Nghiên cứu mối quan hệ giữa đặc điểm thực vật với sự phân bố của quần thể vượn cao vít tại khu bảo tồn loài và sinh cảnh vượn cao vít thuộc huyện trùng khánh tỉnh cao bằng

Chuyên khảo phân tích Nghiên cứu mối quan hệ giữa đặc điểm thực vật với sự phân bố của quần thể vượn cao vít tại khu bảo, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Nguyễn Thị Hương
• Người hướng dẫn: TS. Đồng Thanh Hải
• Trường học: Đại học Lâm nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng và môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Giữa Cấu Trúc Thực Vật và Phân Bố Vượn Cao Vít Tại Khu Bảo Tồn
• Loại tài liệu: Luận văn tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phân loại học thú linh trưởng ở Việt Nam
• 2.2. Phân loại học Vượn Cao Vít
• 2.3. Số lượng và phân bố của VCV
• 2.4. Nghiên cứu về đặc điểm nhận biết, sinh thái tập tính VCV
• 2.5. Tình trạng bảo tồn vượn Cao Vít
• 3. PHẦN 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên của Khu bảo tồn Loài và Sinh cảnh Vượn đen Cao vít
• 3.2. Vị trí địa lý. Địa hình, địa chất, thổ nhưỡng
• 3.3. Khí hậu, thuỷ văn
• 3.4. Khu hệ thực vật
• 3.5. Khu hệ động vật
• 3.6. Điều kiện kinh tế - xã hội. Cơ sở hạ tầng
• 4. PHẦN 4: ĐỐI TƯỢNG - MỤC TIÊU - NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 4.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 4.3. Đối tượng nghiên cứu
• 4.4. Phạm vi nghiên cứu
• 4.5. Nội dung nghiên cứu
• 4.6. Giả thuyết nghiên cứu
• 4.7. Phương pháp nghiên cứu
• 4.7.1. Phương pháp kế thừa
• 4.7.2. Điều tra số lượng cá thể VCV
• 4.7.3. Phương pháp OTC
• 5. PHẦN 5: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 5.1. Đặc điểm hệ thực vật tại khu vực nghiên cứu
• 5.2. Thành phần các loài thực vật có mạch tại khu vực nghiên cứu. Đặc điểm cấu trúc tổ thành rừng núi đá vôi tại khu vực nghiên cứu
• 5.3. Đặc điểm phân bố và cấu trúc tầng thứ của thực vật theo độ cao
• 5.4. Đặc điểm tầng cây tái sinh trong khu vực nghiên cứu
• 5.5. Thành phần cây bụi thảm tươi
• 5.6. Hiện trạng và phân bố của VCV tại KBT. Hiện trạng quần thể
• 5.7. Biến động quần thể qua các năm
• 5.8. Mối quan hệ giữa đặc điểm của thực vật với sự phân bố của VCV
• 5.9. Mật độ VCV trong các trạng thái
• 5.10. Mối quan hệ giữa đặc điểm thực vật với sự phân bố của VCV
• 5.11. Đề xuất một số giải pháp cho công tác bảo tồn và phát triển quần thể VCV tại khu bảo tồn loài và sinh cảnh VCV
• 5.11.1. Tầm quan trọng của Khu bảo tồn. Các hoạt động bảo tồn
• 5.11.2. Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn
• 6. PHẦN 6: KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH, BIỂU ĐỒ VÀ ĐỒ THỊ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Về Vượn Cao Vít và Cấu Trúc Thực Vật

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa cấu trúc thực vật và phân bố vượn Cao Vít tại khu bảo tồn là rất quan trọng. Vượn Cao Vít (Nomascus nasutus) là một loài linh trưởng quý hiếm, đang bị đe dọa. Việc hiểu rõ môi trường sống của vượn và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phân bố của chúng là cần thiết để bảo tồn loài này. Nghiên cứu sinh thái học tập trung vào việc tìm hiểu các đặc điểm của thảm thực vật và cách chúng ảnh hưởng đến hành vi của vượn. Nghiên cứu của Hamard (2009) chứng minh mật độ của vượn tương quan chặt chẽ với chiều cao, tán cây, cây thức ăn, tổng tiết diện ngang và mật độ cây cao. Nghiên cứu này sẽ giúp xác định các biện pháp bảo tồn hiệu quả hơn, đảm bảo sự tồn tại của Vượn Cao Vít trong tự nhiên.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu sinh thái học đối với bảo tồn vượn Cao Vít

Nghiên cứu sinh thái học cung cấp thông tin quan trọng về môi trường sống của vượn. Nó giúp xác định các yếu tố như nguồn thức ăn của vượn, kiến trúc rừng và tầng tán rừng ảnh hưởng đến sự phân bố của chúng. Các nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho các biện pháp quản lý và bảo tồn hiệu quả.

1.2. Vai trò của cấu trúc thực vật trong việc hỗ trợ sự phân bố của Vượn Cao Vít

Cấu trúc thực vật đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nơi ở, thức ăn và sự bảo vệ cho Vượn Cao Vít. Các yếu tố như mật độ cây, chiều cao cây và độ che phủ của tán cây có thể ảnh hưởng đến sự lựa chọn môi trường sống của vượn. Nghiên cứu này giúp làm sáng tỏ mối liên hệ này.

