ĐẶT VẤN ĐỀ Cây Nghiến (Burretiodendron hsienmu Ching et How) thuộc họ Day (Tiliacaeae), phân bố chủ yếu ở vùng núi đá vôi, là loài cây bản địa có giá trị kinh tế cao. Gỗ Nghiến được sử dụng rộng rãi trong nhiễu lĩnh vực như: xây dựng, đóng đồ thủ công mỹ nghệ cao cấp, y dược,. 'Nghiến là loài cây gỗ lớn có chiéu cao đạt tới trên 30m và đường kính có thể đạt từ 100-14Öem. Thường mọc tập trung thành quản thể trên các vùng núi đá voi, ưu thế ở độ cao < 800m, phân bố tự nhiên tại một số tinh như Cao Bằng, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Lạng Sơn, Hoà Bình, Sơn La, Quảng Bình,.
Gỗ Nghiến có mau nâu đỏ, nặng, rắn, không mối mọt có giá trị sử dụng và giá trị kinh tế cao. Vi Nghiến là loài cay gỗ quý hiếm có giá trị cao nên trong những năm gần day Nghiền đã bị khai thác đến cạn kiệt. Hiện nay chỉ còn rất ít ở một số vùng rừng núi đá vôi như các khu bảo tổn thiên nhiên Hữu Liên, Hữu Ling (Lạng Sơn), Phượng Hoàng (Thái Nguyên), Ba Bể (Bắc Kạn). Chính vì vậy Nghiến dang là đối tượng cần được bảo vệ, nuôi đưỡng và phát triển trên những vùng dat phát triển trên nền đá vôi.
Trước đây những kết quả nghiên cứu về loài Nghiến còn quá it 8: trước một đối tượng rất có giá trị, đặc biệt là trong nước. Những hiểu biết về đặc tính sinh vật học, sinh thái học, các quy uật tái sinh, sinh trưởng, phát triển và nhất là trong lĩnh vực tạo cây con gây trồng rừng còn rất hạn chế. Vi vậy chúng tôi tiến hành nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái loài Nghiến và khả năng tao cây con để gây trồng nhằm góp phẩn bảo vệ, “nuôi dưỡng và phát triển, mở rộng phạm vi phân bố của nó tạo khả năng phục hồi loài cây quý hiếm này. Việc lựa chọn để tài này để thực hiện tại Vườn Quốc gia Ba Bể chúng tôi dựa vào những cơ sở sau: « Về cơ sở lý luận ~ Nghiên cứu thảm thực vật rừng trên núi đá vôi nói chung và thảm thực.
vật Vườn Quốc gia Ba Bể nói riêng cho thấy có nhiều loài cây quý hiếm và cây đặc hữu có tên trong “Sich đỏ Việt Nam” trong đó có loài Nghiến (Burretiodendron hsienmu Ching et How) là loài cây quý hiếm dang được Nhà nước ta quan tâm, quản lý, bảo vệ nhằm duy trì tính đa dang sinh học và sóp phần bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường sinh thái trên các vùng núi đá vôi. - Nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái và khả năng tạo cây con loài Nghiến tạo nguyên liệu cho công tác trồng rừng để mở rộng và phát triển loài cây này là việc làm rất cần thiết mà cho đến nay ở trong nước chưa có nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu. © VỀ cơ sở thực tién ~ Phục hồi, phát triển mở rộng diện tích rùng Nghiến là một chủ trương của Nhà nước ta nói chung và tỉnh Bắc Kạn nói riêng. ~ Mặc dù Vườn Quốc gia Ba Bể mới được Nhà nước chính thức ra quyết định thành lập từ tháng 12/ 1992 đến nay.
