Đặt vấn đề Nông nghiệp là ngành kinh tế quan trọng và có ý nghĩa to lớn trong sự phát triển kinh tế xã hội của một số quốc gia trên thế giới và đặc biệt với một nước nông nghiệp như Việt Nam. Nền nông nghiệp nước ta giữ vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế đất nước không những làm tăng thu nhập, tăng việc làm cho người nông dân mà còn cung cấp lương thực, thực phẩm hằng ngày. Khí hậu thuận lợi cũng là một lợi thế góp phần làm tăng năng xuất cây trồng của nước ta. Tuy nhiên dịch bệnh, côn trùng gây hại, động vật hại đã và đang xuất hiện ngày càng nhiều.
Chúng lan rộng đe dọa đến các thời kỳ phát triển của cây trồng làm thiệt hại lớn về kinh tế. Trong những năm qua nông nghiệp nước ta gặp những trở ngại lớn do nhện hại gây ra. Rất nhiều loại cây trồng bị nhện hại gây hại đáng kể như bông, chè, cam, chanh, quýt, bưởi, nhãn, vải, đậu đỗ, cà chua, khoai tây, cây hoa (thược dược, hoa hồng), nhiều loài cây làm thuốc, cây cảnh,… Chúng dùng kìm chích vào mô cây hút dịch cây, làm cho cây còi cọc, làm chết điểm sinh trưởng, rụng lá, hoa, quả,… Ngoài tác hại trực tiếp, một số loài nhện hại còn truyền các bệnh virut nguy hiểm cho cây. Theo thống kê tại một số nước, thiệt hại đối với cây táo có thể lên đến 50 – 60%, lệ : 90%, dâu tây : 40 - 70%.
Chỉ riêng các nước trồng sắn tại Châu Phi hàng năm thiệt hại ước tính là 1,8 tỷ đô la Mỹ. Chúng là một trong các nguyên nhân làm trầm trọng thêm nạn đói ở lục địa này. Tại Đài Loan nhện hại lúa đã làm 20 – 60% hạt bị lép trên diện tích 19. Do cơ thể của nhện hại cây rất nhỏ, thường khó nhìn thấy bằng mắt thường và vết gây hại của chúng nhỏ li ti nên thời kỳ gây hại ban đầu không thể phát hiện được.
Đồng thời bà con nông dân chưa có nhiều kiến thức rõ ràng về loài động vật hại nguy hiểm này. Một trong những họ nhện gây hại quan trọng đó là họ 1 Tetranychidae gồm 2 loài nhện đỏ phổ biến là : Nhện đỏ hai chấm (Tetranychus urticae Koch) và nhện đỏ son (Tetranychus cinnabarinus Boisd). Nhện đỏ hai chấm Tetranychus urticae Koch (Acari: Tetranychidae) là một trong những loài dịch hại có phổ ký chủ rất rộng. Đây là một loài dịch hại chính trong sản xuất nông nghiệp ở cả trong nhà kính và ngoài đồng ruộng trên nhiều loại cây trồng hàng năm và lâu năm như cà chua, ớt, dưa chuột, dâu tây, ngô, đậu nành, táo, nho và cam quýt (Grbić & cs.
Tại Việt Nam, loài nhện này đã bị ghi nhận gây hại trên hoa hồng (Nguyễn Thị Chắt & Bùi Thanh Tùng, 2005) và trên bông (Mai Văn Hào, 2010). Nhện đỏ hai chấm T. urticae không chỉ chích hút làm ảnh hưởng tới quá trình quang hợp và thoát hơi nước của lá mà còn làm rụng lá, thủng lá và thậm chí làm chết cây trồng (Brandenburg & Kennedy, 1987). Tốc độ phát triển nhanh chóng và khả năng sinh sản cao cho phép nhện đỏ hai chấm T.
urticae nhanh chóng đạt tới ngưỡng gây hại kinh tế. Khi nhện đỏ hai chấm phát triển nhiều, trên khắp các tầng lá sẽ làm cho sức sống của cây ký chủ suy giảm rất nhanh. Các thông số tăng trưởng quần thể của nhện đỏ hai chấm như tốc độ phát triển, tỷ lệ sống, sức sinh sản và tuổi thọ có thể khác nhau do ảnh hưởng của các yếu tố ngoại cảnh như nhiệt độ, cây ký chủ, giai đoạn sinh trưởng của cây trồng, ảnh hưởng của thuốc trừ sâu hay độ ẩm tương đối. Nhện đỏ hai chấm không chỉ gây hại và phát triển trên những cây ký chủ chính, chúng còn có thể phát triển mạnh mẽ trên các cây ký chủ phụ.
