Luận văn thạc sĩ về đa dạng thành phần loài động vật ở hạ lưu sông Thu Bồn, tỉnh Quảng Nam

Nghiên cứu đa dạng động vật hạ lưu sông Thu Bồn, Quảng Nam, khám phá hệ sinh thái phong phú và vai trò bảo tồn đa dạng sinh học khu vực.

• Tác giả: Lưu Thị Mỹ Huyền
• Người hướng dẫn: PGS. Võ Văn Phú
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng thành phần loài một số nhóm động vật khai thác ở vùng hạ lưu sông Thu Bồn, tỉnh Quảng Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. LƯỢC SỬ NGHIÊN CỨU ĐỘNG VẬT KHAI THÁC
• 1.2. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN - KINH TẾ XÃ HỘI VÙNG NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.2.2. Tình hình kinh tế - xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 2.3. ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Nghiên cứu ngoài thực địa
• 2.4.2. Phương pháp xử lý trong phòng thí nghiệm
• 2.4.3. Phương pháp xử lý số liệu, sơ đồ, biểu đồ
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. THÀNH PHẦN LOẠI ĐỘNG VẬT KHAI THÁC VÙNG HẠ LƯU SÔNG THU BỒN
• 3.1.1. Danh sách thành phần loài động vật khai thác
• 3.1.2. Cấu trúc thành phần loài
• 3.1.3. Các loài động vật có giá trị kinh tế
• 3.1.4. Các loài quý hiếm
• 3.2. ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ ĐỘNG VẬT KHAI THÁC VÙNG HẠ LƯU SÔNG THU BỒN
• 3.2.1. Nồng độ muối tại các điểm qua các đợt khảo sát
• 3.2.2. Phân bố theo sự xâm mặn các thủy triều
• 3.2.3. Phân bố theo vùng nước
• 3.2.4. Phân bố theo mùa
• 3.2.5. Sự phân bố các loài động vật khai thác có giá trị kinh tế vùng hạ lưu sông Thu Bồn
• 3.3. BẢO VỆ NGUỒN LỢI THỦY SẢN VÙNG HẠ LƯU SÔNG THU BỒN
• 3.3.1. Tình hình khai thác nguồn lợi
• 3.3.2. Một số giải pháp phát triển bền vững nguồn lợi
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu chung

Nghiên cứu đa dạng động vật ở hạ lưu sông Thu Bồn, Quảng Nam tập trung vào việc xác định và phân tích thành phần loài động vật khai thác trong khu vực này. Động vật ở đây không chỉ phong phú về số lượng mà còn đa dạng về chủng loại, bao gồm các loài có giá trị kinh tế cao. Khu vực hạ lưu sông Thu Bồn là nơi giao thoa giữa nước ngọt và nước mặn, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài sinh vật. Đa dạng sinh học ở đây rất cao, với nhiều loài cá, tôm, cua, và hến, đóng vai trò quan trọng trong sinh kế của người dân địa phương. Tuy nhiên, sự khai thác quá mức và thiếu quy hoạch đã dẫn đến sự suy giảm đáng kể về động vật và hệ sinh thái. Do đó, nghiên cứu này không chỉ có giá trị khoa học mà còn mang tính thực tiễn cao, nhằm bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản.

II. Tình hình nghiên cứu động vật khai thác

Tình hình nghiên cứu về động vật khai thác ở Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể từ những năm 60 của thế kỷ XX. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng động vật ở các sông, suối và vùng ven biển rất phong phú. Tại Quảng Nam, sông Thu Bồn là một trong những khu vực được nghiên cứu nhiều nhất. Các nghiên cứu trước đây đã xác định được nhiều loài cá và động vật khác, tuy nhiên, vẫn còn thiếu sót trong việc nghiên cứu động vật thân mềm và giáp xác. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho việc quản lý và bảo tồn động vật trong khu vực. Các nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng sự đa dạng sinh học ở đây đang bị đe dọa bởi các hoạt động khai thác không bền vững.

