Luận văn đánh giá tính đa dạng di truyền loài vên vên anisoptera costata đang bị đe dọa trong rừng nhiệt đới đông nam bộ

Phân tích mức độ đa dạng di truyền của loài vên vên anisoptera costata đang bị đe dọa trong rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ, dựa trên nghiên cứu khoa học.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Thủy
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Văn A
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm Tp. HCM
• Chuyên ngành: Khoa học Lâm nghiệp
• Đề tài: Đánh giá đa dạng di truyền loài vên vên Anisoptera costata trong rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ
• Loại tài liệu: Luận văn
• Địa điểm: Tp. HCM

Mục lục chi tiết

• 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về cây họ Dầu
• 1.2. Loài Vên vên
• 1.2.1. Đặc điểm nơi sống của loài Vên vên tại mỗi địa điểm khảo sát
• 1.2.1.1. Rừng phòng hộ Tân Phú
• 1.2.1.2. Vườn quốc gia Bù Gia Mập (Bình Phước)
• 1.2.1.3. Khu Bảo tồn Thiên nhiên và Văn hóa Đồng Nai (Mã Đà)
• 1.2.1.4. Vườn Quốc gia Cát Tiên
• 1.2.1.5. Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát
• 2. MỤC TIÊU VÀ NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 3. CỞ SỞ KHOA HỌC VÀ Ý NGHĨA THỰC TIỄN
• 3.1. Cơ sở khoa học
• 3.2. Ý nghĩa thực tiễn

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Nghiên cứu đa dạng di truyền là một yếu tố then chốt trong việc bảo tồn và quản lý các loài thực vật quý hiếm. Anisoptera costata, hay còn gọi là Vên vên, là một loài cây họ Dầu (Dipterocarpaceae) có giá trị kinh tế cao và đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức và sự suy giảm môi trường sống. Rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ là nơi phân bố chính của loài Vên vên, nơi chịu tác động từ biến đổi khí hậu, chiến tranh và hoạt động khai thác gỗ.

1.1. Bối cảnh

Sự suy giảm diện tích rừng và chất lượng môi trường sống khiến các loài cây rừng, bao gồm cả Vên vên, phải đối mặt với nguy cơ bị suy giảm về đa dạng di truyền. Mức độ đa dạng di truyền của một loài quyết định khả năng thích nghi với biến đổi môi trường sống. Việc đánh giá đa dạng di truyền là cần thiết để đưa ra các biện pháp bảo vệ và chiến lược phát triển bền vững cho loài Vên vên.

1.2. Ý nghĩa nghiên cứu

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định mức độ đa dạng di truyền của loài Vên vên trong rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin khoa học quan trọng để:

• Hiểu rõ hơn về bản chất di truyền của loài Vên vên và các quần thể của nó.
• Đưa ra giải pháp tối ưu cho công tác bảo tồn, quản lý, phục hồi và phát triển bền vững loài này.
• Nâng cao nhận thức của người dân và cơ quan quản lý về tầm quan trọng của việc bảo vệ loài Vên vên.

II. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật Microsatellite (SSR) để đánh giá đa dạng di truyền của loài Vên vên. Kỹ thuật này được lựa chọn do có tính đa hình cao và tính kế thừa đồng trội trong genome. Các mẫu DNA được thu thập từ các quần thể Vên vên trong rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ. Dữ liệu được phân tích để xác định:

• Tần số allele và mức độ đa dạng di truyền ở mức độ quần thể và loài.
• Mối quan hệ di truyền giữa các quần thể dựa trên khoảng cách di truyền và mức độ khác nhau giữa các quần thể.
• Các nguyên nhân suy giảm tính đa dạng di truyền và đề xuất giải pháp bảo tồn, quản lý và phục hồi.

III. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy mức độ đa dạng di truyền của loài Vên vên trong rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ khá cao. Các quần thể Vên vên được nghiên cứu thể hiện sự khác biệt di truyền rõ rệt, phản ánh tác động của sự phân cắt môi trường sống và áp lực khai thác. Nghiên cứu cũng xác định một số nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm đa dạng di truyền, bao gồm:

• Khai thác gỗ quá mức và phân cắt môi trường sống
• Sự thay đổi khí hậu
• Thiếu các biện pháp bảo vệ và quản lý hiệu quả.

IV. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu này đã cung cấp những bằng chứng khoa học về mức độ đa dạng di truyền của loài Vên vên trong rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ. Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn và quản lý loài này. Các kiến nghị được đưa ra để bảo vệ và phát triển bền vững loài Vên vên bao gồm:

• Thực hiện các biện pháp quản lý và bảo vệ hiệu quả nhằm giảm thiểu áp lực khai thác gỗ.
• Xây dựng các khu bảo tồn và phục hồi môi trường sống cho loài Vên vên.
• Nâng cao nhận thức về vai trò của loài Vên vên trong hệ sinh thái và trong đời sống con người.
• Khuyến khích trồng cây Vên vên để phục hồi rừng và đảm bảo sự đa dạng sinh học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ là nơi chứa đựng nguồn tài nguyên sinh vật đa dạng và phong phú, trong đó cây họ Dầu (Dipterocarpaceae) đóng vai trò quan trọng về mặt sinh thái và kinh tế. Tuy nhiên, do tác động của biến đổi khí hậu, chiến tranh kéo dài và khai thác quá mức, diện tích và chất lượng rừng đã suy giảm nghiêm trọng trong những năm gần đây. Đặc biệt, loài Vên vên (Anisoptera costata), một thành viên quan trọng của họ Dầu, đang bị đe dọa do số lượng cá thể giảm và nơi sống bị phân cắt. Loài này có giá trị kinh tế cao với gỗ chất lượng tốt và nhựa dùng trong sản xuất sơn vecni, sơn mài. Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá mức độ đa dạng di truyền của loài Vên vên tại các quần thể rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn, phục hồi và phát triển bền vững nguồn gen quý hiếm này. Nghiên cứu được thực hiện trên 109 mẫu vỏ cây thu thập từ 5 quần thể tại các khu vực rừng phòng hộ Tân Phú, Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đồng Nai, Vườn Quốc gia Cát Tiên, Vườn Quốc gia Lò Gò – Xa Mát và Vườn Quốc gia Bù Gia Mập, trong phạm vi thời gian gần đây. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng và quản lý tài nguyên rừng, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học và duy trì chức năng sinh thái của rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về đa dạng sinh học và đa dạng di truyền, trong đó đa dạng di truyền được xem là yếu tố quyết định khả năng thích nghi và tồn tại của loài trong môi trường biến đổi. Khái niệm quần thể sinh vật được áp dụng để phân tích sự phân bố và cấu trúc di truyền của các cá thể trong cùng một loài tại các khu vực khác nhau. Mô hình phân tích đa dạng di truyền sử dụng các chỉ thị phân tử microsatellite (SSR) với ưu điểm đa hình cao, tính kế thừa đồng trội và khả năng phân biệt cá thể chính xác. Các khái niệm chính bao gồm: tần số allele, số allele trung bình, hệ số gen dị hợp tử quan sát (HO), hệ số gen dị hợp tử kỳ vọng (HE), hệ số cận noãn (FIS), khoảng cách di truyền và cấu trúc quần thể. Phân tích AMOVA được sử dụng để đánh giá sự khác biệt di truyền giữa và trong các quần thể.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu gồm 109 mẫu vỏ cây Vên vên thu thập ngẫu nhiên từ 5 quần thể tại các khu rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ. Mẫu được lấy từ cây trưởng thành có đường kính thân trên 30 cm, thu dọc theo tuyến khảo sát dài khoảng 3 km tại mỗi địa điểm. DNA tổng số được tách chiết bằng phương pháp CTAB cải tiến, định lượng bằng máy Nanodrop và kiểm tra chất lượng trên gel agarose 0,8%. Phân tích đa dạng di truyền sử dụng 8 cặp mồi SSR đặc hiệu, sản phẩm PCR được điện di trên gel polyacrylamide 6%. Dữ liệu điện di được mã hóa và xử lý bằng phần mềm GenAlex, Arlequin, INEst, BOTTLENECK và STRUCTURE để tính toán các chỉ số đa dạng di truyền, đánh giá hiện tượng thắt cổ chai và phân tích cấu trúc quần thể. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong khoảng một năm, bao gồm thu mẫu, phân tích phòng thí nghiệm và xử lý số liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng di truyền ở mức độ locus và quần thể: 8 locus SSR được khảo sát cho thấy 23 allele khác nhau với số allele trung bình 2,5 trên mỗi locus. Số allele hữu hiệu dao động từ 1,326 (quần thể Lò Gò – Xa Mát) đến 1,734 (quần thể Mã Đà). Hệ số gen dị hợp tử quan sát (HO) trung bình là 0,292, hệ số gen dị hợp tử kỳ vọng (HE) là 0,322, phản ánh mức độ đa dạng di truyền trung bình đến cao. Quần thể Mã Đà có đa dạng di truyền cao nhất với HO = 0,329 và HE = 0,393, trong khi quần thể Lò Gò – Xa Mát thấp nhất với HO = 0,175 và HE = 0,227.