II. Thách Thức Trong Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Thực Vật và Vượn Cao Vít

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa cấu trúc thực vật và phân bố vượn gặp nhiều thách thức. Khu bảo tồn thường có địa hình phức tạp, gây khó khăn cho việc điều tra thực địa. Việc thu thập dữ liệu về số lượng vượn và các đặc điểm của thảm thực vật đòi hỏi nhiều thời gian và nguồn lực. Ảnh hưởng của con người, chẳng hạn như khai thác gỗ và săn bắn, cũng có thể làm thay đổi cấu trúc rừng và ảnh hưởng đến hành vi của vượn. Nghiên cứu cần xem xét các yếu tố này để đưa ra kết quả chính xác và có ý nghĩa. Số liệu thu thập được và kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ bổ sung thêm thông tin về sinh cảnh sống, phân bố cũng như mối quan hệ giữa các đặc điểm thực vật với sự phân bố của VCV, là cơ sở khoa học cho việc đưa ra các giải pháp quản lý bảo tồn loài linh trưởng quý hiếm này ở Việt Nam.

2.1. Khó khăn trong việc điều tra thực địa tại khu bảo tồn và thu thập dữ liệu

Địa hình hiểm trở, thời tiết khắc nghiệt và sự hạn chế về nguồn lực là những thách thức lớn trong điều tra thực địa. Việc xác định chính xác địa điểm nghiên cứu và thu thập dữ liệu về cấu trúc thực vật và số lượng vượn đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng và kinh nghiệm chuyên môn.

2.2. Ảnh hưởng của con người đến cấu trúc rừng và phân bố vượn Cao Vít

Các hoạt động của con người, như khai thác gỗ, đốt rừng làm nương rẫy và săn bắn, có thể gây ra những thay đổi lớn trong cấu trúc rừng và làm giảm số lượng vượn. Nghiên cứu cần xem xét các tác động này để đánh giá chính xác mối quan hệ giữa thực vật và vượn.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Thực Vật và Phân Bố Vượn

Nghiên cứu mối quan hệ giữa cấu trúc thực vật và phân bố vượn sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau. Phương pháp kế thừa được sử dụng để thu thập thông tin từ các nghiên cứu trước đây. Phương pháp OTC (ô tiêu chuẩn) được sử dụng để khảo sát thảm thực vật và đo đạc các đặc điểm của cây cối. Phương pháp điều tra trực tiếp được sử dụng để quan sát và ghi lại hành vi của vượn. Phân tích thống kê được sử dụng để đánh giá mối tương quan giữa các yếu tố thực vật và mật độ vượn. Các phương pháp này cung cấp một cái nhìn toàn diện về môi trường sống và hành vi của vượn.

3.1. Sử dụng Phương pháp OTC để khảo sát cấu trúc thực vật trong khu bảo tồn

Phương pháp OTC là một kỹ thuật hiệu quả để đánh giá cấu trúc rừng. Các ô tiêu chuẩn được thiết lập trong các khu vực khác nhau của khu bảo tồn. Trong mỗi ô, các nhà nghiên cứu đo đạc các đặc điểm của cây cối, như chiều cao, đường kính và độ che phủ của tán cây.

3.2. Phương pháp Điều tra trực tiếp để quan sát hành vi và số lượng Vượn

Điều tra trực tiếp là một phương pháp quan trọng để thu thập thông tin về hành vi của vượn và số lượng đàn vượn. Các nhà nghiên cứu dành thời gian quan sát vượn trong tự nhiên, ghi lại các hoạt động của chúng và ước tính số lượng cá thể vượn trong mỗi đàn.

3.3. Phân tích thống kê để xác định mối tương quan giữa thực vật và mật độ vượn

Phân tích thống kê giúp xác định xem có mối tương quan giữa các yếu tố thực vật và mật độ vượn hay không. Các kỹ thuật thống kê, như hồi quy tuyến tính và tương quan Pearson, được sử dụng để phân tích dữ liệu và xác định các yếu tố thực vật quan trọng ảnh hưởng đến sự phân bố của vượn Cao Vít.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Mối Liên Hệ Giữa Rừng và Phân Bố Vượn

Các kết quả nghiên cứu cho thấy có mối liên hệ chặt chẽ giữa cấu trúc thực vật và phân bố Vượn Cao Vít. Mật độ vượn thường cao hơn ở những khu vực có thảm thực vật phong phú, đa dạng và có nhiều nguồn thức ăn của vượn. Cấu trúc rừng phức tạp, với nhiều tầng tán và cây bụi, cung cấp môi trường sống lý tưởng cho vượn. Kết quả nghiên cứu có thể đề xuất hướng tác động tới các nhân tố này nhằm phục hồi và bảo tồn các sinh cảnh của VCV.

4.1. Mật độ vượn tăng cao ở khu vực có thảm thực vật đa dạng và nguồn thức ăn phong phú

Những khu vực có nhiều loại cây ăn quả, lá non và hoa thường thu hút nhiều Vượn Cao Vít hơn. Đa dạng sinh học của thảm thực vật đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì quần thể vượn.

4.2. Ảnh hưởng của tầng tán rừng và cây bụi đến môi trường sống của vượn

Tầng tán rừng cung cấp nơi trú ẩn và di chuyển cho vượn, trong khi cây bụi cung cấp thức ăn và nơi ẩn náu cho vượn con. Kiến trúc rừng phức tạp tạo ra một môi trường sống an toàn và thoải mái cho Vượn Cao Vít.

V. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Bảo Tồn Vượn Cao Vít

Kết quả nghiên cứu này có nhiều ứng dụng quan trọng trong công tác bảo tồn vượn Cao Vít. Việc xác định các yếu tố thực vật quan trọng ảnh hưởng đến phân bố vượn giúp các nhà quản lý có thể tập trung vào việc bảo vệ và phục hồi các khu vực môi trường sống quan trọng. Các biện pháp quản lý thảm thực vật, như trồng cây bản địa và kiểm soát khai thác gỗ, có thể giúp cải thiện môi trường sống của vượn và tăng cường số lượng vượn. Việc xác định được tương quan giữa các đặc điểm thực vật và phân bố của VCV giúp ta có thể xác định được mức độ ảnh hưởng của các nhân tố này tới sự phân bố của vượn.