III. Đặc điểm môi trường và hệ sinh thái

Môi trường ở hạ lưu sông Thu Bồn có sự biến động lớn về độ mặn, tạo điều kiện cho nhiều loài động vật thích nghi và phát triển. Hệ sinh thái nơi đây bao gồm các vùng nước ngọt và nước lợ, là nơi cư trú của nhiều loài cá, tôm, cua và các loài động vật khác. Đặc biệt, khu vực này còn là nơi giao thoa giữa các dòng vật chất từ biển và lục địa, tạo nên một môi trường sống phong phú. Tuy nhiên, sự thay đổi của môi trường do biến đổi khí hậu và hoạt động khai thác đã ảnh hưởng đến sự phân bố và đa dạng của các loài động vật. Việc bảo tồn và phát triển bền vững hệ sinh thái này là rất cần thiết để duy trì nguồn lợi thủy sản cho cộng đồng địa phương.

IV. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Để bảo tồn động vật và đa dạng sinh học ở hạ lưu sông Thu Bồn, cần có các giải pháp quản lý và khai thác hợp lý. Việc xây dựng các quy định về khai thác thủy sản, kết hợp với giáo dục cộng đồng về bảo vệ môi trường là rất quan trọng. Các giải pháp như quy hoạch vùng khai thác, khôi phục các hệ sinh thái tự nhiên và tăng cường giám sát hoạt động khai thác sẽ giúp duy trì sự đa dạng của động vật trong khu vực. Hơn nữa, việc nghiên cứu và theo dõi thường xuyên tình hình động vật và hệ sinh thái sẽ cung cấp thông tin cần thiết cho các quyết định quản lý trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vùng hạ lưu sông Thu Bồn, tỉnh Quảng Nam, là một hệ sinh thái cửa sông ven biển có diện tích mặt nước khoảng 1.200 ha, đóng vai trò quan trọng trong đa dạng sinh học và sinh kế của cộng đồng dân cư ven biển. Với lưu lượng nước trung bình mùa mưa lên đến 850 m³/giây, vùng này chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của thủy triều và sự xâm nhập mặn, tạo nên môi trường sống đa dạng cho nhiều nhóm động vật khai thác như cá, giáp xác, động vật thân mềm hai mảnh vỏ. Tuy nhiên, sự gia tăng dân số và khai thác quá mức đã làm suy giảm nghiêm trọng nguồn lợi thủy sản, đặc biệt là các loài có giá trị kinh tế và quý hiếm.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định danh sách thành phần loài và đặc điểm phân bố của các nhóm động vật khai thác tại vùng hạ lưu sông Thu Bồn, đánh giá tình hình khai thác và tiềm năng phát triển nguồn lợi thủy sản, từ đó đề xuất các giải pháp quản lý và sử dụng bền vững. Nghiên cứu được thực hiện trong năm 2014 tại các điểm thu mẫu tiêu biểu như Cửa Đại, Cam Thanh, Duy Nghĩa, với phạm vi bao gồm các vùng nước mặn, nước lợ và nước ngọt trong khu vực.

Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp dữ liệu khoa học chi tiết về đa dạng sinh học vùng cửa sông, hỗ trợ các nhà quản lý trong việc xây dựng chính sách khai thác hợp lý, bảo tồn các loài quý hiếm và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản, góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện sinh kế cho người dân địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết sinh thái học về đa dạng sinh học và phân bố sinh vật trong hệ sinh thái cửa sông ven biển. Hai mô hình chính được áp dụng gồm:

• Mô hình phân bố sinh vật theo gradient độ mặn: Giải thích sự phân bố của các loài động vật khai thác dựa trên biến động độ mặn theo mùa và không gian trong vùng cửa sông.
• Lý thuyết đa dạng sinh học và cấu trúc quần thể: Phân tích thành phần loài, cấu trúc taxon (giống, họ, bộ) và đặc điểm sinh thái của các nhóm động vật khai thác nhằm đánh giá mức độ đa dạng và tính đặc trưng của hệ sinh thái.

Các khái niệm chính bao gồm: đa dạng sinh học (ĐDSH), độ mặn (%o), nhóm động vật khai thác (cá xương, giáp xác, động vật thân mềm hai mảnh vỏ), giá trị kinh tế của loài, và bảo tồn nguồn lợi thủy sản.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập qua khảo sát thực địa và xử lý mẫu tại phòng thí nghiệm trong năm 2014. Cỡ mẫu gồm 114 loài động vật khai thác, thuộc 79 giống, 50 họ, 18 bộ, trải rộng trên 6.146,88 ha vùng hạ lưu sông Thu Bồn.

