CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE TOI VI PHAM QUY ĐỊNH VE BAO VE DONG VAT NGUY CAP, QUY, HIEM 1. Khai niệm, dấu hiệu pháp ly của tội Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm 1. Khái niệm tội Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quy, hiém Những năm gan đây, van dé bảo vệ môi trường, bảo vệ động vat nguy cấp, quý hiếm trở thành một trong những vấn đề của thời đại được các quốc gia và cộng đồng quốc tế chú trọng. Nước ta đang trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế, nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang phát triển mạnh mẽ nhưng song hành với đó là sự cạn kiệt các nguồn tài nguyên, sự ô nhiễm không khí, nước, đất có hại cho sức khoẻ và đời sông của con người, nhiều loài động vật, thực vật cũng đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, đặc biệt là các loài động vật nguy cấp, quý, hiểm.
Chính vi vậy, van dé bảo vệ môi trường, bảo vệ các loài động vật nguy cấp, quý, hiếm được Nhà nước đặc biệt quan tâm. Việt Nam cũng thực hiện nhiều giải pháp khác nhau, vừa mang tính chiến lược, vừa mang tính cụ thê để bảo vệ môi trường nói chung và bảo vệ các loài động vật nguy cấp, quý, hiếm nói riêng. Tuy nhiên, việc sử dụng các biện pháp hình sự đề đấu tranh với các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm môi trường, động vật nguy cấp, quý, hiếm là hiệu quả và có tính răn đe, phòng ngừa nhất. Chính vì vậy, việc quy định các hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm với tư cách là một tội phạm, được thể hiện trong Bộ luật Hình sự là vô cùng cần thiết.
Những hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiểm là một trong những hành vi xâm phạm trực tiếp đến môi trường. Khái niệm tội phạm về môi trường có thé được hiểu là “những hành vi gây nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm hại tới các quan hệ xã hội liên quan đến việc giữ gin, bảo vệ môi trường trong sạch, sử dụng hợp by những nguồn tài nguyên thiên nhiên và việc bảo đảm an ninh sinh thái đối với cong dong dan cứ” [3, tr. Khái niệm tội Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm đã được một số người nghiên cứu như: Luận văn Thạc sĩ luật học của Ngô Trọng Mạnh, Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2019: “Tdi vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm theo Luật Hình sự Việt Nam”, đã đưa ra khái niệm: Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm trái với quy định của pháp luật hình sự là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý xâm hại trật tự quản lý môi trường đối với việc bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ trái với quy định của pháp luật hình sự và bị áp dụng chế tài hình sự theo quy định của pháp luật. Tác giả cơ bản đồng tình với nội dung khái niệm này, tuy nhiên, về khách thé của tội này theo khái niệm đưa ra là “trật tue quan lý môi trường doi với việc bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quy, hiém duoc uu tiên bảo vệ” chưa đầy đủ.
Bởi lẽ, đối tượng bảo vệ của tội phạm này không chỉ có động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên, bảo vệ mà còn có loài động vật nguy cấp, quý, hiếm thuộc Nhóm IB hoặc Phụ luc I Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp. Nhu vậy, theo tác giả, khái niệm Tội Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm như sau: Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quỷ, hiếm là các hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cô y, xâm hại chế độ quản lý, bảo vệ động vật nguy cấp, quỷ, hiém được ưu tiên bảo vệ hoặc động vật nguy cấp, quỷ, hiếm của Nhà nước va bị ap dung chế tài hình sự theo quy định của pháp luật. Từ đó, có thể nhận thấy các đặc điểm của tội Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiém được thé hiện qua các nội dung: a. Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiểm là hành vi nguy hiểm cho xã hội can phải xử lý bằng biện pháp hình sự Hành vi nguy hiểm cho xã hội là hành vi đã gây ra hoặc đe doạ gây ra thiệt hại đáng kế đến các quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ.