5.1. Đề xuất các biện pháp quản lý thảm thực vật để cải thiện môi trường sống của vượn

Các biện pháp như trồng cây bản địa, loại bỏ cây ngoại lai và kiểm soát khai thác gỗ có thể giúp cải thiện cấu trúc rừng và tăng cường nguồn thức ăn của vượn. Quản lý thảm thực vật cần được thực hiện một cách bền vững để đảm bảo sự tồn tại lâu dài của Vượn Cao Vít.

5.2. Tầm quan trọng của bảo tồn sinh cảnh và đa dạng sinh học đối với Vượn Cao Vít

Bảo tồn sinh cảnh và đa dạng sinh học là yếu tố then chốt trong việc bảo vệ Vượn Cao Vít. Việc bảo vệ các khu rừng nguyên sinh và phục hồi các khu rừng bị suy thoái là rất quan trọng. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chính phủ, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương để thực hiện công tác bảo tồn một cách hiệu quả.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai về Vượn Cao Vít

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa cấu trúc thực vật và phân bố Vượn Cao Vít đã cung cấp những thông tin quan trọng để bảo tồn loài này. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều câu hỏi chưa được giải đáp. Nghiên cứu tương lai cần tập trung vào việc tìm hiểu sâu hơn về hành vi của vượn, tác động của biến đổi khí hậu và ảnh hưởng của con người đến môi trường sống của vượn. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng địa phương để bảo vệ Vượn Cao Vít và môi trường sống của chúng.

6.1. Các hướng nghiên cứu tương lai về hành vi của vượn và biến đổi khí hậu

Nghiên cứu về hành vi của vượn có thể giúp hiểu rõ hơn về cách chúng thích nghi với môi trường sống và cách chúng sử dụng các nguồn tài nguyên. Nghiên cứu về biến đổi khí hậu có thể giúp dự đoán những tác động tiềm tàng đến môi trường sống của vượn và đề xuất các biện pháp thích ứng.

6.2. Vai trò của cộng đồng địa phương trong công tác bảo tồn Vượn Cao Vít

Cộng đồng địa phương đóng vai trò quan trọng trong công tác bảo tồn. Họ có kiến thức sâu sắc về môi trường sống của vượn và có thể tham gia vào các hoạt động bảo tồn như tuần tra rừng, trồng cây và giáo dục cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quần thể Vượn Cao Vít (Nomascus nasutus) tại Khu bảo tồn Loài và Sinh cảnh Vượn Cao Vít, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng là một trong những quần thể linh trưởng nguy cấp nhất trên thế giới, được xếp hạng Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Danh lục Đỏ IUCN và Sách Đỏ Việt Nam. Loài linh trưởng đặc hữu này nằm trong nhóm IB của Nghị định số 32/2006/NĐ-CP và thuộc Phụ lục I của Công ước CITES. Mặc dù diện tích tự nhiên của hai xã Phong Nậm và Ngọc Khê lên tới 3.129 ha, quần thể Vượn Cao Vít duy nhất còn sót lại tại Việt Nam chỉ cư trú và hoạt động trong một sinh cảnh bị thu hẹp khoảng 600 đến 700 ha. Vấn đề đặt ra cho công tác quản lý tài nguyên là cần làm rõ các yếu tố cấu trúc thảm thực vật nào đang chi phối trực tiếp đến mật độ và không gian sinh tồn của loài.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là mô tả cấu trúc tổ thành hệ thực vật rừng núi đá vôi, xác định mối liên hệ định lượng giữa các đặc điểm cấu trúc thực vật với sự phân bố của quần thể Vượn Cao Vít, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp lâm sinh và quản lý bền vững. Nghiên cứu được thực hiện tại vùng bảo vệ nghiêm ngặt có diện tích 1.656,8 ha thuộc Khu bảo tồn, tiếp giáp đường biên giới Việt Nam - Trung Quốc trong giai đoạn khảo sát từ năm 2002 đến năm 2011. Đóng góp khoa học của luận văn thể hiện qua bộ dữ liệu chuẩn mực về 87 loài thực vật có mạch, 18 ô tiêu chuẩn và 18 đàn vượn với 101 cá thể, tạo tiền đề nâng cao 100% hiệu quả quy hoạch vùng lõi và thiết lập hành lang sinh thái liên biên giới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên ba khung lý thuyết nền tảng trong sinh thái học rừng và động vật hoang dã. Thứ nhất là Thuyết Lựa chọn Sinh cảnh Tối ưu (Optimal Habitat Selection Theory), giải thích cơ chế động vật linh trưởng lựa chọn không gian sống dựa trên tính sẵn có của nguồn thức ăn và nơi trú ẩn an toàn. Thứ hai là Lý thuyết Diễn thế Sinh thái Rừng Núi Đá Vôi, mô tả tiến trình phục hồi của thảm thực vật sau các tác động khai thác gỗ kiệt quệ trong quá khứ. Thứ ba là Mô hình Tương quan Sinh thái Cấu trúc Rừng - Linh trưởng (Plant-Primate Structural Relationship Model) được phát triển bởi các nhà khoa học quốc tế, khẳng định mật độ cá thể có mối liên hệ mật thiết với cấu trúc tầng tán và sinh khối cây gỗ.

