Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu tính đa dạng của khu hệ chim tại khu bảo tồn thiên nhiên ngọc sơn ngỗ luông tỉnh hòa bình

Nghiên cứu tính đa dạng khu hệ chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn Ngổ Luông, tỉnh Hòa Bình, góp phần bảo tồn và phát triển sinh thái.

• Tác giả: Nguyễn Chí Thành
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Của Khu Hệ Chim Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông, Tỉnh Hòa Bình
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu chim tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU - ĐỐI TƯỢNG - ĐỊA ĐIỂM - THỜI GIAN - NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu chung
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.3. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Kế thừa tài liệu
• 2.5.2. Phỏng vấn bán định hướng
• 2.5.3. Phân tích mẫu vật
• 2.5.4. Điều tra thực địa
• 2.6. Xác định đặc điểm phân bố và tình trạng quần thể các loài chim ưu tiên bảo tồn trong khu vực
• 2.7. Xác định các mối đe doạ tới khu hệ chim
• 2.8. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN-KINH TẾ-XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng chim tại KBTNS Ngọc Sơn Ngổ Luông

Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông, tỉnh Hòa Bình, là một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Nghiên cứu về đa dạng sinh học tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn góp phần bảo tồn các loài chim quý hiếm. Theo thống kê, khu vực này đã ghi nhận được 253 loài chim, trong đó nhiều loài có giá trị bảo tồn cao. Việc nghiên cứu này là cần thiết để bảo vệ và quản lý tài nguyên thiên nhiên một cách hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu bảo tồn thiên nhiên

KBTNS Ngọc Sơn - Ngổ Luông có diện tích 19.254 ha, với hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi độc đáo. Khu vực này là nơi sinh sống của nhiều loài chim quý hiếm, có tên trong sách đỏ Việt Nam và danh sách IUCN. Đặc điểm địa hình và khí hậu tại đây tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài chim đa dạng.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu đa dạng chim

Nghiên cứu đa dạng chim tại KBTNS Ngọc Sơn - Ngổ Luông không chỉ giúp xác định số lượng và phân bố các loài chim mà còn đánh giá tình trạng bảo tồn của chúng. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng các chính sách bảo tồn và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu đa dạng chim

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về hệ chim tại KBTNS Ngọc Sơn - Ngổ Luông, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết. Việc thiếu thông tin đầy đủ về các loài chim, đặc biệt là trong mùa đông, có thể dẫn đến việc bỏ sót nhiều loài. Hơn nữa, các hoạt động khai thác tài nguyên và săn bắn trái phép cũng đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài chim.

2.1. Thiếu thông tin về các loài chim

Nghiên cứu gần đây chỉ ghi nhận được 253 loài chim, nhưng có thể còn nhiều loài chưa được phát hiện do điều kiện nghiên cứu không đầy đủ. Việc thiếu thông tin này gây khó khăn trong việc đánh giá chính xác tình trạng bảo tồn của các loài chim.

2.2. Các mối đe dọa từ con người

Các hoạt động như săn bắn trái phép, khai thác gỗ và phá rừng đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sống của các loài chim. Những mối đe dọa này cần được nhận diện và quản lý hiệu quả để bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng chim hiệu quả

Để nghiên cứu đa dạng chim tại KBTNS Ngọc Sơn - Ngổ Luông, cần áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại. Việc kết hợp giữa khảo sát thực địa, phỏng vấn người dân địa phương và phân tích mẫu vật sẽ giúp thu thập thông tin chính xác và đầy đủ hơn về các loài chim tại đây.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa được thực hiện tại các khu vực có tính đa dạng sinh học cao, nhằm ghi nhận sự có mặt và số lượng các loài chim. Thời gian khảo sát được chọn vào buổi sáng và chiều, khi chim hoạt động mạnh nhất.

3.2. Phỏng vấn và thu thập thông tin từ cộng đồng

Phỏng vấn người dân địa phương, bao gồm cả thợ săn và cán bộ bảo tồn, giúp thu thập thông tin quý giá về các loài chim và tình trạng bảo tồn của chúng. Phương pháp này cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu đa dạng chim tại KBTNS Ngọc Sơn - Ngổ Luông đã chỉ ra rằng khu vực này có tính đa dạng sinh học cao với nhiều loài chim quý hiếm. Những thông tin thu thập được sẽ là cơ sở để đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả, nhằm bảo vệ tài nguyên thiên nhiên tại đây.

