Nghiên cứu tình trạng đặc điểm sinh thái và bảo tồn loài trĩ sao rheinardia ocellata elliot 1871 tại khu bảo tồn thiên nhiên kon chư răng tỉnh gia lai

Nghiên cứu chuyên sâu về tình trạng sinh thái, đặc điểm và bảo tồn loài Trĩ Sao quý hiếm tại Khu bảo tồn Kon Chư Răng, Gia Lai. Giải pháp bảo tồn hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Chí Thành
• Người hướng dẫn: GS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu tình trạng, đặc điểm sinh thái và bảo tồn loài Trĩ sao (Rheinardia ocellata (Elliot, 1871)) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng, tỉnh Gia Lai
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về họ Trĩ và nghiên cứu Trĩ sao
• 1.1.1. Giới thiệu chung về họ Trĩ (Phasianidae)
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Điều tra, thu thập số liệu thực địa
• 2.2.2. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Tình trạng quần thể và đặc điểm phân bố của Trĩ sao tại Khu BTTN Kon Chư Răng
• 3.1.1. Xác suất xuất hiện và ảnh hưởng của một số yếu tố tác động tới xác suất xuất hiện của Trĩ sao
• 3.1.2. Biến động tình trạng quần thể Trĩ sao trong các năm 2021 - 2023
• 3.1.3. Đặc điểm phân bố của Trĩ sao
• 3.2. So sánh hiệu quả của phương pháp điều tra bằng phương pháp âm sinh học và phương pháp đặt bẫy ảnh
• 3.3. Đặc điểm tiếng kêu của Trĩ sao tại Khu BTTN Kon Chư Răng
• 3.3.1. Loại tiếng kêu và đặc điểm phổ âm thanh của Trĩ sao
• 3.3.2. Tập tính kêu của Trĩ sao
• 3.4. Các mối đe dọa đến quần thể Trĩ sao tại Khu BTTN Kon Chư Răng và đề xuất các giải pháp bảo tồn
• 3.4.1. Các mối đe dọa đến quần thể Trĩ sao
• 3.4.2. Một số hạn chế trong công tác bảo tồn Trĩ sao
• 3.4.3. Đề xuất giải pháp bảo tồn loài Trĩ sao
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Trĩ Sao Kon Chư Răng Tổng Quan Nghiên Cứu và Bảo Tồn

Bài viết này đi sâu vào nghiên cứu và bảo tồn loài Trĩ Sao (Rheinardia ocellata) tại Khu Bảo Tồn Kon Chư Răng, Gia Lai. Trĩ Sao Kon Chư Răng là một loài chim quý hiếm, có giá trị kinh tế cao, đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do săn bắt quá mức và mất môi trường sống. Việc bảo tồn loài chim này là vô cùng cấp thiết, đặc biệt ở các khu vực mà Trĩ Sao còn đang phân bố. Nghiên cứu này tập trung vào tình trạng quần thể, đặc điểm sinh thái, phân bố và các mối đe dọa chính đối với Trĩ Sao tại khu vực. Các kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho các hoạt động bảo tồn hiệu quả, góp phần ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng của loài chim quý hiếm này. Khu Bảo Tồn Kon Chư Răng là một trong 87 khu rừng đặc dụng của Việt Nam, nổi tiếng với tính đa dạng sinh học cao. Luận án này tập trung vào việc điều tra hiện trường bằng các phương pháp hiện đại như âm sinh học và bẫy ảnh.

1.1. Giới Thiệu Chung Về Loài Trĩ Sao Rheinardia ocellata

Trĩ sao, tên khoa học Rheinardia ocellata, là một loài chim thuộc họ Trĩ (Phasianidae), có kích thước lớn và bộ lông đặc trưng với các đốm hình sao. Loài này hiện được chia thành hai loài riêng biệt: Rheinardia ocellata (phân bố ở Việt Nam và Lào) và Rheinardia nigrescens (phân bố ở Malaysia). Trĩ Sao có giá trị kinh tế cao, vì vậy là đối tượng săn bắt quá mức, dẫn đến sự suy giảm số lượng cá thể. Hiện nay việc bảo tồn loài chim này rất quan trọng, nhất là ở những khu vực chúng còn sinh sống. Theo Nguyễn Chí Thành, bảo tồn Trĩ sao là 'yêu cầu thực tiễn cần được thực hiện, đặc biệt ở các khu vực mà Trĩ sao còn đang phân bố nhằm ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng'.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Khu Bảo Tồn Kon Chư Răng Trong Bảo Tồn Trĩ Sao

Khu Bảo Tồn Kon Chư Răng, với diện tích hơn 15.000 ha, là một trong những khu vực quan trọng để bảo tồn đa dạng sinh học ở Việt Nam. Khu vực này có hệ sinh thái rừng tự nhiên phong phú, là nơi sinh sống của nhiều loài động vật quý hiếm, trong đó có Trĩ Sao. Tuy nhiên, thông tin chi tiết về Trĩ Sao tại khu vực này còn hạn chế. Nghiên cứu về Trĩ Sao Kon Chư Răng là cần thiết để xây dựng các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

II. Thực Trạng Đáng Báo Động Nguy Cơ Tuyệt Chủng Trĩ Sao

Trĩ Sao đang đối mặt với nhiều nguy cơ tuyệt chủng, bao gồm mất môi trường sống do phá rừng, săn bắn trái phép và biến đổi khí hậu. Sự suy giảm số lượng cá thể Trĩ Sao đã được ghi nhận ở nhiều khu vực, đặc biệt là do tác động của các hoạt động của con người. Theo nghiên cứu của Nguyễn Chí Thành, các mối đe dọa chính bao gồm 'bẫy bắt, chặt phá rừng, thu hẹp và chia cắt sinh cảnh sống'. Việc bảo tồn Trĩ Sao Kon Chư Răng đòi hỏi sự nỗ lực phối hợp từ các cơ quan chức năng, cộng đồng địa phương và các tổ chức bảo tồn.

2.1. Tác Động Của Mất Môi Trường Sống Đến Quần Thể Trĩ Sao

Mất môi trường sống, đặc biệt là do phá rừng, là một trong những tác động lớn nhất đến quần thể Trĩ Sao. Việc mất rừng làm giảm diện tích sinh cảnh phù hợp cho Trĩ Sao, đồng thời làm gián đoạn các quá trình sinh thái quan trọng như kiếm ăn, sinh sản và di chuyển. Ảnh hưởng của mất rừng đến Trĩ Sao là rất lớn và cần được kiểm soát.

2.2. Săn Bắn Trái Phép Mối Đe Dọa Trực Tiếp Đến Trĩ Sao Kon Chư Răng

Săn bắn trái phép là một mối đe dọa trực tiếp đến Trĩ Sao Kon Chư Răng. Trĩ Sao là loài chim có giá trị kinh tế cao, do đó thường bị săn bắt để bán hoặc sử dụng cho mục đích cá nhân. Tác động của săn bắn đến Trĩ Sao là rất nghiêm trọng và có thể dẫn đến sự suy giảm quần thể nhanh chóng.