Năm khái niệm chuyên ngành then chốt được lượng hóa trong mô hình nghiên cứu bao gồm: Cấu trúc tổ thành lâm phần, Độ tàn che của tán rừng, Tổng tiết diện ngang lâm phần (G), Tỷ lệ cây thức ăn (Gta), và Mật độ cá thể trên một đơn vị diện tích (D = N/A). Giả thuyết nghiên cứu đặt ra là mật độ phân bố của Vượn Cao Vít tỷ lệ thuận với chiều cao cây (Hvn), đường kính thân (D1.3), diện tích tán (Dt), độ tàn che và đặc biệt là độ phong phú của 34 loài cây cung cấp thức ăn trong khu vực.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn tích hợp giữa số liệu thứ cấp từ Tổ chức Bảo tồn Động Thực vật Hoang dã Quốc tế (FFI) giai đoạn 2002 - 2007 và số liệu thực nghiệm điều tra bổ sung vào tháng 2 năm 2011. Cỡ mẫu nghiên cứu thực vật bao gồm 18 ô tiêu chuẩn (OTC) kích thước 500 m2 (10 m x 50 m) với tổng diện tích 9.000 m2, tiến hành đo đếm chi tiết 979 cá thể cây gỗ có đường kính ngang ngực từ 6 cm trở lên. Về mẫu động vật, nghiên cứu theo dõi toàn bộ 18 đàn vượn với 101 cá thể ghi nhận được trên thực địa.

Phương pháp chọn mẫu thực vật được thực hiện ngẫu nhiên có phân tầng, đại diện điển hình cho 3 dạng lập địa chính gồm: rừng thung lũng chân núi, rừng sườn núi và rừng đỉnh núi đá vôi. Phương pháp điều tra số lượng vượn kết hợp kỹ thuật nghe tiếng hót định hướng từ các điểm cao cố định, sử dụng la bàn, máy đo khoảng cách và máy định vị vệ tinh GPS, sau đó giải đoán không gian trên phần mềm MapInfo và ArcGIS. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp phân tích thống kê trên phần mềm SPSS phiên bản 16.0 là do dữ liệu cấu trúc rừng núi đá mang tính phi tham số đặc thù. Kiểm định Kolmogorov-Smirnov được dùng để kiểm tra dạng phân bố, thử nghiệm Kruskal-Wallis dùng để so sánh các trạng thái rừng, và hệ số tương quan Pearson R2 cùng mô hình hồi quy tuyến tính, phi tuyến được thiết lập để xác định chính xác mức độ tác động của từng biến số thực vật ở độ tin cậy 95%.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích thực địa đã ghi nhận 87 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 71 chi và 53 họ. Ngành Mộc lan chiếm ưu thế áp đảo với 95,4% tổng số loài (lớp Hai lá mầm chiếm 79,3% và lớp Một lá mầm chiếm 16,1%). Hai họ có số lượng loài phong phú nhất là họ Dâu tằm (Moraceae) với 6 loài chiếm 6,89% và họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với 5 loài chiếm 5,74%. Trong công thức tổ thành toàn khu vực, Mạy puôn là loài chiếm ưu thế vượt trội với hệ số tổ thành 5,48, chiếm 54,43% tổng số cá thể cây gỗ điều tra.

Khu vực nghiên cứu được phân chia thành 4 trạng thái rừng với cấu trúc và tỷ lệ thức ăn có sự phân hóa rõ rệt:

• Trạng thái IIIA1 chiếm diện tích lớn nhất với 35,95% vùng bảo vệ nghiêm ngặt, mật độ cây đạt 1.154 cây/ha nhưng tỷ lệ cây thức ăn thấp nhất, chỉ đạt 49,9%.
• Trạng thái IIIA2 chiếm 19,30% diện tích, mật độ đạt 1.120 cây/ha và sở hữu tỷ lệ cây thức ăn cao nhất lên tới 86,8%.
• Trạng thái IIIA3 chiếm 29,88% diện tích, ghi nhận sự xuất hiện trở lại của các loài cây gỗ quý đặc trưng núi đá vôi như Nghiến và Trai lý.
• Trạng thái IIIB chiếm 9,87% diện tích, là dạng rừng thuần loài Mạy puôn gần 90%, đạt trữ lượng gỗ cao nhất toàn vùng lên đến 305 m3/ha dù mật độ cây thấp nhất ở mức 1.012 cây/ha.

Về quy mô quần thể linh trưởng, nghiên cứu xác định có 18 đàn Vượn Cao Vít với tổng số 101 cá thể (trung bình 5 đến 6 cá thể/đàn). Tỷ lệ thành phần trong đàn gồm: cá thể cái trưởng thành chiếm 30,31%, cá thể đực trưởng thành chiếm 26,27%, bán trưởng thành chiếm 27,28% và con non bám mẹ chiếm 13,13%. Số lượng cá thể năm 2011 đã tăng gấp 3,6 lần so với con số 28 cá thể khi tái phát hiện vào năm 2002. Mật độ vượn phân bố không đồng đều và có tương quan thuận chặt chẽ với độ tàn che, chiều cao vút ngọn (Hvn), đường kính thân (D1.3), tổng tiết diện ngang (G) và tổng tiết diện ngang của cây thức ăn (Gta).

Thảo luận kết quả

Thực trạng cấu trúc rừng hiện tại bắt nguồn từ lịch sử khai thác gỗ Nghiến và Trai lý của cư dân địa phương trước khi thành lập Khu bảo tồn vào năm 2006. Mạy puôn là loài gỗ xốp, dễ rỗng ruột sau 15 đến 20 năm nên ít bị chặt hạ, nhờ đó nhanh chóng vươn lên chiếm tầng vượt tán ở sườn núi với chiều cao từ 12 đến 18 m. Tán Mạy puôn liên tục đóng vai trò là hành lang di chuyển và nơi phát tín hiệu tiếng hót an toàn cho vượn.