Các quan hệ đó là: độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thô của Tổ quốc, xâm hại chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hoá, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tô chức, xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tự do, tai sản, các quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa. Nếu thiệt hại gây ra hoặc de doa gây ra không đáng ké thì không phải hành vi nguy hiểm cho xã hội và không bi coi là hành vi phạm tội. Việc đánh giá hành vi nào là hành vi nguy hiểm cho xã hội phụ thuộc vảo tình hình phát triển của xã hội và yêu cầu đấu tranh phòng ngừa tội phạm. Hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm có tính nguy hiểm cho xã hội thé hiện ở chỗ: Thứ nhất, hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm xâm hại đến các quan hệ xã hội liên quan đến việc bảo đảm an ninh sinh thái đối với cộng đồng dân cư.
Hành vi này không gây ra ô nhiễm môi trường nhưng đe doa đến an ninh sinh thái của con người. Có thé người phạm tội vì mục đích kinh tế nên đã có những hành vi góp phần làm giảm số lượng các loài động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, đang trên bờ tuyệt chủng. Hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiém bao gồm các hành vi như săn bắt, giết, nhốt, tàng trữ, vận chuyên, buôn bán trái phép động vật nguy cấp, quý, hiém không chỉ huỷ diệt quan thể loài động vật trong tự nhiên, phá huy hệ sinh thái, làm tôn hại đến đa dạng sinh học, môi trường mà còn làm cho Việt Nam mất đi một phần di san văn hoá, các điểm du lịch sinh thái quan trọng và suy giảm các nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá cho phát triển bền vững kinh tế, xã hội. Đồng thời, dẫn đến các hệ luy xã hội như gia tăng các vi phạm pháp luật, ảnh hưởng đến môi trường sinh thái, tài nguyên sinh vật.
Bởi vậy, hành vi này cần phải xử lý bằng biện pháp hình sự thông qua việc quy định trong BLHS cũng như thê hiện trong các chiến lược phòng ngừa của các cơ quan thực thi pháp luật. Thứ hai, tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm xâm hại đến quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ. Việc đánh giá hành vi nào là hành vi nguy hiểm cho xã hội phụ thuộc vao tình hình phát triển của xã hội và yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm. Từ những năm 1990 đến nay, Chính phủ và các tô chức phi chính phủ đã nỗ lực đầu tư cho bảo tồn đa dạng sinh học, ngăn chặn tệ nạn săn bắt, buôn bán và tiêu thụ động vật hoang dã nói chung và động vật nguy cấp, quý, hiếm nói riêng.
Tuy nhiên, những nỗ lực đó không đủ dé ngăn chặn đà suy giảm đa dạng sinh học và thậm chí là tuyệt chủng ngoài tự nhiên của nhiều loài quý, hiếm như tê giác, hé,. Chính vì vậy, trật tự quản lý, bao vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm của Nhà nước là một trong những khách thê quan trọng được pháp luật hình sự Việt Nam bảo vệ. Bất kì hành vi nào xâm hại đến khách thê này, làm ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển môi trường sông của các loài động vật nguy cấp, quý, hiếm mà pháp luật hình sự bảo vệ thì đều bị xử lý theo quy định của Bộ luật Hình sự. Tính có lỗi của hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiểm Lỗi là thái độ tâm lý bên trong của người phạm tội đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội và hậu quả nguy hiểm cho xã hội của mình cũng như khả năng gây ra hậu qua từ hành vi đó.
Lỗi được thé hiện dưới hình thức cỗ ý hoặc vô ý và luôn đi kèm với hành vi phạm tội. Đối với hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm trái với quy định của pháp luật hình sự được thực hiện bằng hình thức lỗi cố ý trực tiếp. Khi thực hiện hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm trái với quy định của pháp luật hình sự, cá nhân hoặc pháp nhân thương mại nhận thức được đó là hành vi nguy hiểm cho xã hội bị pháp luật hình sự cấm nhưng vẫn thực hiện và mong muốn đạt được mục đích đó. Hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiém được quy định trong Bộ luật Hình sự Việc quy định những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự nhằm gạt bỏ nguyên tắc tương tự, bảo đảm tốt nhất cho việc thực hiện chính sách hình sự, bảo đảm quyền công dân, bảo đảm tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa.
Chỉ có Bộ luật Hình sự mới được quy định tội phạm, ngoài Bộ luật Hình sự, không có văn bản pháp luật nào khác được quy định tội phạm. Chính vì lẽ đó, hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm chỉ được coi là tội phạm khi hành vi này được quy định trong Bộ luật Hình sự.