Trong quá trình điều tra phát hiện dịch hại, chúng tôi ghi nhận sự có mặt của nhện đỏ hai chấm trên các loại cây dại bao gồm cây ba bét và cây bìm bôi. Bên cạnh đó, những loại cây dại này mọc quanh đồng ruộng, bên cạnh các cây trồng là ký chủ chính của chúng. Đây có thể là nguồn thức ăn dự trữ của nhện, đặc biệt khi cây trồng thu hoạch và sẽ là nguồn bệnh lây lan sang cây trồng vụ tiếp theo. Tuy nhiên, hiện nay thiếu nghiên cứu ảnh hưởng của các loài ký chủ phụ đến sự phát sinh gây hại 2 của loài nhện này.
Vì vậy, việc đánh giá đặc điểm sinh học của loài nhện đỏ hai chấm trên hai loài ký chủ phụ này là cần thiết. Thông tin về đặc điểm sinh học, sinh thái của nhện đỏ hai chấm trên các loại cây ký chủ phụ này là căn cứ quan trọng để xây dựng biện pháp quản lý tổng hợp loài dịch hại này, từ đó dưới sự hướng dẫn của TS. Phạm Thị Hiếu tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu ảnh hưởng của một số cây thức ăn đến đặc điểm sinh học nhện đỏ hai chấm : Tetranychus urticae Koch (Acari: Tetranychidae) ”. Mục đích và yêu cầu của đề tài 1.1 Mục đích Nghiên cứu ảnh hưởng của một số cây thức ăn đến đặc điểm sinh học chính nhện đỏ : Tetranychus urticae Koch (Acari: Tetranychidae), nhằm xác định, đánh giá sự thích hợp cây ký chủ phụ lên nhện.2 Yêu cầu - Điều tra thành phần nhện đỏ : Tetranychus urticae Koch (Acari: Tetranychidae) và thiên địch của chúng trên một số cây trồng.
- Điều tra diễn biến mật độ nhện đỏ: Tetranychus urticae Koch (Acari: Tetranychidae) trên cây đậu cove tại Xã Văn Đức, Gia Lâm, Hà Nội. - Xác định một số đặc điểm sinh học chính bao gồm : Thời gian phát dục, kích thước, đời, vòng đời, sức sinh sản và sức tăng quần thể của nhện đỏ trên 3 loại thức ăn khác nhau : Lá đậu cove, lá bìm bôi hoa vàng, lá ba bét. 3 PHẦN II: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC 2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước 2.
Các nghiên cứu chung về nhện hại và nhện đỏ hai chấm (Tetranychus urticae) 2. Những nghiên cứu về nhện nhỏ hại cây trồng chung Nhện thuộc ngành động vật chân khớp Anthropada, nhện là nhóm có bụng không phân đốt rõ ràng (Krantz, 1978). Theo Krantz (1978) cho đến nay đã có hơn 30000 loài nhện đã được miêu tả trong nửa triệu loài. Theo nghiên cứu trên, ở các vùng khác nhau thì sự phân bố của các loài nhện là khác nhau., có những họ chỉ có ở vùng ôn đới mà không có ở vùng nhiệt đới.
Như họ Antypidar, họ Parotopidae chỉ có ở Amazon, hay họ Migidae chỉ ở vùng Nam Phi và trên đảo Madagasca, Milan. Nhện hại là các đối tượng gây hại nghiêm trọng trên nhiều loài cây trồng ở nhiều vùng trên thế giới, chúng là điểm thu hút của nhiều nhà khoa học. Nhện hại cây trồng là những loài động vật nhỏ đến rất nhỏ nằm trong: + Bộ Ve bét (Acarina). + Lớp hình nhện (Arachnida).
+ Ngành chân khớp (Arthropoda). Nhện thường có 4 đôi chân (một số chỉ có 2 đôi chân). Quá trình phát triển trải qua các giai đoạn: trứng, nhện non các tuổi và nhện trưởng thành. Acarina thuộc lớp Arachnida phân ngành động vật chân kìm.