Về tập tính dinh dưỡng, Vượn Cao Vít sử dụng 34 loài cây thức ăn, trong đó quả chín chiếm 62,79%, lá non chiếm 20,93% và hoa chiếm 16,28%, với gần 89% quỹ thời gian ban ngày dành cho việc tìm kiếm thức ăn. Điều này lý giải vì sao trạng thái IIIA2 dù có tổ thành thực vật kém đa dạng hơn nhưng nhờ có 86,8% số cây cung cấp thức ăn nên thu hút mật độ vượn cao vượt trội. Kết quả này tương đồng sâu sắc với các nghiên cứu của Hamard (2009) tại Indonesia và Wieczowski (2004) tại Châu Phi về sự phụ thuộc của vượn vào độ che phủ tán và độ sẵn có của hoa quả. Toàn bộ mối tương quan tuyến tính này có thể được biểu diễn trực quan thông qua đồ thị phân tán (scatter plot) giữa mật độ cá thể và diện tích tán cây thức ăn, kết hợp bảng hồi quy đa biến và bản đồ mật độ phân giải cao trên hệ thống GIS để phục vụ công tác giám sát.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thực hiện các biện pháp lâm sinh phục hồi và làm giàu rừng cây thức ăn: Ban Quản lý Khu bảo tồn phối hợp cùng Chi cục Kiểm lâm Cao Bằng tổ chức gieo ươm và trồng bổ sung 15 đến 20 loài cây thức ăn bản địa (như Dâu tằm, Dướng, Han voi, Bứa lá thuôn) vào các vạt rừng nghèo kiệt và trảng cây bụi. Mục tiêu nâng tỷ lệ cây thức ăn tại trạng thái IIIA1 từ 49,9% lên trên 70%, thực hiện xuyên suốt giai đoạn 2012 - 2015.
2. Tăng cường tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt và hợp tác liên biên giới: Đội tuần rừng cộng đồng 2 xã Phong Nậm và Ngọc Khê duy trì tần suất tuần tra thực địa từ 15 đến 20 ngày mỗi tháng. Phối hợp định kỳ hàng quý với Ban Quản lý Khu bảo tồn Bangliang (Trung Quốc) để bảo vệ 100% diện tích vùng lõi 1.656,8 ha, ngăn chặn dứt điểm tình trạng săn bắn và chặt phá rừng giai đoạn 2011 - 2020.
3. Chuyển đổi sinh kế và giảm tải áp lực chất đốt cho 28 xóm vùng đệm: Ủy ban nhân dân huyện Trùng Khánh cùng các tổ chức bảo tồn triển khai dự án cấp phát 1.325 bếp cải tiến tiết kiệm củi cho toàn bộ 1.325 hộ dân sinh sống quanh khu bảo tồn, đặt mục tiêu giảm trên 50% khối lượng củi gỗ khai thác từ rừng tự nhiên trước năm 2016.
4. Thiết lập chương trình giám sát dài hạn động thái diễn thế sinh thái: Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam chủ trì quan trắc định kỳ 2 năm một lần trên mạng lưới 18 ô tiêu chuẩn cố định, theo dõi chu kỳ rỗng ruột của Mạy puôn và sự tái sinh của cây Nghiến, Trai lý trong giai đoạn 2011 - 2025 nhằm chủ động định hướng diễn thế rừng có lợi cho loài linh trưởng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ban Quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia vùng Đông Bắc: Tiếp cận quy trình điều tra thực địa chuẩn hóa trên 18 ô tiêu chuẩn và phương pháp ứng dụng bản đồ GIS để quy hoạch không gian bảo tồn 1.656,8 ha rừng đặc dụng hiệu quả.
2. Các chuyên gia sinh thái học và nhà nghiên cứu linh trưởng học: Khai thác kho dữ liệu định lượng chuyên sâu về 87 loài thực vật có mạch, 34 loài cây thức ăn và quy luật tương quan sinh thái phục vụ các đề tài phân tích đa dạng sinh học cấp quốc gia và quốc tế.
3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý tài nguyên rừng: Sử dụng công trình như một bài mẫu chuẩn mực về kỹ thuật xử lý số liệu lâm nghiệp bằng kiểm nghiệm Kruskal-Wallis và phân tích hồi quy Pearson trên phần mềm SPSS phiên bản 16.0.
4. Các tổ chức phi chính phủ quốc tế (FFI, IUCN, CITES) và cơ quan quản lý nhà nước: Tham khảo các căn cứ khoa học về sự tăng trưởng quần thể từ 28 lên 101 cá thể để xây dựng chính sách tài trợ, phân bổ ngân sách bảo tồn và hoàn thiện hiệp định hợp tác môi trường song phương Việt - Trung.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao Vượn Cao Vít chỉ phân bố hạn chế trong diện tích 600 đến 700 ha dù khu vực có 3.129 ha rừng? Loài Vượn Cao Vít có tập tính chuyên sống trên tầng tán cao và đòi hỏi sinh cảnh rừng nguyên sinh hoặc thứ sinh phục hồi tốt với mật độ trên 1.000 cây/ha. Phần lớn diện tích rừng còn lại đã bị chia cắt bởi canh tác nương rẫy, khai thác củi và thiếu hụt 34 loài cây thức ăn thiết yếu, khiến vượn không thể thiết lập vùng sống ổn định.

2. Yếu tố cấu trúc thực vật nào quyết định lớn nhất đến mật độ của Vượn Cao Vít? Phân tích hồi quy từ 18 ô tiêu chuẩn chỉ ra rằng tỷ lệ cây thức ăn (đạt cao nhất 86,8% ở trạng thái IIIA2) và tổng tiết diện ngang của cây thức ăn (Gta) là hai nhân tố có mối tương quan thuận mạnh nhất với mật độ cá thể, vượt trội hơn các chỉ số sinh thái đơn thuần khác.