Trước đây do công tác quản lý chưa được chat ché, rimg bị tác động mạnh, đặc biệt là các loài cây quý hiếm đều bị khai thác kiệt, Tuy nhiên hiện nay Vườn Quốc gia Ba Bể vẫn còn Nehién phân bố sinh trưởng, phát triển với trữ lượng thấp. Nếu nghiên cứu thành công để tài này sẽ là cơ sở tốt để có khả năng phục hồi, mở rộng và phát triển loài cây quý hiếm này ở vùng đệm, vùng phan khu phục hồi sinh thái của Vườn và một số vùng núi đá vôi khác thuộc tỉnh Bắc Kạn. CHƯƠNG 2 TONG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN COU 2. 6 nước ngoài Tir những năm dấu thế kỷ 19, người ta đã cố gắng chuyển hoá các khu.
rừng tự nhiên hỗn loài khác tuổi thành những quản thể đều tuổi, gồm một hay một it loài cây bằng biện pháp trồng rừng. Sự hấp đẫn của cách làm này thể hiện qua tính chất đơn giản của nó là điều dễ nhận thấy. Cho đến nay khoa học lâm sỉ và kinh nghiệm sản xuất đã chỉ rõ: sự giữ gìn cây con có sức sống cao để khôi phục các khu rừng tự nhiên có năng suất cao là khắc phục. được sự cần thiết phải sản xuất các rừng nhân tạo với chỉ phí cao cả về nhân lực lẫn tiền vốn và thời gian.
Riêng việc nghiên cứu vé một loài nào đó trước hết nhằm định tên, mô tả để nhận biết chúng một cách chính xác làm căn cứ cho các nghiên cứu khác. Cay Nghiến đã được biết đến và đã được đặt tên khoa học từ những năm đầu của thế kỷ này.Chev [ 33 ] đã đặt tên khoa học cho cây Nghiến là Pentace tonkinensis. Cho đến năm 1943 Ganep [33] giám định lại và lấy tên khoa học là Parapentace tonkinensis. Theo tài liệu báo cáo kết quả nghiên cứu về cáy lAñI phiep tỉnh Quảng Tây Trung Quốc (38] thì nghiến được phân bố ở khu vực phía nam tỉnh Quý Châu, Quảng Tây, ở Việt Nam, Lào, Thái,.
trên núi đá voi, ở những nơi có nhiệt độ bình quân từ 19 - 22°C , độ cao < 750m, so với mặt nước biển,. Nghién thường phân bố với Trai lý. Lúe còn nhỏ cây chịu bóng, sau đó tra sáng din, thường mọc tốt ở nơi ẩm và shodt nước tốt, hoặc trên đất rất đốc vách đá vôi, tại những nơi đó thường có vòng năm phát triển hướng ra ngoài vách đá. Do có bộ rễ to nên cây nghiến chịu hạn tốt.
Sau khi trồng Nghiến mọc nhanh, đặc biệt là trên đất kiềm. Qua thí nghiệm sau hai năm Nghiến trồng trên đất kiểm tốt hơn đất chua, ở nơi có.9 thì sinh trưởng chiều cao đạt 37,2 cm nhưng trồng trên đất có độ pH.2 thì sinh trưởng chiều cao đạt đến 150 em. Tai Quảng Tây Nghiến trồng. 6 năm có chiều cao 4,94 m; đường kính ngang ngực 6,30 cm va thể tích gỗ.
Tại Quảng Tay, Quế Lâm,. Nghiến là loài cây quý. hiếm gỗ cứng và là loài cây lục hoá chính ở vùng núi đá vôi. Nghiến mọc tốt ở đất có độ ẩm từ vừa đến ẩm, độ kiểm hơi chua 5,-65; đạm từ 2-4%; đá me là đá vôi.
Tuy nhiên cũng chưa có tác giả nước ngoài nào nghiên cứu tạo cây. con nhằm tạo ra nguyên liệu cho việc gây trồng loài cây này. Định tên và mô tả. Nghién là loài cây sinh sống lau đời tại Việt Nam.
Mặc dù vậy loài cay này chỉ mới được một vài tác gid quan tam nghiên c ‘Theo Cục điều tra quy hoạch rừng [31] thì tên khoa học cây Nghiến là Burretiodendron hsienmu Ching et How, thuộc họ Day (Tiliacea). Cục đã mô tả khá chỉ tiết và đã xác nhận rằng Nghiến có lá đơn mọc cách, lá hình trứng hoặc trái xoan, mép Id nguyên, dài 8-12cm, rộng 7-10em. Đuôi lá hình tim, phiến lá day và cứng, có 3 gin ở gốc, phía đầu lá có gân lông chim, cuống lá to và đài, [đ€ tưới thường đỏ. 6 một số nghiên cứu khác về đặc tính sinh vật học và sinh thái học đã có một số kết quả nhất định.