Môi trường sống chủ yếu của ve bét là trên cạn, số ít sống ở dưới nước, với hơn 50.000 loài được mô tả trên toàn thế giới, thức ăn của chúng rất phong phú như thực vật, xác chết động vật và kí sinh trùng. Cơ thể gồm 2 phần chính là đầu ngực và bụng, có 4 cặp chân, không có cánh và râu. Khác với nhện, ấu trùng ve bét chỉ có 6 chân, giai đoạn nhộng và trưởng thành mới đủ 8 chân. Ve bét có kích thước rất nhỏ, hầu hết dài từ 0,3-0,5mm riêng họ Eriophyidae chỉ dài 0,1-0,2 mm.
Cấu trúc của các phần phụ tùy theo thói quen sinh hoạt và thức ăn. Trong một số con ve và bọ ve 4 các phần phụ được sử dụng để điều chỉnh cho giao phối (Zhang, 2003). Lớp da của ve bét rất mỏng gồm nhiều lớp biểu bì, các lớp da thường xanh xao sau mỗi lần lột xác những sẽ sớm trở về thành màu vàng, trắng hay đỏ khi trưởng thành. Chúng hô hấp qua da hoặc khí quản, các khí quản mở qua 1-4 cặp lỗ thở nằm ở phía trước của cơ thể hoặc ở hai bên.
Ve bét có một hoặc hai cặp mắt, đôi khi có một mắt duy nhất. Ve bét là đơn tính khác gốc. Lưỡng hình giới tính được thể hiện dưới nhiều hình thức của họ. Các vị trí của lỗ sinh dục khác nhau rất nhiều.
Hầu hết ve và bọ ve là loài đẻ trứng. Các giai đoạn phát triển gồm trứng, ấu trùng, nhộng và trưởng thành (Gerson, 1992). Trong bộ nhện hại cây trồng gồm 4 họ chính là họ Tetranychidae, Tarsonemoidae, Tenuipalpidae, Eriophyidae. Theo Zhang (2003), họ Tetranychidae hay còn gọi là họ nhện chăng tơ thuộc bộ Acari bao gồm 1200 loài, chúng phân bố trên toàn thế giới, gây hại kinh tế nghiêm trọng trên các cây lương thực chính và cây cảnh.
Cơ thể mềm, dài khoảng 0,4mm thường có màu đỏ, cam hoặc vàng trong. Vòng đời của nhện kéo dài 1-2 tuần hoặc hơn tùy thuộc vào loài nhện, nhiệt độ, cây chủ, độ ẩm và các yếu tố môi trường khác. Họ Tetranychidae có các loài nguy hiểm như nhện đỏ son (Tetranychus cinnabarinus Boisduval ), nhện đỏ 2 chấm (Tetranychus urticae ). Các nghiên cứu của Gutierrez & Schicha (1983) cho thấy họ Tetranychidae có đặc điểm chính sau: có kìm di dộng dài trong đầu giả hoặc kìm có các đốt nhập chung gốc, đốt xúc biện thứ 4 có 1 vuốt to, đốt bàn I, II và đôi khi đốt ống có các đôi lông đặc trưng, bàn chân có các lông nhỏ, đệm vuốt có hoặc không có lông mịn, lỗ sinh dục cái là đặc trưng cho họ và cho loài.
Thông thường, có ba đôi lông phía trước lưng, bốn đôi lông mép lưng, 5 đôi lông lưng và 1 đôi lông mép ngang giữa lưng. Nhện đỏ hai chấm T.urticae là một trong những loài phổ biến nhất trên toàn thế giới, gây hại trên 150 cây kí chủ có giá trị kinh tế như cây cam, quýt, chanh, bưởi, nhãn, vải,.v… và hơn 300 loà i thực vật trong nhà kính (hoa 5 thược dược, hoa hồng…, các cây thuốc). Nhện ăn các lục lạp tế bào của lá làm cho lá chuyển từ màu xanh sang màu vàng nhạt đến nâu. Thiệt hại nặng có thể gây khô, rụng lá và rồi dẫn đến cây bị chết (Zhang, 2003) Nhện đỏ son T.cinnabarinus Boisduval (Acari: Tetranychidae) phân bố trên toàn thế giới, gây hại nghiêm trọng trên các cây rau như đậu, cà tím, ớt, cà chua, bầu bí.
Ngoài ra chúng còn gây hại trên cây ăn quả và cây cảnh.