3. Cây Mạy puôn đóng vai trò sinh thái cụ thể như thế nào đối với Vượn Cao Vít? Mạy puôn chiếm tới 54,43% tổng số cá thể cây gỗ và chiếm gần 90% tổ thành ở trạng thái IIIB với trữ lượng 305 m3/ha. Nhờ chiều cao trên 15 m và cấu trúc cành tán liên tục, Mạy puôn đóng vai trò làm khung sinh cảnh che chở, cung cấp đường di chuyển và không gian sinh hoạt chủ đạo cho vượn.

4. Quần thể Vượn Cao Vít tại Trùng Khánh đã biến động như thế nào qua các thời kỳ điều tra? Số lượng vượn ghi nhận đã gia tăng ngoạn mục từ 5 đàn với 28 cá thể vào năm 2002 lên 17 đàn với 96 cá thể vào năm 2007, và đạt 18 đàn với 101 cá thể vào năm 2011 (tăng gấp 3,6 lần). Tỷ lệ con non và cá thể bán trưởng thành đạt trên 40%, chứng minh quần thể đang trong giai đoạn phát triển rất khả quan.

5. Luận văn đã kết hợp những công cụ thống kê nào để đảm bảo tính chính xác của kết quả? Tác giả đã ứng dụng đồng bộ kiểm nghiệm Kolmogorov-Smirnov để kiểm tra phân bố, kiểm nghiệm Kruskal-Wallis để phân tích sai khác giữa 4 trạng thái rừng, và hệ số tương quan Pearson R2 trên phần mềm SPSS phiên bản 16.0 với mức ý nghĩa p < 0,05, đảm bảo độ tin cậy khoa học đạt chuẩn quốc tế.

Kết luận

• Hệ thực vật khu vực nghiên cứu được định lượng chi tiết với 87 loài thuộc 53 họ, khẳng định Mạy puôn là loài chiếm ưu thế cấu trúc cốt lõi với 54,43% số lượng cây gỗ tầng cao.
• Xác định 4 trạng thái rừng đặc trưng, trong đó trạng thái IIIA2 sở hữu tỷ lệ cây thức ăn cao nhất đạt 86,8% và trạng thái IIIB có trữ lượng gỗ lớn nhất đạt 305 m3/ha.
• Ghi nhận sự phục hồi mạnh mẽ của quần thể Vượn Cao Vít từ 28 cá thể năm 2002 lên 101 cá thể thuộc 18 đàn vào năm 2011.
• Chứng minh thành công mối tương quan thuận có ý nghĩa thống kê giữa mật độ vượn với độ tàn che, chiều cao tán và sự sẵn có của các loài cây thức ăn.
• Đề xuất 4 giải pháp đồng bộ kết hợp phục hồi sinh cảnh, tuần tra 1.656,8 ha vùng lõi và hỗ trợ thiết bị tiết kiệm năng lượng cho 1.325 hộ dân vùng đệm.

Các giai đoạn tiếp theo cần tập trung thực hiện lộ trình làm giàu rừng giai đoạn 2012 - 2015 và mở rộng hành lang sinh thái sang Khu bảo tồn Bangliang (Trung Quốc). Kính mời các nhà khoa học, nhà quản lý và học viên cao học tiếp tục nghiên cứu, ứng dụng các phát hiện thực nghiệm này để chung tay bảo vệ bền vững loài linh trưởng quý hiếm của Việt Nam!

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Vƣợn Cao Vít (VCV) - (Nomascus nasutus) một loài linh trƣởng quý hiếm ở Việt Nam cũng nhƣ trên thế giới. Danh lục Đỏ IUCN (2010) & sách Đỏ Việt Nam xếp VCV vào mức cực kỳ nguy cấp - CR. Nghị định số 32/2006/NĐ –CP xếp VCV vào nh m IB, đồng thời VCV nằm trong phụ lục I của công ƣớc CITES. Ở Việt Nam, loài Vƣợn đen Cao Vít đã từng phân bố rất rộng khắp trên các tỉnh phía đông bắc Việt Nam (Phạm Nhật, 2002).

Tuy nhiên, theo một số báo cáo nghiên cứu thực địa gần đây đã không ghi nhận đƣợc thêm thông tin gì về loài này ở khu vực đ nữa. Đầu năm 2002, tổ chức bảo tồn động thực vật thế giới (FFI) đã phát hiện đƣợc một quần thể nhỏ của loài này ở khu rừng Phong Nậm – Ngọc Khê giáp biên giới Việt – Trung thuộc huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng. Cho tới thời điểm hiện nay, chỉ còn một quần thể duy nhất của loài này tồn tại ở Việt Nam và Trung Quốc. Theo thông tin của hạt kiểm lâm huyện Trùng Khánh rừng thuộc xã Phong Nậm, Ngọc Khê có tổng diện tích 3.129 ha, tuy nhiên quần thể VCV này chỉ hoạt động trên diện tích khoảng 600 – 700 ha (Lê Trọng Dạt & Lê Hƣu Oanh, 2006).