Nồi bat là để tài khoa học “Gây trồng một số loài cây quý hiếm tại vườn sưu tập thực vật trường Đại học Lâm nghiệp” của tác giả Lê Mộng Chân [3], trong để tài này Nghiến là một trong 3 loài mà tác giả ‘quan tâm nghiên cứu. Tác giả đã làm sáng tỏ một số vấn để như đặc điểm hình thái, phân bố, đặc tính sinh thái của loài Nghiền và đặc biệt là tác giả đã đưa ra một số căn cứ trong việc gây trồng loài Nghiến ở vùng núi đá vôi. 'Vườn Quốc gia Cúc Phương cũng đã gây trồng thử nghiệm loài cây này va bước đầu đã thu được một số kết quả nhất định. ‘Theo tác giả Lê Mộng Chan và Vũ Dũng (1992) [2] thi tên khoa học của Nghiến là Burretiodendron hsienmu Chun et How.
Nhưng trong báo cáo khoa học của mình năm 1996, tác giả Lê Mộng Chan [3] lấy tên khoa học của. Nghiến là Burretiodendron hsienmu Ching et How và mô tả rằng: trong. rừng nguyên sinh Nghiến ở tầng cây cao nhất rừng. Cây có thể cao đến 24m và đường kính có thé đạt đến 140cm.
Ở day trong phậm vi để tài này chúng. tôi lấy tên khoa học của Nghiến là Buzretiodendron hsienmu Ching et How theo nghiên cứu mới đây nhất của tác giả Lê Mộng Chân [3]. Về phân bố. "Những thông tin vé phân bố loài sẽ giúp cho các nhà nghiên cứu định hướng vé đặc điểm sinh thái và có thể có hướng cho nghiên cứu việc bảo tổn.
nude ta, theo Cục điều tra quy hoạch rừng [31] thì Nghiến phân bố tại các vùng núi đá vôi ở các tỉnh miễn Bắc, nhiều nhất là ở các tỉnh như Tuyên. Quang, Hoà Binh, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Quảng Ninh, Các tác giả Lê Mong Chân, Nguyễn Văn Nghĩa và Trấn Ngọc Hải [ 3 ] xác định Nghién phân bố tập trung theo kiểu rừng nhiệt đới lá rộng thường xanh núi đá vôi ở các tỉnh miễn Bắc như: Tuyên Quang, Hoà Bình, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyen, Quảng Ninh, Ninh Bình, Thanh Hoá, Son La, Cao Bằng, Hà Bic,. Về vật hậu. Các tác giả Lê Mộng Chan va Vũ Dũng [2] ghỉ nhận Nghiến ra hoa từ tháng 3-4, quả chín từ tháng 6-7.
Cục điều tra quy hoạch rừng [31] mô tả khá chỉ tiết về đặc điểm vật hậu của loài Nghiến và xác nhận mùa ra hoa từ tháng, 3-4, quả chín từ tháng 8-10. Một số tác giả khác [33] xác định mùa ra hoa của 'Nghiến từ tháng 2-3, mùa quả chín từ tháng 6-7. Trên thực tế có những năm. 'Nghiến không ra hoa kết quả.
Các kết quả trên có sự sai khác và không có ghỉ cụ thể địa danh cũng như tên cây (var) của Nghiến được nghiên cứu. Vì vậy nếu căn cứ vào các nghiên cứu này mà không có sự kiểm nghiệm thì công tác thu hái giống không đúng mùa vụ, khó dim bio chat lượng, do dó việc nghiên cứu kiểm tra vật hậu cho loài Nghiến (Burretiodendron hsienmu Ching et How) tại địa bàn là rất cần thiết và có ý nghĩa sâu sắc trong thực tiến.4, Về tái sinh và các lĩnh vực khác “Các nghiên cứu của các tác giả nêu rất khái quát vẻ tình hình tai sinh cũng như các đặc điểm về hình thái. Theo Cue điều tra quy hoạch rừng [31] mô tả thì Nghiến là loài cây ưa sáng, sinh trưởng chậm, rễ phát triển mạnh ôm. lấy những ting đá, tai sinh mạnh ở những nơi có nhiều ánh sáng, khả năng tái sinh chổi mạnh.