2.3. Biến Đổi Khí Hậu Thách Thức Mới Đối Với Bảo Tồn Trĩ Sao

Biến đổi khí hậu cũng là một thách thức mới đối với bảo tồn Trĩ Sao. Biến đổi khí hậu có thể làm thay đổi điều kiện môi trường sống của Trĩ Sao, ảnh hưởng đến sự phân bố, sinh sản và khả năng thích nghi của loài. Nghiên cứu cần đánh giá sâu hơn về ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến Trĩ Sao để đưa ra các biện pháp ứng phó phù hợp.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tiên Tiến Bảo Tồn Trĩ Sao

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp nghiên cứu tiên tiến để đánh giá tình trạng quần thể và đặc điểm sinh thái của Trĩ Sao Kon Chư Răng. Các phương pháp bao gồm điều tra bằng âm thanh (âm sinh học), bẫy ảnh và điều tra trực tiếp. Phương pháp điều tra theo điểm nghe (âm sinh học) cho phép ghi lại tiếng kêu của Trĩ Sao, từ đó xác định được sự hiện diện và phân bố của loài. Phương pháp dùng bẫy ảnh giúp ghi lại hình ảnh của Trĩ Sao trong tự nhiên, cung cấp thông tin về số lượng cá thể và tập tính của loài.

3.1. Phương Pháp Âm Sinh Học Lắng Nghe Tiếng Gọi Của Trĩ Sao

Phương pháp âm sinh học là một công cụ quan trọng trong việc nghiên cứu Trĩ Sao Kon Chư Răng. Phương pháp này cho phép ghi lại tiếng kêu của Trĩ Sao trong môi trường tự nhiên. Phân tích tiếng kêu giúp xác định sự hiện diện, phân bố và thậm chí là số lượng cá thể của loài.

3.2. Bẫy Ảnh Ghi Lại Hình Ảnh Về Cuộc Sống Của Trĩ Sao

Phương pháp bẫy ảnh là một phương pháp không xâm lấn giúp thu thập hình ảnh của Trĩ Sao Kon Chư Răng trong môi trường tự nhiên. Các máy ảnh được đặt ở các vị trí chiến lược trong khu vực nghiên cứu, tự động chụp ảnh khi phát hiện chuyển động. Hình ảnh thu được cung cấp thông tin về số lượng cá thể, giới tính, độ tuổi và tập tính của Trĩ Sao.

3.3. Điều Tra Trực Tiếp Thu Thập Thông Tin Từ Thực Địa

Điều tra trực tiếp vẫn là một phương pháp quan trọng trong nghiên cứu Trĩ Sao Kon Chư Răng. Các nhà nghiên cứu tiến hành khảo sát thực địa để quan sát Trĩ Sao, ghi lại các dấu hiệu hoạt động của loài (như dấu chân, phân) và phỏng vấn người dân địa phương để thu thập thông tin về sự phân bố và các mối đe dọa đối với Trĩ Sao.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Phân Bố Tập Tính Trĩ Sao Tại Kon Chư Răng

Nghiên cứu đã thu thập được nhiều kết quả quan trọng về tình trạng quần thể, đặc điểm phân bố và tập tính của Trĩ Sao Kon Chư Răng. Trĩ Sao được ghi nhận phân bố ở nhiều khu vực khác nhau trong khu bảo tồn, tập trung chủ yếu ở trạng thái rừng giàu và rừng trung bình. Nghiên cứu cũng đã ghi lại các đặc điểm về tiếng kêu của Trĩ Sao, bao gồm tần số, độ dài và thời gian kêu. Tập tính Trĩ Sao cũng được quan sát và ghi nhận, cung cấp thông tin về hoạt động kiếm ăn, sinh sản và giao tiếp của loài.

4.1. Phân Bố Của Trĩ Sao Theo Trạng Thái Rừng Và Đai Cao

Nghiên cứu cho thấy phân bố Trĩ Sao có liên quan đến trạng thái rừng và đai cao. Trĩ Sao tập trung chủ yếu ở trạng thái rừng giàu và rừng trung bình, ở độ cao trên 700m. Phân tích chi tiết về sinh cảnh Trĩ Sao cho thấy loài này thích nghi với môi trường rừng rậm, có độ che phủ cao và nguồn thức ăn phong phú.

4.2. Đặc Điểm Tiếng Kêu Và Tập Tính Kêu Của Trĩ Sao

Đặc điểm tiếng kêu là một yếu tố quan trọng trong việc nghiên cứu Trĩ Sao. Nghiên cứu đã xác định được hai loại tiếng kêu chính của Trĩ Sao Kon Chư Răng: tiếng kêu ngắn và tiếng kêu dài. Tập tính kêu của Trĩ Sao cũng được ghi nhận, cho thấy loài này kêu nhiều nhất vào buổi sáng sớm và chiều tối.

4.3. Ước Tính Biến Động Quần Thể Trĩ Sao Tại Kon Chư Răng

Nghiên cứu sử dụng các mô hình thống kê để ước tính biến động quần thể Trĩ Sao tại Khu Bảo Tồn Kon Chư Răng từ năm 2021 đến 2023. Kết quả cho thấy quần thể Trĩ Sao có dấu hiệu suy giảm nhẹ, cần có các biện pháp bảo tồn kịp thời để ngăn chặn tình trạng này.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Trĩ Sao Hướng Đến Tương Lai Bền Vững

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các giải pháp bảo tồn Trĩ Sao Kon Chư Răng được đề xuất nhằm giảm thiểu các mối đe dọa và bảo vệ môi trường sống của loài. Các giải pháp bao gồm tăng cường tuần tra và kiểm soát săn bắn trái phép, phục hồi sinh cảnh rừng bị suy thoái, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn Trĩ Sao, phát triển du lịch sinh thái bền vững và thúc đẩy hợp tác quốc tế trong bảo tồn Trĩ Sao. Việc thực hiện các giải pháp này đòi hỏi sự cam kết và nỗ lực từ tất cả các bên liên quan.

5.1. Tăng Cường Tuần Tra Và Kiểm Soát Săn Bắn Trái Phép

Tăng cường tuần tra và kiểm soát săn bắn trái phép là một trong những biện pháp quan trọng nhất để bảo tồn Trĩ Sao Kon Chư Răng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, lực lượng kiểm lâm và cộng đồng địa phương để ngăn chặn các hoạt động săn bắn trái phép.

5.2. Phục Hồi Sinh Cảnh Rừng Và Mở Rộng Khu Vực Bảo Tồn

Phục hồi sinh cảnh rừng và mở rộng khu vực bảo tồn là cần thiết để đảm bảo môi trường sống phù hợp cho Trĩ Sao. Cần có các chương trình trồng rừng, phục hồi rừng bị suy thoái và bảo vệ các khu vực rừng tự nhiên còn lại.

5.3. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn Trĩ Sao

Giáo dục môi trường về Trĩ Sao và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn Trĩ Sao là rất quan trọng. Cần có các chương trình giáo dục, truyền thông để nâng cao ý thức bảo tồn của người dân địa phương.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Và Bảo Tồn Trĩ Sao Tương Lai

Nghiên cứu về Trĩ Sao Kon Chư Răng đã cung cấp nhiều thông tin quan trọng về tình trạng quần thể, đặc điểm sinh thái và các mối đe dọa đối với loài. Các kết quả nghiên cứu này là cơ sở khoa học cho việc xây dựng và thực hiện các chương trình bảo tồn hiệu quả. Trong tương lai, cần có thêm các nghiên cứu chuyên sâu về Trĩ Sao để hiểu rõ hơn về sinh học, sinh thái và tập tính của loài, từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn phù hợp và bền vững.