Phương pháp chọn mẫu bao gồm:

• Thu mẫu trực tiếp cùng ngư dân tại các điểm tiêu biểu như Cửa Đại, Cam Thanh, Duy Nghĩa, Duy Vinh, Vĩnh Điện.
• Mua mẫu từ ngư dân và thu thập tại các chợ ven sông.
• Sử dụng phương pháp RRA (Rapid Rural Appraisal) để điều tra nhanh thông tin về tên gọi, mùa vụ, phương tiện khai thác và biến động nguồn lợi.

Phân tích mẫu sử dụng kỹ thuật định loại hình thái học tại phòng thí nghiệm với thiết bị kính hiển vi, thước đo, và phần mềm Microsoft Excel để xử lý số liệu. Bản đồ phân bố được xử lý bằng phần mềm MapInfo, hình ảnh minh họa bằng Photoshop.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong năm 2014, với các đợt thu mẫu định kỳ hàng tháng, tập trung vào các mùa khô và mùa mưa để đánh giá sự biến động theo mùa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Danh sách thành phần loài đa dạng: Tổng cộng 114 loài động vật khai thác được xác định, thuộc 79 giống, 50 họ, 18 bộ, trong đó có 20 loài (17,54%) có giá trị kinh tế cao như cá Đối lá (Mugil kelaartii), cá Cơm sông (Stolephorus tri), tôm sú (Penaeus monodon), và hến (Corbicula lamarckiana).

2. Phân bố theo độ mặn và mùa vụ: Độ mặn tại các điểm khảo sát dao động từ 0,09 đến 27,8‰, với biên độ lớn giữa mùa khô và mùa mưa. Nhóm loài nước mặn chiếm 42% tổng số họ và 43,85% tổng số loài, tập trung chủ yếu ở vùng cửa sông như Cửa Đại, Cam Thanh. Nhóm nước lợ chiếm 48% họ và 50% loài, phân bố rộng khắp vùng hạ lưu. Nhóm nước ngọt chiếm 12% họ và 6 loài, xuất hiện chủ yếu vào mùa mưa khi độ mặn giảm.

3. Các loài quý hiếm giảm sút: Ba loài cá quý hiếm trong sách Đỏ Việt Nam (2007) gồm cá Măng sữa (Chanos chanos), cá Mòi mõm tròn (Nematalosus nasus), và cá Mòi cờ chấm (Konosirus punctatus) có số lượng giảm rõ rệt, chỉ thu được vài mẫu trong suốt quá trình khảo sát.

4. Tình hình khai thác và tác động: Khai thác thủy sản chủ yếu bằng các ngư cụ như lưới, lờ trung quốc, rớ quay, với sản lượng khai thác năm 2014 đạt mức cao nhưng chưa được quản lý bền vững, dẫn đến suy giảm đa dạng sinh học và nguy cơ cạn kiệt nguồn lợi.

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng thành phần loài phản ánh tính đặc trưng của vùng cửa sông chịu ảnh hưởng của cả nước ngọt và nước mặn, phù hợp với mô hình phân bố sinh vật theo gradient độ mặn. Biến động độ mặn theo mùa ảnh hưởng trực tiếp đến sự phân bố và sinh trưởng của các nhóm động vật khai thác, đặc biệt là nhóm nước ngọt chỉ xuất hiện rõ vào mùa mưa khi độ mặn giảm xuống dưới 8‰.

So sánh với các nghiên cứu trước đây tại các vùng cửa sông khác ở miền Trung, vùng hạ lưu sông Thu Bồn có mức độ đa dạng sinh học tương đối cao nhưng đang chịu áp lực khai thác quá mức và ô nhiễm môi trường. Việc giảm sút các loài quý hiếm phù hợp với xu hướng toàn cầu về mất đa dạng sinh học do tác động của con người và biến đổi khí hậu.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố độ mặn theo tháng, bảng thống kê số lượng loài theo nhóm nước mặn, nước lợ, nước ngọt, và bản đồ phân bố các loài kinh tế tại các điểm khảo sát. Những kết quả này cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc quy hoạch khai thác và bảo tồn nguồn lợi thủy sản.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng quy hoạch khai thác bền vững: Thiết lập vùng bảo vệ sinh thái và quy định mùa vụ khai thác nhằm hạn chế khai thác quá mức, đặc biệt đối với các loài quý hiếm. Thời gian thực hiện: 1-2 năm, chủ thể: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Quảng Nam.