2. Khoảng cách và tương đồng di truyền: Khoảng cách di truyền nhỏ nhất là giữa quần thể Tân Phú và Cát Tiên (0,017), tương ứng với hệ số tương đồng di truyền cao nhất (0,983), phản ánh sự gần gũi về mặt địa lý và trao đổi gen. Khoảng cách lớn nhất là giữa quần thể Lò Gò – Xa Mát và Cát Tiên (0,107), với hệ số tương đồng thấp hơn (0,898).

3. Cấu trúc di truyền quần thể: Phân tích Bayesian xác định 3 nhóm gen chính phân bố không đồng đều giữa các quần thể. Quần thể Bù Gia Mập, Cát Tiên và Mã Đà chủ yếu chứa nhóm gen thứ nhất và thứ hai, trong khi quần thể Lò Gò – Xa Mát chủ yếu thuộc nhóm gen thứ ba. Điều này cho thấy sự phân hóa di truyền rõ rệt giữa các quần thể, có thể do phân cắt nơi sống và khoảng cách địa lý.

4. Hiện tượng cận noãn và thắt cổ chai: Hệ số cận noãn (FIS) dương ở 4 quần thể, cho thấy sự thiếu hụt gen dị hợp tử và có dấu hiệu cận huyết. Phân tích Bottleneck không phát hiện hiện tượng thắt cổ chai rõ ràng ở hầu hết quần thể, ngoại trừ quần thể Mã Đà có dấu hiệu nhẹ. Điều này cho thấy quần thể vẫn duy trì được đa dạng di truyền nhưng cần được giám sát chặt chẽ.

Thảo luận kết quả

Mức độ đa dạng di truyền của loài Vên vên ở Đông Nam Bộ được đánh giá là trung bình đến cao so với một số loài họ Dầu khác tại Việt Nam như Dầu song nàng (HO = 0,542) và Sao đen (HO = 0,366), nhưng cao hơn Dầu mít (HO = 0,162). Sự khác biệt này có thể liên quan đến kích thước quần thể và mức độ phân cắt nơi sống. Khoảng cách di truyền và cấu trúc quần thể phản ánh tác động của phân cắt môi trường sống do khai thác gỗ, chuyển đổi đất rừng và các hoạt động xây dựng cơ sở hạ tầng. Việc thiếu cây con tái sinh trong tự nhiên, cùng với sự cận huyết, làm tăng nguy cơ suy giảm đa dạng di truyền trong tương lai. Kết quả phù hợp với các nghiên cứu quốc tế về tác động của phân cắt nơi sống đến đa dạng di truyền của các loài cây họ Dầu. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần số allele, cây phát sinh chủng loại và bảng phân tích AMOVA để minh họa sự phân bố và khác biệt di truyền giữa các quần thể.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường bảo vệ nơi sống: Thực thi nghiêm Luật Bảo vệ và Phát triển Rừng, thành lập các trạm kiểm lâm tại các vị trí then chốt để ngăn chặn khai thác gỗ trái phép, đặc biệt là các loài họ Dầu quý hiếm. Thời gian thực hiện: ngay lập tức và duy trì lâu dài; chủ thể: cơ quan quản lý lâm nghiệp và kiểm lâm.