6.1. Tiếp Tục Nghiên Cứu Chuyên Sâu Về Sinh Học Và Sinh Thái Trĩ Sao

Cần tiếp tục nghiên cứu khoa học về Trĩ Sao, đặc biệt là về các khía cạnh sinh học và sinh thái của loài. Các nghiên cứu này sẽ giúp hiểu rõ hơn về nhu cầu sinh sống, sinh sản và di chuyển của Trĩ Sao, từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn phù hợp.

6.2. Phát Triển Các Chương Trình Giám Sát Quần Thể Trĩ Sao

Cần phát triển các chương trình giám sát quần thể Trĩ Sao thường xuyên và định kỳ. Việc theo dõi quần thể Trĩ Sao sẽ giúp đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn và điều chỉnh các chiến lược bảo tồn khi cần thiết.

6.3. Thúc Đẩy Hợp Tác Quốc Tế Trong Bảo Tồn Trĩ Sao

Hợp tác quốc tế trong bảo tồn Trĩ Sao là rất quan trọng, đặc biệt là với các nước có chung đường biên giới và có quần thể Trĩ Sao phân bố. Cần chia sẻ thông tin, kinh nghiệm và nguồn lực để bảo tồn loài chim quý hiếm này một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về bảo tồn các loài động vật hoang dã nguy cấp, đặc biệt là những loài đặc hữu có tập tính nhút nhát và sinh cảnh hẻo lánh, đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ từ các phương pháp quan sát mô tả định tính sang các phương pháp tiếp cận sinh thái học định lượng và công nghệ giám sát hiện đại. Luận án tiến sĩ lâm nghiệp với đề tài "Nghiên cứu tình trạng, đặc điểm sinh thái và bảo tồn loài Trĩ sao (Rheinardia ocellata (Elliot, 1871)) tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Kon Chư Răng, tỉnh Gia Lai" do NCS. Nguyễn Chí Thành thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Vũ Tiến Thịnh (Trường Đại học Lâm nghiệp, 2024) là công trình nghiên cứu tiên phong, giải quyết toàn diện các khoảng trống khoa học về hiện trạng phân bố, sinh thái âm thanh và giải pháp bảo tồn loài Trĩ sao tại Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) lớn nhất được xác định là sự thiếu hụt nghiêm trọng các dữ liệu định lượng dài hạn về biến động quần thể, đặc trưng âm sinh học và mô hình hóa sinh cảnh cư trú của loài Rheinardia ocellata. Kể từ khi được Tổ chức Bảo tồn Chim Quốc tế (BirdLife International, 2021) và Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) tách thành loài riêng biệt và nâng cấp lên mức Cực kỳ nguy cấp (Critically Endangered - CR), các công trình nghiên cứu trước đây (như Brickle et al., 2008; Eames, 1995; Phạm Nhật & Đỗ Quang Huy, 1998) chủ yếu mới ghi nhận sự hiện diện rời rạc hoặc mô tả định tính qua quan sát trực tiếp. Luận án đã thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (Q1): Tình trạng phân bố, xác suất xuất hiện ($\psi$) và xác suất phát hiện ($p$) của Trĩ sao tại Khu BTTN Kon Chư Răng biến động như thế nào qua các năm 2021 - 2023 dưới tác động của các nhân tố môi trường và nhân sinh?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (Q2): Đặc điểm cấu trúc phổ âm thanh và nhịp sinh học tiếng kêu (theo thời gian trong ngày và các tháng trong năm) của Trĩ sao ngoài tự nhiên có những thông số định lượng chuẩn hóa nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (Q3): Hiệu quả phát hiện của phương pháp âm sinh học (sử dụng thiết bị ghi âm tự động/điện thoại di động) vượt trội ra sao so với phương pháp đặt bẫy ảnh truyền thống?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Xác suất chiếm cứ ($\psi$) của Trĩ sao tương quan thuận chặt chẽ với các đai cao trên 700m thuộc trạng thái rừng kín thường xanh giàu/trung bình và tương quan nghịch với khoảng cách đến khu dân cư/điểm tác động của con người.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Trĩ sao sở hữu hai dạng tín hiệu âm học riêng biệt (tiếng kêu ngắn và tiếng kêu dài) với các tham số tần số và thời lượng đặc trưng cho hoạt động giao tiếp lãnh thổ và sinh sản.
• Giả thuyết nghiên cứu 3 (H3): Phương pháp âm sinh học thụ động (Passive Acoustic Monitoring - PAM) đem lại xác suất phát hiện và hiệu quả chi phí cao hơn rõ rệt so với bẫy ảnh đối với loài Trĩ sao.

Nghiên cứu vận dụng khung lý thuyết Mô hình Chiếm cứ Không gian (Occupancy Modeling Framework) kết hợp Thuyết Ngách Âm thanh (Acoustic Niche Theory) và Thuyết Sinh thái Cảnh quan (Landscape Ecology). Phạm vi nghiên cứu bao trùm toàn bộ diện tích 15.526,05 ha của Khu BTTN Kon Chư Răng trong khung thời gian 2021 - 2023, với 40 trạm ghi âm năm 2021, 30 trạm năm 2023 và hệ thống bẫy ảnh tiêu chuẩn. Ý nghĩa then chốt của luận án nằm ở việc cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác, hỗ trợ xây dựng kế hoạch hành động bảo tồn đa dạng sinh học cấp quốc gia và quốc tế.

---

Literature Review và Positioning

Các công trình nghiên cứu về phân họ Trĩ (Phasianidae) và Trĩ sao trên thế giới và tại Đông Nam Á tập trung vào ba dòng học thuật chính:

1. Dòng nghiên cứu phân loại học và tiến hóa: Lịch sử phân loại bắt đầu từ mô tả của Rothschild (1902) chỉ ra sự sai khác giữa phân loài ở Malaysia (R. ocellata nigrescens) và phân loài Đông Dương (R. ocellata ocellata). Gần đây, Davison et al. (2020) và Norsyamimi et al. (2020) đã phân tích hình thái, âm thanh và chỉ thị di truyền, tạo tiền đề để BirdLife International (2021) chính thức tách Rheinardia ocellata (Việt Nam, Lào) thành loài độc lập.
2. Dòng nghiên cứu hiện trạng quần thể và sinh thái học: Các khảo sát của Brickle et al. (2008), Eames (1995), Gray et al. (2014, 2021) và Nguyễn Đắc Mạnh et al. (2018) đã phác thảo vùng phân bố từ Bắc Trung Bộ đến Nam Trung Bộ, nhận định sự suy giảm nghiêm trọng do áp lực bẫy bắt mặt đất.
3. Dòng nghiên cứu phương pháp luận điều tra: Chuyển đổi từ điều tra đường tuyến/điểm nghe truyền thống (Buckland et al., 2001) sang bẫy ảnh tự động (Ancrenaz et al., 2012; Rovero & Zimmermann, 2016) và công nghệ âm sinh học thụ động (Aide et al., 2013; Thịnh et al., 2015, 2019, 2021; Zwart et al., 2014).

Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm trái chiều sâu sắc:

• Quan điểm thứ nhất: Một số nhà nghiên cứu duy trì phương pháp đếm điểm nghe truyền thống kết hợp mô hình khoảng cách (Distance Sampling) vì cho rằng có thể ước lượng trực tiếp mật độ cá thể và số đàn (Nguyễn Đắc Mạnh et al., 2018).
• Quan điểm đối lập: Các nhà sinh thái học hiện đại (Aide et al., 2013; Thịnh et al., 2015; Zwart et al., 2014) chỉ ra rằng điều tra bằng con người tại địa hình núi cao hiểm trở gây tốn kém nhân lực, mang tính chủ quan cao và làm xáo trộn tập tính của loài. Ngược lại, việc ứng dụng thiết bị ghi âm tự động tuy không đưa ra mật độ tuyệt đối nhưng cung cấp xác suất chiếm cứ ($\psi$) chính xác và giảm thiểu sai số phát hiện ($1-p$).

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

• Nghiên cứu của Mamat & Yasak (1998) và Davison et al. (2020) tại Vườn Quốc gia Taman Negara (Malaysia) trên loài Rheinardia nigrescens chỉ thu thập được tiếng kêu ngắn thông qua máy ghi âm chuyên dụng, hoàn toàn thiếu phổ âm tiếng kêu dài ngoài tự nhiên.
• Nghiên cứu của Celis-Murillo et al. (2012) tại Trung Mỹ về các loài chim rừng nhiệt đới chứng minh thiết bị âm học tự động ghi nhận số loài gấp 1,5 - 2 lần so với điều tra viên. Luận án đã định vị nghiên cứu của mình vượt trội hơn khi vừa giải mã toàn diện cả hai cấu trúc tiếng kêu của R. ocellata ngoài thực địa, vừa phát triển thành công quy trình âm sinh học chi phí thấp sử dụng điện thoại thông minh.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết sinh thái học nền tảng:

1. Lý thuyết Thích ứng Tín hiệu Âm học (Acoustic Adaptation Hypothesis - Morton, 1977; Endler, 1992): Nghiên cứu chứng minh rằng tần số âm thanh của Trĩ sao tập trung ở dải tần số thấp đến trung bình (691,93 Hz - 1.613,93 Hz), cho phép sóng âm truyền qua cấu trúc tán rừng nhiệt đới rậm rạp mà ít bị tán xạ hay suy hao năng lượng.
2. Lý thuyết Ngách Âm sinh học (Acoustic Niche Hypothesis - Krause, 1993): Luận án chỉ ra sự phân chia khung thời gian phát tín hiệu của Trĩ sao tập trung cao độ vào sáng sớm (05:00 - 08:00) và chiều tối (18:00 - 20:00), giảm thiểu sự chồng lấn âm thanh với các loài chim ăn côn trùng và khu hệ ve sầu nhiệt đới.
3. Mô hình Chiếm cứ Quần thể Biến động (Dynamic Occupancy Theory - MacKenzie et al., 2006): Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về các tham số xác suất xuất hiện ($\psi$), xác suất tuyệt chủng cục bộ ($\varepsilon$) và xác suất tái chiếm cứ ($\gamma$) đối với loài Trĩ sao trong sinh cảnh rừng tự nhiên nhiệt đới.

Hệ thống mệnh đề khoa học được xác lập:

• Mệnh đề 1 (P1): Trĩ sao chỉ duy trì xác suất chiếm cứ cao ($\psi > 0,6$) tại các khu vực rừng tự nhiên nguyên vẹn có độ che phủ tán cao và độ cao tuyệt đối từ 800m đến 1.100m.
• Mệnh đề 2 (P2): Khoảng cách đến khu dân cư là biến nhân sinh chi phối mạnh nhất, tương quan nghịch với xác suất chiếm cứ của quần thể.
• Mệnh đề 3 (P3): Tần suất tiếng kêu là hàm số của mùa sinh sản, đạt cực đại vào các tháng chuyển tiếp mùa khô - mùa mưa (tháng 3 - 4 hàng năm).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng ba trụ cột phương pháp luận:

• Tích hợp liên ngành: Kết hợp Sinh thái học cảnh quan (Landscape Ecology), Sinh thái học Âm thanh (Bioacoustics) và Khoa học Bảo tồn (Conservation Biology).
• Phương pháp tiếp cận mới: Kết hợp mô hình hóa không gian bằng phần mềm GIS với thuật toán phân tích trắc lượng phổ âm thanh tự động trên phần mềm chuyên dụng RAVEN Pro, xử lý dữ liệu lịch sử phát hiện/không phát hiện (detection/non-detection) qua phần mềm PRESENCE.
• Điều kiện biên (Boundary conditions): Mô hình được thiết lập và kiểm định tối ưu trong sinh cảnh rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi trung bình thuộc cao nguyên Kon Hà Nừng, độ cao từ 700m đến 1.100m, nơi có độ che phủ rừng tự nhiên đạt trên 98%.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan khoa học thực chứng hậu hiện đại (Post-positivism), sử dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp thiên về định lượng (Quantitative-dominant mixed design). Cấu trúc nghiên cứu đa tầng bao gồm:

• Tầng vi mô (Micro-level): Phân tích chi tiết các thông số vật lý của từng nốt âm, tần số (Hz), thời lượng (giây) và khoảng nghỉ giữa các âm.
• Tầng trung mô (Meso-level): Đánh giá đặc điểm sinh cảnh, kiểu thảm thực vật, trạng thái rừng và độ cao địa hình của từng điểm trạm.
• Tầng vĩ mô (Macro-level): Mô hình hóa phân bố không gian quần thể trên quy mô 14 tiểu khu thuộc toàn bộ 15.526,05 ha của Khu BTTN Kon Chư Răng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý số liệu thực địa được chuẩn hóa nghiêm ngặt:

• Thiết kế mạng lưới thu âm: Năm 2021 thiết lập 40 điểm đặt máy ghi âm; năm 2023 tái lập 30 điểm đặt máy ghi âm trải rộng trên các tiểu khu trọng yếu. Khoảng cách giữa các trạm thu âm được tính toán dựa trên bán kính truyền âm hiệu dụng của Trĩ sao để đảm bảo tính độc lập không gian.
• Thiết bị ghi âm tiên tiến: Luận án tạo đột phá khi ứng dụng điện thoại thông minh (Samsung J4) cài đặt phần mềm ghi âm tự động chuyên dụng, bảo vệ bằng hộp chống nước dã sinh, ghi âm liên tục theo các khung giờ lập trình trước.
• Bẫy ảnh đối chứng: Sử dụng bẫy ảnh tự động theo Quy trình thao tác chuẩn (SOP) của Viện Nghiên cứu Động vật Hoang dã Leibniz (Leibniz-IZW), WWF và FFI (2021), cài đặt chụp ảnh và quay video cảm biến nhiệt hồng ngoại 24/24h.
• Thu thập dữ liệu xã hội học: 10 tuyến điều tra thực địa kết hợp phỏng vấn bán cấu trúc cán bộ kiểm lâm và người dân địa phương tại xã Sơn Lang và Đăk Roong nhằm định danh các mối đe dọa.
• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp đồng thời 4 nguồn dữ liệu: Phổ âm thanh tự động, Bẫy ảnh thực chứng, Khảo sát tuyến và Phỏng vấn dân tộc bản địa (Ba Na chiếm 67,4% dân số địa phương).