2. Áp dụng công nghệ và ngư cụ thân thiện môi trường: Khuyến khích ngư dân sử dụng ngư cụ có tính chọn lọc cao, giảm thiểu tác động đến môi trường và các loài không mục tiêu. Thời gian: 1 năm, chủ thể: UBND các huyện ven biển phối hợp với các tổ chức nghề cá.

3. Tăng cường giám sát và quản lý nguồn lợi thủy sản: Thiết lập hệ thống giám sát đa dạng sinh học và khai thác thủy sản thường xuyên, sử dụng công nghệ GIS và phần mềm quản lý dữ liệu. Thời gian: 2 năm, chủ thể: Trung tâm Quan trắc Môi trường và các cơ quan chức năng.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng và đào tạo kỹ thuật: Tổ chức các chương trình tập huấn, tuyên truyền về bảo vệ đa dạng sinh học và khai thác bền vững cho ngư dân và cộng đồng địa phương. Thời gian: liên tục, chủ thể: các tổ chức phi chính phủ, trường đại học và chính quyền địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý nguồn lợi thủy sản: Sử dụng dữ liệu để xây dựng chính sách khai thác hợp lý, bảo tồn các loài quý hiếm và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản.

2. Ngư dân và cộng đồng ven biển: Nắm bắt thông tin về các loài động vật khai thác, mùa vụ và phương pháp khai thác thân thiện nhằm nâng cao hiệu quả và bảo vệ nguồn lợi.

3. Nhà nghiên cứu sinh thái học và thủy sản: Tham khảo cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học, phương pháp nghiên cứu và kết quả phân tích để phát triển các nghiên cứu tiếp theo.

4. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan bảo tồn: Dùng làm tài liệu tham khảo trong các chương trình bảo vệ môi trường, phục hồi hệ sinh thái và nâng cao nhận thức cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Vùng hạ lưu sông Thu Bồn có đặc điểm sinh thái nào nổi bật?
   Vùng này là cửa sông ven biển với sự giao thoa giữa nước ngọt và nước mặn, có độ mặn dao động từ 0,09 đến 27,8‰ theo mùa, tạo điều kiện đa dạng sinh học cao cho các nhóm động vật khai thác.

2. Có bao nhiêu loài động vật khai thác được xác định trong nghiên cứu?
   Nghiên cứu xác định 114 loài thuộc 79 giống, 50 họ, 18 bộ, trong đó 20 loài có giá trị kinh tế cao và 3 loài quý hiếm trong sách Đỏ Việt Nam.

3. Nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm các loài quý hiếm là gì?
   Suy giảm do khai thác quá mức, sử dụng ngư cụ hủy diệt, ô nhiễm môi trường và tác động của biến đổi khí hậu, làm giảm số lượng cá thể và khả năng tái sinh của các loài quý hiếm.

4. Phương pháp thu thập dữ liệu chính trong nghiên cứu là gì?
   Phương pháp thu mẫu trực tiếp cùng ngư dân, mua mẫu tại chợ, thu thập mẫu định kỳ hàng tháng, kết hợp điều tra nhanh RRA và xử lý mẫu tại phòng thí nghiệm bằng kỹ thuật định loại hình thái.

5. Giải pháp nào được đề xuất để bảo vệ nguồn lợi thủy sản?
   Bao gồm xây dựng quy hoạch khai thác bền vững, áp dụng ngư cụ thân thiện môi trường, tăng cường giám sát quản lý, và nâng cao nhận thức cộng đồng thông qua đào tạo và tuyên truyền.

Kết luận

• Đã xác định được 114 loài động vật khai thác đa dạng, trong đó 20 loài có giá trị kinh tế và 3 loài quý hiếm cần bảo tồn.
• Độ mặn biến động lớn theo mùa ảnh hưởng rõ rệt đến phân bố các nhóm động vật nước mặn, nước lợ và nước ngọt.
• Tình trạng khai thác quá mức và ô nhiễm môi trường đang đe dọa sự bền vững của nguồn lợi thủy sản vùng hạ lưu sông Thu Bồn.
• Đề xuất các giải pháp quản lý khai thác bền vững, áp dụng công nghệ thân thiện và nâng cao nhận thức cộng đồng là cần thiết.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế xã hội bền vững tại vùng cửa sông.