2. Phục hồi và mở rộng quần thể: Thiết lập vườn ươm cây giống chất lượng cao với đa dạng di truyền cao, nhân giống bằng hạt để đảm bảo sức sống và khả năng thích nghi, sau đó trồng lại tại các khu vực rừng bị suy giảm. Thời gian: 2-5 năm; chủ thể: các viện nghiên cứu, vườn ươm và tổ chức bảo tồn.

3. Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình giáo dục, phổ biến kiến thức về bảo tồn đa dạng sinh học và tác hại của khai thác rừng trái phép cho người dân địa phương và cán bộ quản lý. Thời gian: liên tục; chủ thể: chính quyền địa phương, tổ chức phi chính phủ.

4. Giám sát và nghiên cứu liên tục: Thiết lập chương trình giám sát sinh thái để theo dõi sự thay đổi môi trường và đa dạng di truyền, đánh giá hiệu quả các biện pháp bảo tồn. Thời gian: dài hạn; chủ thể: các cơ quan nghiên cứu và quản lý rừng.

5. Quản lý đất đai hợp lý: Rà soát, phân định rõ ràng các loại đất rừng, đất nông nghiệp và khu vực phục hồi, hạn chế chuyển đổi đất rừng sang mục đích khác, đồng thời hỗ trợ người dân khai thác bền vững các sản phẩm rừng. Thời gian: 1-3 năm; chủ thể: chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý đất đai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý tài nguyên rừng: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách bảo tồn, quản lý quần thể cây họ Dầu, đặc biệt loài Vên vên, nhằm duy trì đa dạng sinh học và phát triển bền vững.

2. Các nhà nghiên cứu sinh học phân tử và lâm sinh: Tham khảo phương pháp và kết quả đánh giá đa dạng di truyền bằng kỹ thuật SSR, áp dụng cho các nghiên cứu tương tự về đa dạng sinh học và bảo tồn.

3. Tổ chức bảo tồn và phi chính phủ: Dựa trên dữ liệu khoa học để thiết kế các chương trình bảo tồn, phục hồi rừng và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của loài cây quý hiếm.

4. Người dân địa phương và cán bộ kiểm lâm: Nâng cao hiểu biết về tầm quan trọng của đa dạng di truyền và các biện pháp bảo vệ rừng, từ đó tham gia tích cực vào công tác bảo vệ và phục hồi rừng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao đa dạng di truyền lại quan trọng đối với loài Vên vên?
   Đa dạng di truyền giúp quần thể có khả năng thích nghi với biến đổi môi trường, chống chịu sâu bệnh và duy trì sự phát triển bền vững. Thiếu đa dạng di truyền làm tăng nguy cơ tuyệt chủng.

2. Kỹ thuật SSR được sử dụng như thế nào trong nghiên cứu này?
   SSR là chỉ thị phân tử có tính đa hình cao, giúp phân tích tần số allele và cấu trúc di truyền của quần thể. Kỹ thuật này cho phép đánh giá chính xác mức độ đa dạng di truyền và mối quan hệ giữa các quần thể.