Data và phân tích

• Đặc trưng mẫu và sinh cảnh: Tổng diện tích rừng tự nhiên Khu BTTN Kon Chư Răng là 15.270,02 ha (chiếm 98,4% diện tích khu bảo tồn), trong đó "tổng diện tích rừng giàu và rừng trung bình là 15.070,68 ha, chiếm 97,1% diện tích của Khu bảo tồn".
• Xử lý âm sinh học: Các tệp âm thanh định dạng WAV chuẩn được phân tích bằng phần mềm chuyên dụng RAVEN Pro. Đo đạc chính xác các biến số: Tần số thấp nhất ($F_{low}$), Tần số cao nhất ($F_{high}$), Tần số đỉnh ($F_{peak}$), Thời lượng nốt ($Duration$), và Khoảng lặng giữa các nốt ($Interval$).
• Mô hình hóa Occupancy: Ứng dụng phần mềm PRESENCE và ngôn ngữ R (gói unmarked). Lựa chọn mô hình tối ưu dựa trên Tiêu chuẩn Thông tin Akaike (Akaike Information Criterion - AIC). Mô phỏng biến động quần thể đa mùa theo chuỗi Markov: $$\psi_{t+1} = \psi_t \times (1 - \varepsilon_t) + (1 - \psi_t) \times \gamma_t$$ Trong đó $\psi$ là xác suất xuất hiện, $\varepsilon$ là xác suất tuyệt chủng cục bộ, $\gamma$ là xác suất tái chiếm cứ.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đạt được các phát hiện đột phá mang tính lịch sử đối với phân loài Trĩ sao tại Việt Nam:

1. Bản đồ phân bố không gian chính xác: "Trĩ sao được ghi nhận phân bố ở 22 điểm thuộc 10/14 tiểu khu của Khu BTTN Kon Chư Răng, trong đó tập trung chủ yếu ở trạng thái rừng giàu và rừng trung bình, ở độ cao trên 700m, tập trung ở độ cao từ 800 - 1.100m". Xác suất xuất hiện ($\psi$) duy trì ở mức cao tại vùng lõi nhưng giảm mạnh khi tiến gần ranh giới hành chính và các tuyến đường mòn.
2. Giải mã hoàn chỉnh các tham số âm học chuẩn hóa: "Trĩ sao có 2 loại tiếng kêu là tiếng kêu ngắn và tiếng kêu dài, trong đó tiếng kêu ngắn có 01 âm với tần số âm thanh từ 691,93 hz đến 1.613,93 hz, kéo dài trung bình 1,51 giây; tiếng kêu dài có trung bình 6,21 âm với tần số từ 774,35 hz đến 1.213,33 hz; độ dài tiếng kêu trung bình là 9,84 giây, độ dài trung bình mỗi âm là 1,26 giây, mỗi âm cách nhau 0,39 giây".
3. Quy luật hoạt động sinh học theo chu kỳ ngày và năm:
   • Nhịp điệu ngày: Trĩ sao kêu tập trung vào hai khung giờ vàng: sáng sớm từ 05:00 đến 08:00 và chiều tối từ 18:00 đến 20:00.
   • Nhịp điệu mùa: Tần suất kêu đạt đỉnh cao nhất vào tháng 3 và tháng 4, trùng khớp với thời kỳ động đực, gọi bạn tình và kết đôi; giảm rõ rệt trong các tháng mùa mưa còn lại.
4. Vượt trội về mặt phương pháp luận giữa Âm sinh học và Bẫy ảnh: Bẫy ảnh chỉ ghi nhận được hình ảnh cá thể đực vào năm 2022 tại một số vị trí hạn chế do Trĩ sao có tầm quan sát rộng, di chuyển nhút nhát và tránh né góc đặt ống kính. Trong khi đó, máy thu âm ghi nhận tín hiệu âm thanh bao phủ không gian rộng lớn, đạt tỷ lệ phát hiện áp đảo và tiết kiệm trên 70% ngân sách khảo sát.
5. Bằng chứng xác thực về sự tái sinh quần thể: Bẫy ảnh đã ghi nhận hình ảnh trực tiếp một chim mái đi kèm con non vào ngày 13/6/2022. Đây là bằng chứng thực địa vô giá xác nhận hoạt động sinh sản thành công ngoài tự nhiên của Trĩ sao tại Kon Chư Răng.
6. Nhận diện 5 mối đe dọa trọng yếu: Xếp hạng áp lực suy giảm quần thể gồm: (1) Săn bắt động vật hoang dã trái phép bằng bẫy giật dây phanh và súng săn ban đêm; (2) Hoạt động phát triển du lịch tự phát tuyến thác K50; (3) Khai thác gỗ và lâm sản ngoài gỗ trái phép; (4) Chăn thả gia súc tại khu vực Trại Bò; (5) Mất và chia cắt sinh cảnh ven ranh giới.

                           SƠ ĐỒ PHÂN CẤP 5 MỐI ĐE DỌA

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý thuyết: Bổ sung bộ dữ liệu âm sinh học định lượng đầu tiên của loài Rheinardia ocellata ngoài tự nhiên vào kho tàng điểu học thế giới, củng cố lý thuyết tiến hóa âm học ở các loài chim thuộc bộ Gà (Galliformes).
• Đổi mới phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình "Âm sinh học bình dân" (Frugal Bioacoustics) sử dụng điện thoại thông minh chạy hệ điều hành mở, tạo bước nhảy vọt kỹ thuật có thể nhân rộng tại các khu bảo tồn thiên nhiên hạn hẹp kinh phí trên toàn cầu.
• Ứng dụng thực tiễn quản lý rừng: Khoanh định chính xác 5 phân khu ưu tiên bảo tồn nghiêm ngặt tại Kon Chư Răng, giúp ban quản lý tối ưu hóa lộ trình tuần tra của lực lượng kiểm lâm.
• Khuyến nghị chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện "Kế hoạch hành động bảo tồn loài Trĩ sao cấp quốc gia", tương tự như mô hình tỉnh Thừa Thiên Huế đã ban hành theo Quyết định năm 2020.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật khách quan:

1. Giới hạn nhận dạng cá thể: Phương pháp âm sinh học chưa thể phân biệt chính xác từng cá thể riêng biệt qua phổ âm (Individual Acoustic Fingerprinting), dẫn đến việc chỉ ước lượng được xác suất chiếm cứ ($\psi$) thay vì mật độ cá thể tuyệt đối ($D$).
2. Nhiễu tín hiệu môi trường: Các yếu tố thời tiết cực đoan như mưa lớn, gió lốc mùa mưa và tiếng ồn sinh học nền (ve sầu, suối chảy xiết) làm suy giảm bán kính phát hiện hiệu dụng của thiết bị thu âm.
3. Phạm vi di truyền học: Luận án chưa thể thực hiện giải trình tự gen toàn diện trên các mẫu lông thu được tại thực địa để phân tích dòng gen (gene flow) và độ đa dạng di truyền giữa các tiểu khu.
4. Không gian nghiên cứu: Dữ liệu mới tập trung tại Khu BTTN Kon Chư Răng, chưa đồng thời bao phủ dải sinh cảnh liên thông sang Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh hay Khu BTTN An Toàn (Bình Định).

Chương trình nghiên cứu 5 - 10 năm tới cần tập trung vào:

• Ứng dụng Trí tuệ Nhân tạo (AI & Edge Computing): Huấn luyện mạng nơ-ron tích chập (Convolutional Neural Networks - CNN) nhận diện tự động tiếng kêu Trĩ sao theo thời gian thực ngay trên thiết bị thu âm ngoài hiện trường.
• Nghiên cứu di truyền cảnh quan (Landscape Genetics): Phân tích DNA môi trường (eDNA) và mẫu phân/lông rụng để đánh giá mức độ cận huyết và cấu trúc di truyền quần thể.
• Giám sát sinh thái viễn thám: Kết hợp công nghệ LiDAR quét cấu trúc tán rừng 3D với dữ liệu âm sinh học để mô hình hóa mối quan hệ giữa cấu trúc rừng vi khí hậu và tập tính phát tín hiệu.
• Nghiên cứu âm học cá thể: Xây dựng thuật toán phân tách đặc trưng âm thanh vi mô nhằm định danh chính xác từng con trống, tiến tới ước lượng mật độ quần thể tin cậy tuyệt đối.