Tiếp theo, cần triển khai các chương trình giám sát và quản lý nguồn lợi thủy sản theo đề xuất, đồng thời mở rộng nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu đến hệ sinh thái vùng cửa sông. Các nhà quản lý và cộng đồng ngư dân được khuyến khích áp dụng kết quả nghiên cứu để bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản một cách bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TÔNG QUAN TÀI LLIỆU 0 1. LƯỢC SỬ NGHIÊN CỨU ĐỘNG VẬT KHAI THÁC. Tình hình nghiên cứu động vật khai thác ở Việt Nam. Tình hình nghiên cứu động vật khai thác ở tỉnh Quảng Nam.

ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN - KINH TẾ XÃ HỘI VÙNG NGHIÊN CUU. Điều kiện tự nhiên. Tình hình kinh tế - xã hội. -17 CHƯƠNG 2: ĐÓI TƯỢNG, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

ĐÓI TƯỢNG NGHIÊN CỨU. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU. DIA DIEM NGHIÊN CỨU. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Nghiên cứu ngoài thực địa 2. Phương pháp xử lý trong phòng thí nghiệm. Phương pháp xử lý số liệu, sơ đồ, biểu đồ. CHƯƠNG 3: KẾT QUÁ VÀ BÀN LUẬN.

THANH PHAN LOAI DONG VAT KHAI THÁC VÙNG HẠ LƯU SONG THU BON 0. Danh sách thành phần loài động vật khai thác. Cấu trúc thành phân loài. Các loài động vật có giá trị kinh tế.

Các loài quý hiểm. ĐẶC ĐIÊM PHÂN BÓ ĐỘNG VẬT KHAI THAC VUNG HA LUU SONG THU BON 3. Nong độ muối tại các điểm qua các đợt khảo sát. Phân bố theo sự xâm mặn các thủy triều.

Phân bố theo vùng nước. Phân bố theo mùa. Sự phân bố các loài động vật khai thác có giá trị kinh tế vùng hạ lưu sông Thu Bồn. BẢO VỆ NGUON LOI THUY SAN VUNG HA LUU SONG THU BON 62 3.

Tình hình khai thác nguồn lợi. Một số giải pháp phát triển bền vững nguồn lợi. KẾT LUẬN VÀ KIÊN NGHỊ,. 222v TỔ TAI LIEU THAM KHAO QUYẾT DINH GIAO DE TAI LUAN VAN (Ban sao) DANH MUC CAC CHU VIET TAT CN -TTCN : Công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp DL -DV - TM _ : Du lịch- dịch vụ - thương mại ĐDSH : Đa dạng sinh học ĐVHMV : Động vật hai mảnh vỏ.

DVKT : Động vật khai thác FAO : Tổ chức nông, lương của Liên hiệp quốc GDP : Thu nhập bình quân đầu người HST : Hệ sinh thái KTTS : Khai thác thuỷ sản KT-XH : Kinh tế - xã hội NTTS : Nuôi trồng thuỷ sản Nxb : Nhà xuất bản SDBV : Sử dụng bền vững. TT : Thứ tự THPT : Trung học phổ thông VHLSTB : Vùng hạ lưu sông Thu Bồn DANH MỤC CÁC BẢNG Số hiệu Tên bảng.1 | Lượng mưa trung bình các tháng ở vùng nghiên cứu trong năm 13 12 [Số giờ năng trung bình các tháng trong năm ở tỉnh Quảng Nam 14 13 | Nhiệt độ các tháng trong năm 2012 - 2013 ở tỉnh Quảng Nam 15 1.4 | Diện tích, dân số, mật độ năm 2013 theo huyện thành phố | 18 1.5 | Số trường phô thông năm 2013 theo huyện, thành phô 21 1.6 | Cơ sở y tế và giường bệnh năm 2013 theo huyện, thành phổ |_ 22 2.1 [ Thời gian các đợt thu mẫu 23 2.2 [ Các vi trí thu mẫu vùng hạ lưu sông Thu Bồn 24 3. [ Danh sách thành phân loài động vật khai thác ở vùng hạ lưu sông Thu Bồn 27 3.2 [ Cấu trúc thành phân loài động vật khai thác ở vùng hạ lưu sông Thu Bồn 37 3.3 | Các loài kinh tế ở vùng hạ lưu sông Thu Bon 42 3.4 _ | Cac loài động vật quý hiểm ở vùng hạ lưu sông Thu Bồn 4 3.5 | Nong d6 mudi tại các điểm qua các đợt khảo sát “4 3.6 [Số lượng họ, loài của nhóm sinh vật nước mặn phân bỗ ở vùng hạ lưu sông Thu Bồn 46 3⁄7 [Số lượng họ, loài của nhóm động vật nước lợ phân bỗ ở vùng hạ lưu sông Thu Bồn §I 3.8 [Số lượng họ, loài của nhóm động vật nước ngọt phân bỗ ở vùng hạ lưu sông Thu Bồn 56 3.9 _ [Số lượng nghề khai thác ở vùng hạ lưu sông Thu Bỗn giai đoạn 2011-2013 và 9 tháng đầu năm 2014 62 3.10 | Các loại ngư cụ, thời điểm và năng suất bình quân khai thác |_ 63 3.11 | Năng suất, sản lượng khai thác của 4 nghề chính ở vùng hạ lưu sông Thu Bồn năm 2014 71 3.12 Khai thác thuỷ sản bằng Lờ trung quốc trên vùng hạ lưu sông Thu Bồn 66 3.13 _ [Khai thác thuỷ sản bằng Đáy trên vùng hạ lưu sông Thu Bồn 67 3.14 [Khai thác thủy sản bằng Rớ quay trên vùng hạ lưu sông Thu Bồn 69 3.15 | Dụng cụ cào Hến bằng ghe máy 70 3.16 _ | Dụng cụ cào Hến thủ công 70 MỞ ĐÀU 1. Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam, với 3.260 km đường bờ biển chạy dọc theo các miền của đất nước, điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa, cùng với sự đa dạng về địa hình, sự phong phú về sinh cảnh đã tạo nên sự đa dạng về hệ sinh thái (HST).