4.1. Đánh giá tình trạng các loài chim

Kết quả nghiên cứu cho thấy có 253 loài chim được ghi nhận, trong đó nhiều loài có tên trong sách đỏ. Việc đánh giá tình trạng các loài chim giúp xác định các loài ưu tiên bảo tồn và xây dựng kế hoạch bảo tồn hiệu quả.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các giải pháp bảo tồn như tăng cường quản lý khu bảo tồn, giáo dục cộng đồng và hợp tác với các tổ chức bảo tồn quốc tế sẽ được đề xuất. Những giải pháp này nhằm bảo vệ và phát triển bền vững đa dạng sinh học tại khu vực.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu đa dạng chim tại KBTNS Ngọc Sơn - Ngổ Luông đã mở ra nhiều cơ hội mới cho việc bảo tồn và phát triển bền vững. Việc tiếp tục nghiên cứu và theo dõi tình trạng các loài chim sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn và quản lý tài nguyên thiên nhiên tại khu vực này.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu lâu dài

Nghiên cứu lâu dài về đa dạng chim sẽ giúp theo dõi sự biến động của các loài chim theo thời gian, từ đó đưa ra các biện pháp bảo tồn kịp thời và hiệu quả.

5.2. Hướng đi mới cho bảo tồn đa dạng sinh học

Việc kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và các hoạt động bảo tồn thực tiễn sẽ tạo ra những bước tiến mới trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại KBTNS Ngọc Sơn - Ngổ Luông.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu hệ chim tại Việt Nam sở hữu mức độ phong phú sinh học đáng kinh ngạc với khoảng 856 loài đã được ghi nhận trên toàn quốc, đóng vai trò như mắt xích trọng yếu trong việc duy trì cân bằng sinh thái rừng nhiệt đới. Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông thuộc tỉnh Hòa Bình được thành lập năm 2004 với diện tích 19.254 ha, nằm trải dài trên địa bàn của 7 xã thuộc 2 huyện Tân Lạc và Lạc Sơn. Khu vực này giữ vị trí chiến lược khi là hành lang xanh duy nhất kết nối Vườn Quốc gia Cúc Phương với Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, tạo nên một tổ hợp bảo vệ sinh cảnh núi đá vôi liên hoàn từ đồng bằng Bắc Bộ đến biên giới Việt - Lào.

Mặc dù giữ vị trí sinh thái đặc biệt quan trọng, các dữ liệu điểu học trước đây chỉ ghi nhận sơ bộ khoảng 253 loài thông qua những đợt khảo sát ngắn ngày vào mùa đông, thời điểm chim ít hoạt động sinh sản và di chuyển kiếm ăn. Nhằm khắc phục khoảng trống dữ liệu này, công trình nghiên cứu được triển khai từ tháng 4 đến tháng 9 năm 2011 với mục tiêu hệ thống hóa thành phần loài, đánh giá cấu trúc phân loại taxon, xác định hiện trạng phân bố của các loài chim nguy cấp và phân tích các mối đe dọa nhân sinh tác động lên quần thể.

Kết quả nghiên cứu đã lập danh lục chính xác 264 loài chim thuộc 48 họ và 14 bộ, bổ sung thêm 11 loài mới chưa từng được ghi nhận tại đây. Giá trị bảo tồn của khu hệ được khẳng định mạnh mẽ khi chiếm tới 30,84% tổng số loài và 73,68% tổng số bộ chim trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Đồng thời, nghiên cứu phát hiện 19 loài thuộc danh mục ưu tiên bảo tồn cấp quốc gia và quốc tế, cung cấp luận cứ khoa học vững chắc để các nhà hoạch định chính sách xây dựng phương án quản lý rừng đặc dụng hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết cấu trúc sinh cảnh của MacArthur và MacArthur công bố năm 1961 kết hợp với mô hình sinh thái học quần xã chim rừng nhiệt đới của Wiens đưa ra năm 1992. Cốt lõi của khung lý thuyết này khẳng định rằng sự phân tầng của thảm thực vật, tính đa dạng về tầng tán rừng và mức độ phong phú của chuỗi thức ăn quyết định trực tiếp tới sức chứa sinh thái cũng như độ giàu thành phần loài của khu hệ chim. Nghiên cứu tập trung phân tích 4 khái niệm nền tảng:

• Tính đa dạng thành phần loài: Đánh giá số lượng và tỷ lệ phân bố của các taxon từ cấp bộ, họ đến loài trong một quần xã sinh vật.
• Tính chọn lọc sinh cảnh: Mối tương quan giữa tập tính kiếm ăn, làm tổ của từng nhóm chim với các kiểu thảm phủ thực vật đặc trưng.
• Mức độ phong phú quần thể định tính: Phân hạng mật độ gặp gỡ của các loài ngoài tự nhiên từ mức rất hiếm, hiếm, trung bình cho đến nhiều.
• Sức ép nhân sinh sinh thái: Tác động tiêu cực của các hoạt động săn bắn, khai thác gỗ và xâm lấn đất rừng tới tính toàn vẹn sinh cảnh sống.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thực hiện quy trình điều tra chuẩn hóa theo các bước cụ thể:

• Cỡ mẫu và bố trí tuyến điều tra: Thiết lập 8 tuyến điều tra cố định với tổng chiều dài hàng chục kilomet, bao gồm 5 tuyến tại xóm Kháy thuộc xã Tự Do và 3 tuyến tại xóm Trẩm thuộc xã Ngổ Luông. Mỗi tuyến được khảo sát lặp lại từ 5 đến 7 lần trong các khung giờ cao điểm chim kiếm ăn từ 06:00 đến 11:30 và từ 15:00 đến 18:00.
• Phương pháp chọn mẫu: Phương pháp chọn mẫu tuyến có chủ đích kết hợp phân tầng sinh cảnh được áp dụng nhằm bao quát toàn bộ 5 dạng sinh cảnh đặc trưng của địa hình karst, ưu tiên những khu rừng nguyên sinh ít bị tác động và có tính đại diện cao nhất cho toàn khu bảo tồn.
• Thu thập dữ liệu đa nguồn: Kết hợp quan sát trực tiếp bằng ống nhòm chuyên dụng Nikon, ghi nhận tiếng hót, phỏng vấn bán định hướng thợ săn và người dân bản địa qua 25 phiếu điều tra chuẩn, đồng thời phân tích mẫu vật da, lông, xương lưu trữ tại bảo tàng và các hộ gia đình.
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Dữ liệu hình thái học được giám định theo hệ thống phân loại chuẩn quốc tế của Richard Howard và Alick Moore năm 1991 cùng tài liệu hướng dẫn nhận dạng của Craig Robson năm 2005 nhằm đảm bảo tính chính xác khoa học. Mức độ đe dọa được định lượng bằng phương pháp đánh giá giảm thiểu mối đe dọa TRA do Margoluis và Salafsky phát triển năm 2001, chấm điểm từ 1 đến 6 theo 3 tiêu chí: phạm vi, cường độ và tính cấp thiết. Hệ thống thông tin địa lý MapInfo 10.0 được sử dụng để xây dựng bản đồ phân bố các loài nguy cấp. Toàn bộ quá trình diễn ra liên tục theo timeline 6 tháng từ tháng 4 đến tháng 9 năm 2011.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng hợp kết quả khảo sát thực địa và dữ liệu kế thừa đã ghi nhận khu hệ chim tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông có 264 loài, thuộc 48 họ và 14 bộ. Trong số này, 125 loài được xác định qua quan sát thị giác trực tiếp, 49 loài nhận diện qua âm thanh tiếng hót, 64 loài ghi nhận qua phỏng vấn và 7 loài thu thập qua mẫu vật lưu trữ. Nghiên cứu đã bổ sung 11 loài mới cho danh lục khu vực so với nghiên cứu năm 2007, tiêu biểu như Cao cát bụng trắng (Anthracoceros albirostris), Cu rốc đầu vàng (Megalaima franklinii), Gõ kiến nhỏ ngực đỏ (Dendrocopos cathpharius) và Đớp ruồi Hải Nam (Cyornis hainanus).