---

Tác động và ảnh hưởng

Công trình luận án tạo ra những tác động đa tầng sâu rộng:

• Ảnh hưởng học thuật quốc tế: Kết quả nghiên cứu cung cấp dẫn liệu thực chứng quan trọng nhất về loài Rheinardia ocellata tại khu vực Đông Dương kể từ sau khi được nâng hạng IUCN năm 2021, dự kiến trở thành tài liệu tham chiếu then chốt với chỉ số trích dẫn cao trong các nghiên cứu về bộ Gà (Galliformes) thế giới.
• Chuyển đổi công tác quản lý rừng đặc dụng: Cung cấp cho Ban quản lý Khu BTTN Kon Chư Răng bản đồ phân vùng 5 khu vực ưu tiên bảo tồn Trĩ sao tại các tiểu khu trọng điểm, cho phép chuyển đổi từ tuần tra dàn trải sang tuần tra thông minh có trọng tâm.
• Đổi mới công nghệ bảo tồn cấp cơ sở: Việc chứng minh thành công hiệu quả của điện thoại thông minh trong thu âm giám sát động vật hoang dã mở ra giải pháp công nghệ giá rẻ, dễ áp dụng cho hệ thống các vườn quốc gia và khu bảo tồn tại Việt Nam.
• Tác động chính sách quốc gia: Cung cấp luận cứ nền tảng để Cục Lâm nghiệp và Cục Kiểm lâm xây dựng Thông tư hướng dẫn giám sát đa dạng sinh học định kỳ và đề xuất Chương trình Bảo tồn Loài Nguy cấp cấp Quốc gia.
• Lợi ích xã hội và cộng đồng: Kết nối công tác bảo tồn Trĩ sao với phát triển du lịch sinh thái có kiểm soát tại thác K50, nâng cao nhận thức và hỗ trợ sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc Ba Na tại xã Sơn Lang và Đăk Roong.

---

Đối tượng hưởng lợi

Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn trực tiếp cho các nhóm đối tượng:

1. Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu Điểu học: Tiếp cận bộ cơ sở dữ liệu phổ âm thanh chuẩn hóa (tần số, số âm, thời lượng, khoảng lặng) và phương pháp luận Occupancy tiên tiến để phát triển các đề tài chuyên sâu.
2. Các Nhà Khoa học Lâm nghiệp & Sinh thái: Kế thừa khung lý thuyết tích hợp giữa sinh thái âm học và sinh thái cảnh quan trong đánh giá chất lượng sinh cảnh rừng đặc dụng.
3. Ban Quản lý các Khu Bảo tồn và Vườn Quốc gia: Áp dụng ngay quy trình kỹ thuật ghi âm bằng điện thoại di động thông minh, giúp tiết kiệm hàng trăm triệu đồng chi phí mua sắm thiết bị chuyên dụng đắt tiền (như máy SM3/SM4).
4. Cơ quan Hoạch định Chính sách & Tổ chức Bảo tồn Quốc tế (IUCN, BirdLife, WWF, FFI): Sử dụng các số liệu thực chứng của luận án để cập nhật Sách Đỏ Việt Nam, Danh lục Đỏ IUCN và phân bổ nguồn quỹ tài trợ bảo tồn quốc tế chính xác vào các vùng cảnh quan trọng điểm.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Thích ứng Tín hiệu Âm học (Acoustic Adaptation Hypothesis - Morton, 1977) và Thuyết Ngách Âm thanh (Krause, 1993) trên loài Trĩ sao (Rheinardia ocellata). Nghiên cứu định lượng hóa chính xác dải phổ âm thanh thích ứng hoàn hảo với sinh cảnh rừng kín nhiệt đới (tần số thấp 691,93 Hz - 1.613,93 Hz tránh suy hao năng lượng) và cơ chế tránh chồng lấn âm thanh qua việc phân bổ nhịp sinh học kêu đỉnh điểm vào sáng sớm (05:00 - 08:00) và chập tối (18:00 - 20:00).

2. Sự đổi mới về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện như thế nào?

So với nghiên cứu của Nguyễn Đắc Mạnh et al. (2018) tại Khe Nước Trong (dùng điều tra viên đếm điểm nghe trực tiếp) và Davison et al. (2020) tại Malaysia (chỉ dùng máy ghi âm chuyên dụng ghi âm được tiếng kêu ngắn), luận án đã:

• Ứng dụng thành công điện thoại thông minh phổ thông làm trạm thu âm tự động dã sinh, tối ưu hóa chi phí.
• Thu thập và phân tích định lượng đầy đủ cả tiếng kêu ngắn (1 âm, 1,51s) và tiếng kêu dài (6,21 âm, 9,84s) của loài ngoài tự nhiên bằng phần mềm RAVEN Pro, xử lý mô hình Occupancy đa thời gian bằng phần mềm PRESENCE.

3. Phát hiện nào trong luận án gây bất ngờ nhất về mặt sinh thái học?

Phát hiện bất ngờ nhất là tính đối lập sâu sắc về hiệu quả phát hiện giữa phương pháp Âm sinh học và Bẫy ảnh. Trong khi bẫy ảnh hiện đại gần như bất lực trong việc ghi nhận Trĩ sao do tập tính cực kỳ cảnh giác và bước di chuyển né tránh luồng cảm biến, thì phương pháp ghi âm thụ động đã ghi nhận được sự hiện diện của loài tại 22 điểm thuộc 10/14 tiểu khu. Ngoài ra, việc ghi nhận trực tiếp chim mẹ cùng chim con non vào ngày 13/6/2022 đã chứng minh rằng bất chấp áp lực bẫy bắt, vùng lõi Kon Chư Răng vẫn duy trì một quần thể sinh sản ổn định.

4. Luận án có cung cấp quy trình chuẩn để tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án mô tả chi tiết quy trình chuẩn hóa gồm:

• Tiêu chí thiết lập mạng lưới trạm thu âm cách nhau đảm bảo tính độc lập.
• Cách thức cài đặt thông số phần mềm ghi âm trên smartphone, lịch trình đặt giờ tự động.
• Quy trình phân tích biến số phổ âm thanh trên RAVEN Pro (DFT size, dải tần lọc nhiễu).
• Ma trận lịch sử phát hiện nhập liệu vào phần mềm PRESENCE để chạy mô hình AIC.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới: (1) Ứng dụng mô hình mạng Deep Learning (CNN) nhận dạng tiếng kêu tự động trực tiếp trên thiết bị (Edge AI); (2) Đánh giá di truyền phân tử cảnh quan (Landscape Genomics) giải mã cấu trúc quần thể; (3) Mở rộng mạng lưới giám sát âm sinh học xuyên biên giới kết nối các quần thể Trĩ sao dọc dãy Trường Sơn từ Việt Nam sang Lào.