3. Nguyên nhân chính nào dẫn đến suy giảm đa dạng di truyền của loài Vên vên?
   Phân cắt nơi sống do khai thác gỗ quá mức, chuyển đổi đất rừng sang nông nghiệp, xây dựng cơ sở hạ tầng và khai thác trái phép là những nguyên nhân chính làm giảm kích thước quần thể và đa dạng di truyền.

4. Làm thế nào để phục hồi quần thể Vên vên trong tự nhiên?
   Phục hồi quần thể cần thiết lập vườn ươm cây giống đa dạng di truyền, nhân giống bằng hạt, trồng lại tại các khu vực rừng bị suy giảm và bảo vệ nghiêm ngặt nơi sống tự nhiên.

5. Cộng đồng địa phương có thể đóng góp gì trong công tác bảo tồn?
   Cộng đồng có thể tham gia giám sát, bảo vệ rừng, nâng cao nhận thức về giá trị đa dạng sinh học và áp dụng các phương pháp khai thác bền vững, góp phần duy trì nguồn gen quý hiếm.

Kết luận

• Nghiên cứu đã xác định mức độ đa dạng di truyền trung bình đến cao của loài Vên vên tại 5 quần thể rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ, với 23 allele được phát hiện qua 8 locus SSR.
• Khoảng cách di truyền và cấu trúc quần thể phản ánh sự phân cắt nơi sống và ảnh hưởng của các hoạt động khai thác, chuyển đổi đất.
• Hiện tượng cận noãn và thiếu cây con tái sinh trong tự nhiên là những thách thức lớn đối với sự tồn tại của loài.
• Các giải pháp bảo tồn nguyên vị và chuyển vị cần được triển khai đồng bộ, kết hợp với nâng cao nhận thức cộng đồng và giám sát sinh thái liên tục.
• Tiếp tục nghiên cứu và giám sát đa dạng di truyền là cần thiết để điều chỉnh chính sách bảo tồn phù hợp, đảm bảo phát triển bền vững nguồn gen quý hiếm của loài Vên vên.

Các nhà quản lý và nhà nghiên cứu cần phối hợp triển khai các biện pháp bảo tồn đã đề xuất, đồng thời mở rộng nghiên cứu đa dạng di truyền cho các loài họ Dầu khác tại Việt Nam nhằm bảo vệ toàn diện hệ sinh thái rừng nhiệt đới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rừng lànơi chứa đựng nguồn tài nguyên sinh vật đa dạng vàphong phú nhưng do tác động của biến đổi khíhậu, chiến tranh kéo dài vàkhai khác quá mức nên trong những năm gần đây chúng đang bị phân cắt vàsuy giảm nhanh chóng cả về kích thước vàchất lượng. Khi môi trường sống bị thay đổi, mọi loại thực vật rừng đều bị tổn thương và có khả năng thích nghi được với môi trường sống hay không phần lớn phụ thuộc vào mức độ đa dạng di truyền của quần thể/loài tại khu vực đó. Thực tế hiện nay cho thấy đang có nhiều loài thực vật rừng quýhiếm dần bị suy giảm và có nguy cơ biến mất. Rừng ở Đông Nam Bộ bao gồm kiểu rừng lárộng thường xanh, rừng nửa rụng lá, với những loài động thực vật đặc trưng có tính đa dạng sinh học cao.

Trong rừng, cây họ Dầu làloài chiếm ưu thế, như Dầu Song nàng (D. dyeri Pierre), Dầu mít (D. costatus Gaertn), Vên vên (A. costata), Dầu lông (D.

intricatus Dyer), Dầu tràbeng (D. obtusifolius) và đóng một vai tròquan trọng trong sinh thái vàkinh tế. Hiện nay, đã có hơn 45 loài với 6 chi được tìm thấy ở Việt Nam, chủ yếu lànhững loài đặc hữu vàbản địa. Do giátrị thương mại vànhu cầu gỗ địa phương tăng lên đáng kể đã làm cho các cáthể loài cây Dầu bị khai thác quámức cộng với việc số lượng cây họ Dầu tái sinh được trồng chưa đa dạng về chủng loại, công tác chọn giống cây chưa được đầu tư đúng mức, việc sử dụng các giống cây tại các Vườn quốc gia (VQG), khu bảo tồn Thiên nhiên (KBTTN) để gieo trồng còn hạn chế khiến cho các quần thể cây họ Dầu ở đây ngày càng bị thu hẹp vàsuy giảm nghiêm trọng.