Cấu trúc phân loại taxon thể hiện sự ưu thế tuyệt đối của bộ Sẻ (Passeriformes) với 26 họ chiếm 54,17% tổng số họ và 159 loài chiếm 60,23% tổng số loài toàn khu bảo tồn. Các họ có số lượng loài phong phú nhất gồm họ Chích chòe có 21 loài, họ Khướu có 20 loài, họ Chim chích có 17 loài, họ Gõ kiến và họ Cu cu cùng sở hữu 13 loài. Ngược lại, có 10 họ chỉ ghi nhận duy nhất 1 loài như họ Chim lặn, họ Cuốc, họ Vẹt và họ Nuốc.

Về mức độ quý hiếm, nghiên cứu xác định 19 loài chim ưu tiên bảo tồn cao. Trong đó, có 10 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP như Gà lôi trắng (Lophura nycthemera - Nhóm IB), Gà tiền mặt vàng (Polyplectron bicalcaratum - Nhóm IB), Niệc nâu (Anorrhinus tickelli - Nhóm IIB); 9 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 và 2 loài nằm trong Danh lục Đỏ IUCN năm 2010.

Phân tích sinh cảnh sống chỉ ra sự phân hóa rõ rệt về độ giàu loài:

• Rừng trên núi đất: 213 loài
• Rừng trên núi đá vôi: 188 loài
• Đồng ruộng, ao hồ và nương rẫy: 100 loài
• Trảng cỏ, cây bụi và rừng thứ sinh: 78 loài
• Khu dân cư và làng bản: 43 loài

Thảo luận kết quả

Khi so sánh tương quan với các khu vực bảo tồn có điều kiện tự nhiên tương đồng, tài nguyên chim tại Ngọc Sơn - Ngổ Luông với 264 loài chỉ đứng sau Vườn Quốc gia Cúc Phương sở hữu 336 loài trên diện tích 22.220 ha. Khu hệ này vượt trội hơn hẳn so với Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông có 162 loài trên 17.662 ha và Khu bảo tồn thiên nhiên Hang Kia - Pà Cò có 163 loài trên 6.462 ha.

Dữ liệu phân bố cấu trúc phân loại có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ tròn thể hiện tỷ trọng 54,17% họ của bộ Sẻ và biểu đồ cột so sánh số lượng loài giữa 5 dạng sinh cảnh. Bảng ma trận sinh thái cho thấy sinh cảnh rừng trên núi đất và rừng trên núi đá vôi tập trung hơn 80% tổng số loài của toàn khu vực. Sự tập trung này bắt nguồn từ cấu trúc rừng tự nhiên nhiều tầng tán, cung cấp nguồn thức ăn dồi dào từ hạt, quả cây rừng và côn trùng, hoàn toàn trùng khớp với quy luật phân bố sinh thái học của các cánh cung karst nhiệt đới.

Phân tích định lượng TRA xác định 2 mối đe dọa nghiêm trọng nhất là săn bắt trái phép bằng súng săn, chim mồi và khai thác gỗ làm mất sinh cảnh sống tại thung lũng Thung La Bán và xóm Đèn. Tình trạng này khiến các loài chim lớn như Gà tiền mặt vàng, Niệc nâu, Niệc mỏ vằn đối mặt với nguy cơ suy giảm kích thước quần thể nhanh chóng nếu không được can thiệp kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả khảo sát thực chứng và hiện trạng kinh tế xã hội vùng đệm, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất:

• Thắt chặt tuần tra và xóa bỏ bẫy bắt trái phép: Thiết lập 4 trạm kiểm soát lưu động tại các điểm nóng sinh cảnh như Thung La Bán, xóm Kháy và xóm Trẩm. Đặt mục tiêu giảm 80% số vụ bẫy bắt, săn bắn chim rừng và triệt phá 100% các điểm mua bán chim hoang dã trong giai đoạn 2012 - 2015. Lực lượng Hạt Kiểm lâm Lạc Sơn và Tân Lạc giữ vai trò chủ trì phối hợp cùng Ban quản lý khu bảo tồn.
• Phục hồi sinh cảnh và quy hoạch phân vùng bảo vệ: Tiến hành cắm mốc ranh giới rõ ràng cho 11.000 ha phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và 5.800 ha phân khu phục hồi sinh thái trong vòng 18 tháng. Nghiêm cấm hoàn toàn hoạt động khai thác khoáng sản tại xóm Mu và quản lý chặt chẽ việc chăn thả gia súc trong rừng tự nhiên. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Hòa Bình trực tiếp chỉ đạo thực hiện.
• Chuyển đổi sinh kế cộng đồng vùng lõi: Triển khai các mô hình nông lâm kết hợp, hỗ trợ vốn vay phát triển sản xuất và chi trả dịch vụ môi trường rừng nhằm giảm tỷ lệ hộ nghèo từ mức khoảng 60% hiện tại xuống dưới 40% trong lộ trình từ 3 đến 5 năm. Ủy ban nhân dân 7 xã phối hợp cùng các tổ chức phát triển nông thôn triển khai.
• Nâng cao nhận thức và giáo dục bảo tồn học đường: Tổ chức định kỳ các chương trình truyền thông môi trường, đưa nội dung bảo tồn chim hoang dã vào chương trình giảng dạy ngoại khóa cho 94,5% học sinh tại các trường trung học cơ sở địa phương trong thời gian 2 năm, do Ban quản lý khu bảo tồn và Phòng Giáo dục 2 huyện phụ trách.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