Điển hình cho sự đa dạng đó là hệ thống các sông ngòi, ao hồ, đầm phá với số lượng và diện tích khá lớn. Vì vậy, Việt Nam là một trong 10 nước có mức độ đa dạng sinh học (ĐDSH) cao nhất (chiếm 6,5% số loài) trên thế giới. Ở Quảng Nam, Thu Bồn là sông lớn của khu vực Trung và Nam Trung Bộ, với hệ thống các nhánh sông chẳng chịt ở hạ lưu và chảy ra biển Cửa Đại (Hội An). Sông có độ dốc lớn, hàng năm có lũ xuất hiện, gây ngập lụt và xói lở ở nhiều nơi.

Lưu lượng nước khá lớn, dòng chảy trung bình vào mùa mưa có thể đến 850m /giây. Do vậy, phần hạ lưu của sông đã tạo nên khu vực đất ngập nước rộng lớn quan trọng và đáng chú ý nhất là khu vực các xã Cam Thanh, Cam Kim, Duy Hải, Duy Nghĩa và vùng phụ cận với 1.200 ha diện tích mặt nước. 'Vùng hạ lưu sông Thu Bồn là nơi giao hội của các dòng vật chất, bao gồm cả các loài sinh vật có nguồn gốc lục địa và biển, là cửa ngõ cho các loài sinh vật biển xâm nhập vào các thủy vực nước ngọt. Ở đây, điều kiện môi trường luôn biến động, song vẫn tồn tại những thang bậc độ muối khác nhau, từ nhạt đến mặn, rất thích hợp cho các loài động vật rộng muối từ nước ngọt hay từ biển xâm nhập vào các phần khác nhau trong phạm vi vùng cửa sông để kiếm ăn nên mức độ đa dạng sinh học ở đây rất cao như cá, tôm, cua, hến.

là nguồn cung cấp prôtêin quan trọng cho người dân trong vùng và là sinh kế chính của cộng đồng ven biển. Tuy nhiên, ngày nay do sức ép về dân số, nhu cầu của từng ngành, từng. bộ phận kinh tế dẫn đến vấn đề khai thác quá mức, thiếu sự quy hoạch, sử dụng các ngư cụ hủy diệt nên suy giảm đa dạng sinh học diễn ra rất nhanh, đặc biệt là các loài kinh tế. Từ thực tế trên, nghiên cứu đa dạng thành phần loài và sự phân bố của động vật khai thác ở vùng hạ lưu sông Thu Bồn nhằm góp phần giúp các nhà quản lí tham khảo, làm cơ sở cho việc xây dựng phương án khai thác hợp lý, quy hoạch phát triển bền vững và bảo tồn đa dạng sinh học là rất cần thiết.