Do đó, đòi hỏi cần cónghiên cứu kĩ lưỡng về điều kiện, đặc điểm sống của một số loài cây họ Dầu để sử dụng cho việc trồng cây tại các khu đất ở VQG, KBTTN đạt hiệu quả cao. Việc đánh giá đa dạng di truyền cho các quần thể hiện còn sót lại là rất cần thiết để từ đó có thể sinh học, đưa ra các biện pháp bảo vệ, chiến lược bảo tồn vàphát triển hiệu quả nguồn gen quýhiếm này. Trong các loài cây họ Dầu thìVên vên (A. costata) làloài ít được nghiên cứu hơn.

Gỗ cây Vên vên được xếp vào cấp IV cómàu tự nhiên, thớ mịn, tương 2 đối bền, dễ gia công cónhiều đặc tính cơ lí tốt, lõi cứng vànặng cógiátrị cao trong xây dựng, không cần sử dụng thuốc chống mối trong quátrình bảo quản. Gỗ Vên vên cómặt phổ biến trên thị trường quốc tế. Ngoài ra, nhựa của chúng còn được sử dụng để làm sơn vecni hoặc sơn mài,…Vên vên làloài được xếp vào bậc EN A1c,d,B1 + 2a. Loài cây này hiện nay chỉ còn số lượng nhỏ vàbị côlập trong các mảnh rừng tự nhiên ở một số tỉnh Đông Nam Bộ.

Để công tác bảo tồn vàquản lýloài cóhiệu quả thìngoài các thông tin về điều kiện sinh thái/sinh sản còn cần thêm các thông tin về tính đa hình di truyền của quần thể. Kỹ thuật Microsatellite (SSR) làmột trong những công cụ được sử dụng phổ biến cho việc đánh giá đa dạng di truyền ở thực vật. Hiện nay, do cótí nh đa hình cao và tính kế thừa đồng trội trong genome. Hiện chưa cóbất kỳ nghiên cứu nào liên quan đến xác định độ đa dạng di truyền của loài Vên vên ở khu vực rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ Luận văn nghiên cứu của tôi tập trung điều tra tính đa dạng di truyền trong vàgiữa các quần thể loài Vên vên ở rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ để hiểu rõ hơn về bản chất di truyền quần thể vàloài, vàgóp phần giúp các nhàquản lý đưa ra giải pháp tối ưu cho công tác bảo tồn, quản lý, phục hồi vàphát triển bền vững loài này.

Mục tiêu vànội dung nghiên cứu 2. Mục tiêu  Xác định được mức độ đa dạng di truyền quần thể vàloài của loài Vên vên (A. costata) ở rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ.  Xác định được các nguyên nhân làm mất tính đa dạng di truyền quần thể và loài, đưa ra các giải pháp phục hồi vàsử dụng bền vững loài Vên vên.

Nội dung nghiên cứu  Đánh giá tần số allele vàmức độ đa dạng di truyền ở mức độ quần thể vàloài Vên vên dựa trên chỉ thị SSR.  Xác định mối quan hệ di truyền giữa các quần thể loài Vên vên trên cơ sở khoảng cách di truyền vàmức độ khác nhau giữa các quần thể. 3  Một số nguyên nhân làm suy giảm tính đa dạng di truyền và đề xuất một số giải pháp bảo tồn, quản lývàphục hồi quần thể vàloài Vên vên. Cở sở khoa học và ý nghĩa thực tiễn: 3.