• Ban quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu nền tảng gồm 264 loài chim cùng bản đồ phân bố chi tiết của 19 loài nguy cấp, hỗ trợ đắc lực cho công tác xây dựng kế hoạch bảo vệ đa dạng sinh học hàng năm và quản lý hành lang sinh thái liên tỉnh.
• Nhà nghiên cứu Điểu học và Sinh thái học quần xã: Cung cấp nguồn tài liệu thứ cấp chuẩn xác về tỷ lệ phân loại 14 bộ, 48 họ và dẫn liệu sinh thái của các loài chim đặc hữu vùng núi đá vôi phía Bắc, phục vụ công tác so sánh khu hệ sinh vật khu vực Đông Dương.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng: Là tài liệu tham khảo mẫu mực về phương pháp điều tra thực địa 8 tuyến chuẩn tắc, kỹ năng phân tích mối đe dọa bằng công cụ TRA và kỹ thuật ứng dụng phần mềm GIS MapInfo 10.0 trong nghiên cứu bảo tồn động vật hoang dã.
• Các tổ chức phi chính phủ về bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng các dữ liệu về 11 loài chim mới phát hiện và hiện trạng sinh kế của hơn 2.000 hộ dân bản địa để thiết kế các dự án tài trợ bảo tồn sinh cảnh karst và phát triển cộng đồng bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã ghi nhận bao nhiêu loài chim và có những phát hiện mới nào so với trước đây? Nghiên cứu đã xác định được tổng số 264 loài chim thuộc 48 họ và 14 bộ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông. Công trình đã bổ sung thành công 11 loài chim mới cho khu vực so với danh lục năm 2007, tiêu biểu gồm Cao cát bụng trắng, Cu rốc đầu vàng, Gõ kiến nhỏ ngực đỏ và Đớp ruồi Hải Nam.

Tại sao bộ Sẻ lại chiếm tỷ lệ áp đảo trong cấu trúc khu hệ chim tại khu bảo tồn? Bộ Sẻ chiếm tới 26 họ (54,17%) và 159 loài (60,23%) nhờ khả năng thích nghi sinh thái vượt trội. Cấu trúc rừng trên núi đá vôi và núi đất tại đây sở hữu thảm thực vật đa tầng, cung cấp nguồn thức ăn vô cùng phong phú từ hạt, quả mọng và côn trùng nhỏ, đáp ứng tối ưu tập tính kiếm ăn của các loài chim sẻ.

Sinh cảnh nào giữ vai trò quan trọng nhất đối với các loài chim ưu tiên bảo tồn? Rừng trên núi đá vôi và rừng trên núi đất là 2 sinh cảnh cốt lõi, lần lượt ghi nhận 188 loài và 213 loài phân bố. Đây là nơi duy nhất phát hiện các dấu hiệu sinh cảnh nguyên vẹn của những loài chim quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng cao như Gà lôi trắng, Gà tiền mặt vàng, Niệc nâu và các loài thuộc họ Khướu.

Phương pháp đánh giá mối đe dọa TRA được luận văn áp dụng như thế nào? Nghiên cứu sử dụng phương pháp TRA của Margoluis và Salafsky, tiến hành chấm điểm 6 nhóm hoạt động tác động trên thang điểm từ 1 đến 6 dựa trên 3 tiêu chí: phạm vi không gian, cường độ suy thoái và mức độ cấp thiết. Kết quả chỉ ra săn bắn trái phép và khai thác gỗ là 2 mối đe dọa có điểm số cao nhất.