Nguyên nhân làm cho loài VCV chỉ sử dụng một vùng phân bố hạn chế nhƣ vậy vẫn là câu hỏi với các nhà nghiên cứu. Theo một số nghiên cứu trƣớc đây, cấu trúc rừng c tƣơng quan với mật độ của các loài Linh trƣởng. Hamard (2009) đã chứng minh đƣợc mật độ của vƣợn tƣơng quan rất chặt với các đặc điểm thực vật bao gồm chiều cao, tán cây, cây thức ăn, tổng tiết diện ngang và mật độ cây cao. Ngoài ra, nghiên cứu của các tác giả khác cũng cho kết quả tƣơng tự mật độ vƣợn tƣơng quan với mật độ và kích thƣớc của cây (Medley, 1993b; Ross & Srivastava, 1994); tỉ lệ của các cây thức ăn (Felton et Al, 2003; Skorupa, 1986); tỷ lệ tán che phủ (Skorupa, 1986); kích thƣớc, lỗ hổng, cây chết (Medley, 1993b) và sinh khối của thực vật (Bartlett, 2007).

9 Việc xác định đƣợc tƣơng quan giữa các đặc điểm thực vật và phân bố của VCV giúp ta có thể xác định đƣợc mức độ ảnh hƣởng của các nhân tố này tới sự phân bố của vƣợn. Từ đ c thể đề ra hƣớng tác động tới các nhân tố này nhằm phục hồi và bảo tồn các sinh cảnh của VCV. Đã c một số công trình nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái, thành phần thức ăn, tập tính vận động của VCV đƣợc công bố (Nguyễn Thị Hiền, 2009; Lƣu Tƣờng Bách, 2009). Tuy nhiên các công trình nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở phân bố, số lƣợng quần thể hoặc nghiên cứu sinh cảnh, sinh thái tập tính loài mà chƣa c nghiên cứu nào đề cập tới mối tƣơng quan giữa các đặc điểm thực vật với phân bố của VCV ở Việt Nam.

Chính vì vậy, tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu mối quan hệ giữa đặc điểm cấu trúc thực vật với sự phân bố của quần thể Vượn Cao Vít tại khu bảo tồn loài và sinh cảnh Vượn Cao Vít thuộc huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng”. Số liệu thu thập đƣợc và kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ bổ sung thêm thông tin về sinh cảnh sống, phân bố cũng nhƣ mối quan hệ giữa các đặc điểm thực vật với sự phân bố của VCV, là cơ sở khoa học cho việc đƣa ra các giải pháp quản lý bảo tồn loài linh trƣởng quý hiếm này ở Việt Nam. 10 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 2. Phân loại học thú linh trƣởng ở Việt Nam Theo hệ thống phân loại của Brandon-Jone và cộng sự (2004), khu hệ thú linh trƣởng Việt Nam có 24 loài và phân loài thuộc 3 họ là: họ Cu li (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae), họ Vƣợn (Hylobatidae).

Trong số 24 loài và phân loài, c 6 loài và phân loài là đặc hữu của Việt Nam: gồm Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus), Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri), Voọc Cát Bà (Trachypithecus poliocephalus), Chà vá chân xám (Pygathrix cinerea), Khỉ đuôi dài Côn Đảo (Macaca condorensis), Vƣợn đen Cao Vít (Nomascus nasutus). Theo hệ thống phân loại học phân tử các loài linh trƣởng Đông Dƣơng (Roos Christian et al. 2007) thì Khu hệ thú linh trƣởng ở Việt Nam có 25 loài và phân loài thuộc 3 họ: Họ cu li – Loridae, họ khỉ - Cercopithecidae, họ Vƣợn – Hylobatidae. Phân loại học Vƣợn Cao Vít Năm 1884 Kunkel d’Herculais lần đầu tiên mô tả loài Hylobates nasutus, mẫu vật này sống một thời gian ngắn ở Pari và đƣợc ghi nhận là bắt giữ ở gần vịnh Hạ Long, vùng ven biển miền Đông Bắc Việt Nam.

Năm 1892, Thomas mô tả một cá thể vƣợn đực bắt đƣợc ở đảo Hải Nam coi nhƣ một loài mới – Hylobates hainanus. Năm 1893, Matschie đặt thành H. concolor, là loài đƣợc mô tả đầu tiên bởi Harlan (1826) của một cá thể vƣợn nuôi nhốt sắp trƣởng thành có nguồn gốc từ đảo Borneo. Năm 1904 Pousargues đã xếp cả hai loài H.

hainanus thành loài H. nasutus và kết luận rằng mẫu vật mà Harlan (1826) mô tả là H. concolor không phải từ Borneo. Delacour (1951) cho rằng vƣợn đen Hải Nam là phân loài khác với vƣợn đen ở đất liền của Đông Dƣơng là H.

nasutus và vƣợn đen Hải Nam là H. Năm 1957, Simonetta đã đặt lại tên H. 11 concolor cho loài vƣợn đen Đông Dƣơng (Tonkin black gibbon) và H. hainanus cho phân loài Hải Nam.

Danh pháp này đƣợc sử dụng bởi hầu hết các tác giả sau này. Năm 1985 tác giả Đào Văn Tiến đã ghi nhận cả hai phân loài đều xuất hiện ở Việt Nam: H. concolor ở miền Tây Bắc Việt Nam phía tây của sông Hồng và H. hainanus ở phía Đông Bắc Việt Nam, phía đông của sông Hồng (Geissmann, 1989).

Brandon Jones (2004) cho rằng quần thể ở đảo Hải Nam và quần thể ở Đông Bắc Việt Nam đều là phân loài của loài vƣợn chƣa định tên N.nasutus đối với loài trên đất liền và N. hainanus đối với phân loài trên đảo Hải Nam. Tuy nhiên, những nghiên cứu sau này dựa trên sự khác biệt về hình thái màu lông, đặc trƣng tiếng hút kết hợp với những nghiên cứu gần đây về sự khác biệt về mặt di truyền đã cho rằng đây là 2 loài độc lập là N. Dựa vào công trình nghiên cứu của Groves (1972) ngƣời ta đã đề nghị phân họ Vƣợn thành bốn giống là Symphalangus, Nomascus, Bunopithecus và Hylobates.