Cơ sở khoa học: Kết quả nghiên cứu sẽ giúp cung cấp dẫn liệu đa dạng di truyền cho loài Vên vên ở rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ. Dẫn liệu thu được là cơ sở khoa học quan trọng để hiểu rõ hơn về bản chất di truyền quần thể dưới tác động của môi trường sống, đặc biệt liên quan đến các hoạt động của con người. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu cũng góp phần cho công tác bảo tồn ở cả 2 mức độ quần thể và loài Vên vên ở rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ. Nâng cao nhận thức của người dân địa phương và những người quản lý về công tác bảo tồn loài Vên vên đang bị đe dọa.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về cây họ Dầu Họ Dầu còn được gọi làhọ hai cánh (Dipterocarpaceae), bao gồm 17 chi vàkhoảng 580 – 680 loài cây thân gỗ, phân bố chủ yếu ở các rừng mưa nhiệt đới vùng núi thấp. Tên gọi khoa học của họ xuất phát từ chi điển hì nh là Dipterocarpus, có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp (di làhai, pteron là cánh vàkarpos làquả, nghĩa là quả cóhai cánh). Các chi lớn nhất làShorea (196 – 360 loài), Hopea (105 loài), Dipterocarpus (70 loài) vàVatica (60 – 65 loài).

Nhiều loài chiếm ưu thế trong các hệ sinh thái rừng, cây cóthể cao tới 40 – 70 m, đôi khi trên 80 m (Dryobalanops, Hopea vàShorea). Theo tác giả Thái Văn Trừng (1978) chỉ ra rằng các loại cây họ Dầu phân bố chủ yếu ở Campuchia, Việt Nam, Lào, Thái Lan, Myanma, Ấn Độ vàphía Nam Trung Quốc [1]. Họ Dầu (Dipterocarpaceae) gồm 3 phân họ. Monotoideae gồm có3 chi và30 loài, phân bố ở Châu Phi, đảo Madagascar và vùng Amazon thuộc Colombia.

Pakaraimoideae gồm có1 loài duy nhất làPakaraimaea roraimae, phân bố ở vùng cao nguyên Guiana (Nam Mỹ). Dipterocarpoideae làphân họ lớn nhất gồm có 13 chi và470 – 650 loài. Khu vực phân bố bao gồm Seychelles, Sri Lanka, Ấn Độ, Đông Nam Á, New Guinea, nhưng chủ yếu ở miền tây Malesia, tại đây chúng tạo thành quần thể thống lĩnh trong các cánh rừng vùng núi thấp. Theo danh lục các loài thực vật, họ Dầu gồm 6 chi, 42 loài và3 phân loài, trong đó chi Vên vên (Anisoptera) có2 loài; chi Dầu (Dipterocarpus) có11 loài và2 phân loài; Kiền kiền (Hopea) có11 loài; Chòchỉ (Parashorea) có2 loài; Sến mủ (Shorea) có8 loài; Táu (Vatica) có8 loài và1 phân loài.

Hai loài Vên vên trong danh lục thực vật Việt Nam gộp lại thành 1 loài làVên vên (A. costata); chi Dầu (Dipterocarpus) có12 loài, bổ sung loài Dầu Cát (D. condorensis) so với Danh lục thực vật Việt Nam; Kiền kiền (Hopea) có 11 loài trong đó không nhắc đến loài Sao xanh (Hopea helferi) như trong Danh lục thực vật Việt Nam vàbổ sung thêm một loài chưa định danh chính xác là Sao đá (Hopea sp.); Chò chỉ (Parashorea) có2 loài; Sến mủ (Shorea) có8 loài vàTáu (Vatica) có8 loài với 1 phân loài. Loài Sao đá (Hopea sp.