Với tính cấp thiết đó, chúng tôi chọn đề tài: “\/ghiên cứu đa dạng thành phần loài một số nhóm động vật khai thác ở vùng hạ lưu sông Thu Bồn, tỉnh Quảng Nam”. Mục đích nghiên cứu ~ Xác định được danh sách thành phần loài và đặc điểm phân bố một số nhóm động vật khai thác vùng hạ lưu sông Thu Bồn - Hiểu được tình hình khai thác và tiềm năng phát triển nguồn lợi thủy. sản để sử dụng bền vững các nhóm động vật này. - Đề xuất được các nhóm giải pháp khả thi về quản lý và sử dụng nguồn lợi thủy sản theo hướng bền vững.

Nội dung nghiên cứu 3. Nghiên cứu thành phần loài ~ Lập danh sách thành phần loài động vật khai thác ở vùng hạ lưu sông Thu Bon, tinh Quảng Nam. - Đặc điểm cấu trúc, tinh đặc trưng về đa dạng sinh học của thành phần loài động vật khai thác ở vùng hạ lưu sông Thu Bồn, tỉnh Quảng Nam. ~ Đánh giá các loài kinh tế, loài quý hiếm của vùng nghiên cứu.

Về đặc điểm phân bố ~ Phân tích một số đặc điểm phân bố theo sự xâm nhập mặn các thủy triều, theo vùng nước và theo mùa của các loài động vật khai thác tại vùng nghiên cứu. CHUONG 1 TONG QUAN TAI LIEU 1. LƯỢC SỬ NGHIÊN CỨU DONG VAT KHAI THAC 1. Tình hình nghiên cứu động vật khai thác ở Việt Nam Van đề nghiên cứu cá ở Việt Nam mới được chú trọng từ những thập niên 60 trở lại đây.

Trước đó là những công trình nghiên cứu của người nước ngoài như Anh, Pháp, Mỹ, Trung Quốc,. Người Việt Nam bắt đầu nghiên cứu cá sau khi Miền Bắc được hoàn toàn giải phóng (1954) [16]. Từ năm 1945 - 1954, ở Việt Nam phần lớn các công trình nghiên cứu về sinh vật đều được các tác giả Việt Nam thực hiện nhưng bị gián đoạn do chiến tranh. Sau năm 1954, các nhà khoa học Việt Nam tập trung nghiên cứu ở Miền Bắc.

Tiêu biểu như Mai Đình Yên (1962) với công trình “Sơ bộ điều tra thành phần, nguồn gốc và phân bố của chủng quần cá sông Hồng”; Nguyễn Văn Hảo (1964) với công trình “Kết quả điều tra nguồn lợi cá sông hao”; Đoàn Thị Lệ Hoa, Phạm Văn Doãn (1971) với công trình “Sơ bộ điều tra nguồn lợi cá sông Mã”. Trong thời kì 1964 - 1966 có nhiều công trình nghiên cứu về sinh học, sinh thái, khu hệ cá như: Hoàng Đức Đạt (1964) với công trình “Sinh thái một số loài cá sông Lô”; Mai Đình Yên (1966) với công trình “ Đặc điểm sinh học các loài cá sông Hồng”; Nguyễn Anh Tạo (1964) “Nguồn lợi thủy sản cửa sông Lạch Trường và sông Mã”; Mai Đình Yên (1966) với công trình “Đặc điểm sinh học một số loài cá ruộng ở đồng bằng Miễn Bắc Việt Nam” [54]. Trong khi đó ở Miền Nam có các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước tiến hành như: Trần Ngọc Lợi và Nguyễn Cháu (1964), Fourmanvir (1965), M. Sau khi đất nước được hoàn toàn độc lập (1975) đến nay, các công trình nghiên cứu không chỉ thực hiện ở các thủy vực đã điều tra mà còn tiếp tục mở rộng điều tra ở các thủy vực khác nhau, lấp dần các điểm trắng chưa được điều tra.

Tiêu biểu có các công trình của Nguyễn Hữu Dực (1982) với “Thành phần các loại cá sông Hương” đã thống kê được 58 loài [14]: Nguyễn Thái Tự (1983) với “Khu hệ cá sông Lam” gồm 157 loài; Mai Đình Yên và Nguyễn Hữu Dực (1998) đã xác định thành phần loài cá trên các sông: Thu Bồn gồm 58 loài, Trà Khúc 47 loài, sông Vệ 34 loài, sông Côn 43 loài, sông Cái 25 loài và 48 loài ở sông Ba [56].