---

Kết luận

1. Khẳng định giá trị bảo tồn sinh thái: Xác lập vững chắc Khu BTTN Kon Chư Răng là một trong những sinh cảnh quan trọng bậc nhất toàn cầu đối với loài Trĩ sao (Rheinardia ocellata) cực kỳ nguy cấp, ghi nhận phân bố tại 22 điểm thuộc 10/14 tiểu khu rừng tự nhiên nguyên vẹn.
2. Bộ thông số âm học định lượng chuẩn hóa: Giải mã trọn vẹn đặc trưng vật lý âm thanh của loài với hai cấu trúc tiếng kêu: tiếng kêu ngắn (01 âm, dải tần 691,93 Hz - 1.613,93 Hz, dài 1,51s) và tiếng kêu dài (trung bình 6,21 âm, dải tần 774,35 Hz - 1.213,33 Hz, dài 9,84s, khoảng lặng giữa các âm 0,39s).
3. Quy luật nhịp sinh học rõ ràng: Xác định thời gian phát tín hiệu tập trung vào 05:00 - 08:00 sáng và 18:00 - 20:00 tối; mùa kêu sinh sản cao điểm diễn ra vào tháng 3 - 4 hàng năm.
4. Tiên phong phương pháp luận âm sinh học chi phí thấp: Đột phá công nghệ sử dụng điện thoại thông minh thay thế thiết bị chuyên dụng đắt tiền, chứng minh tính ưu việt vượt trội so với bẫy ảnh trong điều tra giám sát loài chim nhút nhát sống dưới tán rừng.
5. Định danh mối đe dọa và phân vùng bảo tồn: Xác định nạn bẫy bắt trái phép và du lịch thiếu kiểm soát là 2 nguy cơ hàng đầu; khoanh vùng thành công 5 phân khu ưu tiên bảo vệ nghiêm ngặt làm tiền đề xây dựng kế hoạch hành động bảo tồn toàn diện tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về họ Trĩ và nghiên cứu Trĩ sao 1. Giới thiệu chung về họ Trĩ (Phasianidae) Trên thế giới, bộ Gà (Galliformes) có 5 họ, 308 loài, trong đó 25% số loài thuộc nhóm có nguy cơ bị tuyệt chủng cao. Họ Trĩ (Phasianidae) có tổng số 54 giống, 188 loài, chiếm 61% số loài trong bộ Gà; chúng phân bố ở nhiều khu vực khác nhau trên thế giới.

Khu vực Đông Nam Á là nơi sinh sống của 54 loài chim thuộc họ Trĩ, chiếm số lượng nhiều nhất so với các khu vực khác, trong đó Việt Nam là một trong những quốc gia có thành phần loài chim thuộc họ Trĩ đa dạng với tổng số 20 loài (Lê Mạnh Hùng và cộng sự, 2020) [10]. Thành phần loài chim thuộc họ Trĩ tại Việt Nam Tình trạng bảo tồn TT Tên phổ thông Tên khoa học SĐVN IUCN NĐ84 NĐ64 Francolinus pintadeanus 1 Đa đa, gà gô LC (Scopoli, 1786) Coturnix japonica 2 Cay nhật bản NT Temmincki&Schlegel, 1849 Coturnix coromandelica 3 Cay ấn độ LC (Gmelin, 1879) Excalfoctoria 4 Cay trung quốc chinensis Linnaeus, 1766 Arborophila 5 Gà so họng đen torqueola Valenciennes, 1826 Arborophila 6 Gà so họng hung IIB rufogularis (Blyth, 1850) Gà so họng Arborophila brunneopectus 7 IIB trắng (Blyth, 1855) Arborophila davidi Delacour, 8 Gà so cổ hung EN IB x 1927 Arborophila charltonii (Eyton, 9 Gà so ngực gụ LR IIB 1854) 7 Tình trạng bảo tồn TT Tên phổ thông Tên khoa học SĐVN IUCN NĐ84 NĐ64 Bambusicola fytchii Anderson, 10 Gà so 1871 Tragopan temminckii (Gray, 11 Gà lôi tía CR LC IB x 1831) 12 Gà rừng Gallus gallus (Linnaeus, 1758) Lophura nycthemera 13 Gà lôi trắng LR LC IB (Linnaeus, 1758) Gà lôi lam mào Lophura edwardsi (Oustalet, 14 EN CR IB x trắng 1896) Lophura diardi (Bonaparte, 15 Gà lôi hông tía VU LC 1856) Phasianus colchicus Linnaeus, 16 Trĩ đỏ EN LC 1758 Polyplectron germaini Elliot, 17 Gà tiền mặt đỏ VU NT IB x 1866 Gà tiền mặt Polyplectron 18 VU LC IB x vàng bicalcaratum Linnaeus, 1758 Rheinardia ocellata (Elliot, 19 Trĩ sao VU EN IB x 1871) 20 Công Pavo muticus Linnaeus, 1766 EN EN IIB x Nguồn: Lê Mạnh Hùng và cộng sự, 2020 Ghi chú:  SĐVN (Sách Đỏ Việt Nam 2007): CR - Cực kỳ nguy cấp; EN – Nguy cấp; VU – Sẽ nguy cấp; LR – Ít bị đe dọa.  IUCN (Danh lục đỏ IUCN 2023): CR – Cực kỳ nguy cấp; EN – Nguy cấp; VU – Sẽ nguy cấp; NT – Gần bị đe dọa; LC - Ít quan ngại. Trong số các loài nguy cấp, quý hiếm, một số loài giá trị bảo tồn rất cao không chỉ ở trong nước mà còn trên toàn thế giới như Công (Pavo muticus), Trĩ sao (Rheinardia ocellata), Gà lôi lam mào trắng (Lophura edwardsi).

Các loài chim thuộc họ Trĩ thường có đặc điểm chung là thân hình mập, kích thước khá lớn, đôi chân chắc khỏe và toàn bộ cơ thể có lớp lông dày bao phủ. Cánh ngắn, to rộng và tròn; mỏ ngắn, khỏe thích nghi với lối sống tìm kiếm thức ăn trên mặt đất. Chúng chủ yếu di chuyển bằng cách đi, chạy và thích chui lủi, chỉ bay khi cần thiết nên thường khó quan sát; tuy nhiên, chúng thường không bay được dài. Chim trống thường có kích thước cơ thể lớn hơn và màu lông sặc sỡ hơn chim mái.

Các loài chim họ Trĩ thường có tiếng kêu vang xa và đặc trưng cho từng loài để gọi bầy và ghép đôi vào mùa sinh sản. Hầu hết các loài chim họ Trĩ là loài chim đa thê, quá trình ấp trứng và nuôi con chủ yếu do chim mái đảm nhiệm. Một số loài chim đơn thê như Gà so ngực gụ, Gà so cổ hung ghép đôi vào mùa sinh sản nhưng việc ấp trứng do cả con đực và con cái thực hiện luân phiên nhau. Hầu hết các loài đều làm tổ trên mặt đất, cấu trúc và vị trí làm tổ khá đơn giản như làm tổ trong hốc cây, hõm đất hoặc các đám cỏ khô có sẵn trong các bụi rậm.

