màu hơn và co trên các vòng tròn rộng lại tạo thành các đảo giữa màu xám các đốm trắng (Nguồn: Davison et al., 2020) Hình ảnh trực quan so sánh đặc điểm cụ thể của các bộ phận của 2 phân loài được thể hiện tại Hình 1.