condorensis) đã được tác giả ghi nhận cósự tồn tại ở Việt Nam. Trong khi đó, các loài khác như Sao 5 xanh (Hopea helferi), Kiền kiền nhẵn (Anisoptera scaphula) không thực sự tồn tại ở Việt Nam. Về thực trạng của họ Dầu, có 23 loài được ghi nhận ở mức độ bị đe dọa, trong đó 2 loài rất nguy cấp (CR) có3 loài nguy cấp (EN) và18 loài đang bị đe dọa (VU), có 11 loài được xếp hạng đe dọa, trong đó có1 loài rất nguy cấp (CR), 5 loài nguy cấp (EN) và 5 loài đang bị đe dọa (VU). Theo Nguyễn Hoàng Nghĩa (2005) các loài họ Dầu (Dipterocarpaceae) được phân bố trong các sinh cảnh rừng khôcây họ Dầu, rừng mưa thường xanh hoặc nửa rụng lá, rừng kín mưa mùa thường xanh ẩm [2].

Các loài họ Dầu (Diptercarpaceae) lànhững loài cây gỗ cógiátrị kinh tế cao bởi thân thẳng, gỗ tốt vàchiếm lĩnh các sinh cảnh tốt. Gỗ cây được sử dụng cho mục đích xây dựng hay làm vỏ tàu thuyền. Nhựa được sử dụng để làm sơn, vécni, sơn mài hay đồ mỹ nghệ. Khoảng giữa những năm 80 của thế kỷ trước, chúng chiếm đến 25% thị phần thương mại gỗ cứng của thế giới, trong đó hơn 80% là Shorea.

Bên cạnh đó, nhựa vàcác hợp chất của cây họ Dầu cũng có giá trị cao như resin, oleoresin. Ở thời điểm năm 1959, diện tí ch các loài rừng cócây họ Dầu ở Đông Nam Bộ là1.257 ha (chiếm 49% diện tích toàn vùng), đến năm 1968 đã giảm xuống còn 834.050 ha (chiếm 36% diện tích khu vực, năm 1982 giảm còn 416.900 ha (chiếm 18% diện tích) và năm 1992 chỉ còn lại 183. Rõràng công tác bảo tồn các loài cây họ Dầu ở nước ta đã trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết, nóđóng góp to lớn vào việc quản lývàbảo tồn nguồn gen cây rừng đang có nguy cơ tuyệt chủng ở nước ta. Họ Dầu ở Việt Nam cócác loài thân cây gỗ cao tới 30 – 40 m, với trên 40 loài của 6 chi đặc trưng là Dipterocarpus (Dầu), Anisoptera (Vên vên), Hopea (Sao), Vatica (Táu), Shorea (Sến mủ), Parashorea (Chòchỉ).

Do chiến tranh pháhoại vàdo khai thác không hợp lý màtài nguyên rừng cây họ Dầu giảm đi đáng kể cả về diện tích vàtrữ lượng rừng. Loài Vên vên Loài Vên vên, thuộc họ Dầu phân bố ở Việt Nam, Lào, Cam Pu Chia và Thái Lan. Theo Nguyễn Hoàng Nghĩa (2005), loài này được tìm thấy ở Kon Tum, Gia Lai, Bình Dương, Bình Phước, Đồng Nai, Tây Ninh, BàRịa – Vũng 6 Tàu, Khánh Hòa vàKiên Giang [2]. Đây là loài sinh sản lưỡng tí nh vàthụ phấn nhờ côn trùng (Hình 1.

Cây vàquả Vên vên tại VQG BùGia Mập (năm 2019) Loài cây này cómùa ra hoa bắt đầu từ tháng 12 cho tới tháng 3 năm sau vàchín quả vào tháng 4 đến tháng 5. Hạt được phát tán nhờ gió. Vên vên thường mọc trong các kiểu rừng kí n, ẩm, thường xanh với Bằng lăng ưu thế, thường cùng mọc với một số loài khác như Sao đen, Dầu rái, Sến mủ, Gội nếp., hiếm khi trông thấy Vên vên mọc thành các khu rừng gần thuần loại.