Các loài vƣợn ở Việt Nam đều thuộc giống vƣợn mào Nomascus bao gồm vƣợn đen tuyền N. concolor, vƣợn đen chƣa định tên N. nasutus, vƣợn má vàng N. gabriellae, vƣợn má trắng N.

leucogenys và phân loài vƣợn má trắng siki N. Theo Roos Christian et al. 2007, phân loại học phân tử dựa trên trình tự gen cytochrome b ty thể của 64 cá thể vƣợn và một cá thể Hylobates lar dùng đối chứng trong đ c 44 dạng khác nhau. Sự khác nhau giữa các cặp từ 0,1 – 8,2%, trong các bậc phân loại sự khác biệt lớn nhất là giữa hai loài N.1: Tỉ lệ sai khác giữa các cặp nucleotit trong loài và giữa các loài thuộc giống Nomascus 1 2 3 4 5 6 (1) N.

gabriellae 7,1-7,8 7,4-7,9 4,8-6,0 3,3-4,6 3,0-3,9 0,1-1,1 Nhƣ vậy dựa trên các dẫn liệu về phân loại sinh học phân tử Roos C. leucogenys đƣợc công nhận là các loài riêng biệt. Dựa vào các nghiên cứu trên, hiện nay các nhà khoa học đã công nhận loài vƣợn phân bố tại huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng là một loài riêng biệt - loài vƣợn Cao Vít (Nomascus nasutus). Số lƣợng và phân bố của VCV Vùng phân bố tự nhiên trƣớc đây của Vƣợn đen Đông Bắc ở phía Nam tỉnh Vân Nam và đảo Hải Nam, Trung Quốc (đối với Vƣợn đen Hải Nam); phía Đông sông Hồng, Việt Nam (đối với Vƣợn Cao Vít) (Geissmann và cộng sự, 2000).

Hai loài này chỉ phân bố ở khu vực trên không c nơi nào trên thế giới do đ 2 loài linh trƣởng này là rất hiếm và đang c nguy cơ tuyệt chủng cao. Năm 1985 tác giả Đào Văn Tiến đã ghi nhận cả hai phân loài này đều phân bố ở Việt Nam với loài H.concolor ở phía Tây Bắc (phía tây sông Hồng) và H.hainanus ở phía Đông Bắc Việt Nam (phía đông sông Hồng) (Geissmann 1989). Trong cuốn “Khảo sát thú ở miền Bắc Việt Nam”, Đào Văn Tiến (1985) cho biết, ngày 11 tháng 6 năm 1965 đã thu đƣợc 3 tiêu bản loài Vƣợn 13 đen Hải Nam (Hylobates concolor hainanus, Thomas, 1892) gồm 1 cá thể đực, 1 cái, 1 con non và ông đã nhận định: sự phân bố của vƣợn đen Hải Nam H. hainanus tới Cao Bằng cho phép nghĩ rằng vƣợn đen ở vùng Quảng Tây (Hoa Nam) càng thuộc dạng này.

Dạng Hylobates concolor hainanus có thể là Nomascus nasutus ngày nay? Từ năm 1965 đến nay, không có bất kỳ thông tin nào về dạng H. Một vài tài liệu có thông báo rằng, sự tồn tại của loài Vƣợn Cao vít có thể ở Vĩnh Phúc (Tam Đảo), Bắc Kạn (Na Rỳ), Cao Bằng (Trùng Khánh). Ở Trung Quốc trƣớc những năm 1940 Vƣợn đen Hải Nam vẫn còn tìm thấy ở một số địa điểm thuộc phía Bắc tỉnh Quảng Đông và phía Tây Nam của tỉnh Quảng Tây và đƣợc coi là tuyệt chủng vào những năm 1950 (Geissmann và cộng sự, 2000). Tháng 9 năm 2006 ghi nhận đƣợc 3 đàn gồm 18 cá thể tại khu rừng Bangliang, quận Jingxi, tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc.

Tháng 9 năm 2007 ghi nhận đƣợc 6 nhóm với 19 cá thể (Fan Pengfei, Yanlu, 2007). Ở Việt Nam, trƣớc năm 1983 Vƣợn đen Đông Bắc đƣợc ghi nhận tại các tỉnh phía đông sông Hồng, các mẫu da thu đƣợc định loại chắc chắn lƣu giữ ở bảo tàng và đƣợc thu thập ở Tam Đảo, Na Rỳ - Bắc Kạn, Trùng Khánh - Cao Bằng. Các vùng khác thuộc các tỉnh Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh nằm trong khu vực phân bố giả định của loài. Theo Lê Hiền Hào (1973) thu đƣợc 3 cá thể (1 đực lớn, 1 con non bộ lông mầu đen bám bông mẹ, 1 con cái).

Theo Phạm Nhật (2002) ghi nhận đƣợc loài có mặt ở Kim Hỷ, huyện Na Rỳ, tỉnh Bắc Kạn, Vừ Nhai (Thái Nguyên) và đã bị tiêu diệt ở Cẩm Phả (Quảng Ninh), Tam Đảo (Vĩnh Phúc). Các cuộc khảo sát nghiên cứu tiến hành tại các xã Phong Nậm, Ngọc Khê, Ngọc Côn, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng từ năm 2002 trở về đây. 14 Tháng 1 năm 2002 Vƣợn Cao Vít đƣợc ghi nhận tại khu rừng 3 xã Phong Nậm, Ngọc Khê, Ngọc Côn huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng có 2 đàn khoảng 8 cá thể, kết quả phỏng vấn có thể có 16 - 20 cá thể.