Ngoài tự nhiên, các loài chim thuộc họ Trĩ thường đẻ 1 lứa/năm, số lượng trứng phụ thuộc vào từng loài. Chim non khi đẻ ra thường khỏe, phủ kín lông bông. Vùng sống của các loài thường cố định tại một hoặc một số địa điểm nhất định, đồng thời sử dụng nơi này làm nơi kiếm ăn, sinh sản, nghỉ ngơi trừ khi chúng bị tác động bởi những mối đe dọa lớn. 9 Mặc dù thành phần thức ăn của một số loài chim thuộc họ Trĩ ngoài tự nhiên chưa được nghiên cứu kỹ song các nghiên cứu đã công bố chỉ ra rằng hầu hết các loài chim thuộc họ Trĩ là loài ăn tạp, thành phần thức ăn đa dạng từ động vật nhỏ, côn trùng, thực vật., trong đó các loài côn trùng nhỏ là thức ăn đặc biệt quan trọng với những cá thể mới sinh ra trong giai đoạn đầu (Johnsgard, 1999; McGowan, 1994) [48], [57].

Tương tự như các loài động vật hoang dã khác, các loài chim thuộc họ Trĩ đã và đang phải đối mặt với nhiều mối đe dọa cho sự tồn tại, trong đó nghiêm trọng nhất là mất sinh cảnh sống và nạn săn bắt trái phép diễn ra ở nhiều nơi mặc dù đôi khi chúng không phải là đối tượng chính để săn bắt (Brickle et al., 2008; Gray et al., 2021; McGowan et al. Trong các khu vực trên thế giới, Đông Nam Á là một trong những khu vực có lịch sử săn bắt động vật rất lâu đời, săn bắt trái phép trở thành mối đe dọa nguy hiểm nhất với sự tồn tại của động vật hoang dã trong 5 thập kỷ trở lại đây (Corlett, 2007) [33]. Đây có thể là hậu quả của quá trình gia tăng dân số, sự phát triển của các kỹ thuật và hình thức săn bắt, hệ thống giao thông phát triển và sự phát triển của kinh tế thị trường (Ling et al. Bẫy giật (bẫy giò) là một trong những hình thức săn bắt phổ biến và nguy hiểm nhất với các loài sống, kiếm ăn trên mặt đất, trong đó có các loài chim thuộc họ Trĩ (Corlett, 2007; Keane et al., 2005; McGowan et al., 2012; Sodhi et al.

Đây là đối tượng săn bắt mạnh của thợ săn bởi chúng là những loài có giá trị cao, có tập tính sống trên mặt đất và thường sống thành từng đàn (McGowan et al. Khi môi trường sống bị tác động, hầu hết các loài thường khó thích nghi với môi trường sống mới như tình trạng chuyển đổi mục đích sử dụng đất để canh tác nông nghiệp hoặc xây dựng các khu dân cư (Brickle et al. Chính vì vậy các loài sống và kiếm ăn trên mặt đất, trong đó bao gồm các loài chim thuộc họ Trĩ sẽ có nguy cơ tuyệt chủng rất cao kể cả ở bên trong hay 10 bên ngoài phạm vi các khu bảo tồn do mất nơi sống và tình trạng săn bắt diễn ra (Harrison et al. Nghiên cứu về Trĩ sao 1.

Nghiên cứu về phân loại Trước đây, Trĩ sao được coi là loài đặc hữu của khu vực Đông Nam Á, bao gồm 2 phân loài là Rheinardia ocellata ocellata phân bố ở Việt Nam, Lào và phân loài Rheinardia ocellata nigrescens phân bố ở Malaysia. Thông tin phân loại này được nhiều nhà khoa học trích dẫn trong các công bố khoa học có liên quan đến loài Trĩ sao (Davison et al., 2020; Kirwan and McGowan., 2021; Liang et al., 2018; Thinh et al. Tuy nhiên, hai phân loài đã được nâng cấp thành hai loài, trong đó loài Trĩ sao ở Việt Nam và Lào có tên khoa học Rheinardia ocellata, loài Trĩ sao ở Malaysia có tên khoa học Rheinardia nigrescens (BirdLife International, 2021) [25]. Trong mô tả ban đầu về Trĩ sao, Rothschild (1902) đã đưa ra 9 điểm khác biệt về con đực của phân loài ở Malaysia so với phân loài ở Việt Nam, cụ thể: (1) bộ lông trên cơ thể sẫm màu hơn, màu nâu đen, có vân sần sùi màu hạt dẻ; (2) các đốm ở bề mặt trên lông hầu hết khá tròn và trắng tinh; (3) các vết rạn trên lông ít hơn nhưng lớn hơn và có nhiều màu trắng hơn; (4) các đốm trắng trên lông bao cánh hầu hết khá tròn, thay vì có dạng các đường xiên không đều; (5) mào lông trên màu đen, thay vì nâu sẫm, lông trắng của mào dường như nhiều hơn; (6) các vân bên ngoài của lông bao đuôi dài có màu đậm hơn, có màu nâu đen hơn, đồng thời đồng đều hơn; (7) dải lông mày rộng không có màu trắng xám, nhưng có màu đỏ đậm; (8) mỏ có phần lớn hơn và (9) đuôi có thể ngắn hơn [66].

Năm 2020, Davison et al đã công bố kết quả nghiên cứu về phân loài Rheinardia ocellata nigrescens (gọi tắt là phân loài nigrescens) trên cơ sở so 11 sánh với phân loài Rheinardia ocellata ocellata (gọi tắt là phân loài ocellata) về đặc điểm hình thái và âm thanh, đồng thời đề xuất nâng cấp là loài đối với 2 phân loài này [34]. Về hình thái, nhóm nghiên cứu đã phân tích mẫu vật của cả hai đơn vị phân loài tại Bảo tàng lịch sử tự nhiên Hoa Kỳ và Bảo tàng lịch sử tự nhiên của Vương quốc Anh; hình ảnh từ internet, hình ảnh thu thập được của các thành viên nhóm nghiên cứu cũng như hình ảnh do các nhà khoa học khác cung cấp để xác định những điểm khác nhau cơ bản liên quan đến màu sắc, chiều dài các bộ phận trên cơ thể, cụ thể trình bày ở Bảng 1. So sánh đặc điểm hình thái giữa 2 phân loài Trĩ sao Phân loài Đặc điểm R. ocellata ocellata Lông mày Màu vàng da bò, có sự Màu trắng đá, ít tưởng tương phản mạnh với màu phản với màu sắc da mặt sắc da mặt trong Mỏ Màu hồng và vàng nhạt Màu hồng, nhạt hơn ở chóp mỏ và đậm hơn ở trên và sau lỗ mũi.

Màu lông ở cổ họng Màu trắng của cổ họng Màu trắng xám ít nổi bật. tương phản, nổi bật và mở rộng hơn Mào lông Mào lông hướng ra phía Mào lông có xu hướng sau, lông dài hơn và thô lan ra bên cạnh, lông hơn với hai màu là đen và mềm màu nâu đen đến trắng, trắng kem. 12 Phân loài Đặc điểm R. ocellata ocellata Kích thước đốm Nhỏ hơn, ít hơn và rõ hơn Lớn hơn, nhiều hơn và trắng trên thân và so với phân loài ocellata mờ hơn so với phân loài cánh nigrescens Hoa văn trên lông Có nền màu cam đục mờ Có nền xám, các mảng da bao đuôi với các đốm trắng nằm cam xỉn màu hơn và co trên các vòng tròn rộng lại tạo thành các đảo giữa màu xám các đốm trắng (Nguồn: Davison et al., 2020) Hình ảnh trực quan so sánh đặc điểm cụ thể của các bộ phận của 2 phân loài được thể hiện tại Hình 1.