Tỷ lệ hộ nghèo tại địa phương ảnh hưởng như thế nào đến công tác bảo tồn chim rừng? Tỷ lệ hộ nghèo tại 7 xã trong khu bảo tồn ở mức rất cao, dao động từ 56% đến 62,5% với hơn 2.164 hộ dân phụ thuộc chủ yếu vào tài nguyên rừng. Áp lực sinh kế khiến người dân tăng cường săn bẫy chim làm cảnh và khai thác lâm sản, gây tổn hại trực tiếp đến quần thể động vật hoang dã.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện khu hệ chim tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông với 264 loài thuộc 48 họ và 14 bộ, bổ sung 11 loài mới cho danh lục khoa học khu vực.
• Minh chứng giá trị đa dạng sinh học nổi bật của vùng núi đá vôi Hòa Bình khi đóng góp 30,84% số loài và 73,68% số bộ chim trong tổng thể khu hệ chim Việt Nam.
• Xác lập danh mục 19 loài chim ưu tiên bảo tồn cấp thiết, trong đó có 10 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP và 9 loài trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007.
• Định lượng chi tiết các mối đe dọa sinh thái bằng phương pháp TRA, định vị trọng điểm bảo vệ nghiêm ngặt tại khu vực Thung La Bán và xóm Trẩm.
• Đề xuất đồng bộ 4 giải pháp quản lý lâm nghiệp kết hợp chuyển đổi sinh kế bền vững cho cộng đồng dân tộc Mường vùng đệm.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp bộ dữ liệu điểu học thực chứng có độ tin cậy cao, tạo nền tảng vững chắc cho công tác bảo tồn hành lang xanh Cúc Phương - Pù Luông. Kế hoạch tiếp theo cần tập trung thiết lập mạng lưới quan trắc biến động quần thể chim định kỳ 6 tháng một lần trong giai đoạn 2012 - 2015. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và tổ chức bảo tồn hãy cùng chung tay ứng dụng ngay các khuyến nghị của công trình nhằm bảo vệ vẹn nguyên di sản thiên nhiên quý báu này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu chim tại Việt Nam Nghiên cứu chim tại Việt Nam có thể chia làm hai giai đoạn cơ bản, trước năm 1954 và sau năm 1954. Trước năm 1954, đã có một số công trình khoa học nghiên cứu về chim, trong đó có thể kể đến: Năm 1758, tài liệu chim đầu tiên là bản mô tả loài gà rừng (Gallus gallus) với tiêu bản chim bắt được ở đảo Côn Lôn. Sau đó 30 năm, Gơmơlanh đã mô tả loài thứ hai bắt được ở Đông Dương là loài Chim xanh Nam Bộ (Chloropsis cochinensis).

Đây được coi là hai công trình đầu tiên nghiên cứu về chim tại Việt Nam. Từ những năm 1874 đến 1903, công trình “Chim Căm pu chia, Lào, Nam Bộ và Bắc Bộ Việt Nam” của tác giả M. Oustalet được xuất bản.Từ năm 1905 đến 1907, Uxtalê và Gecmanh cho xuất bản tập “Danh sách Chim miền Nam Nam Bộ”. Cũng vào thời gian này, Butan đã công bố kết quả sưu tầm chim Việt Nam trong tập “Mười năm nghiên cứu động vật”.

Ông đã ghi nhận được 90 loài và một số dẫn liệu về sinh học của một số loài (Võ Quý, 1975)[9]. Năm 1918, Boden Klox đã tổ chức một cuộc sưu tầm chim của Đông Dương, trong đó 1525 tiêu bản được sưu tầm. Kết quả ghi nhận được 235 loài và phân loài trong đó có 34 dạng mới cho khoa học. Trong khoảng thời gian đó nhà Điểu học người Nhật Kurôđa đã phân tích bộ sưu tập chim của S.

Txikia và đã ghi nhận được 130 loài và phân loài (Võ Quý, 1975)[9]. Từ năm 1923 đến năm 1938, 7 cuộc sưu tầm lớn trên lãnh thổ Đông Dương đã được tiến hành bởi một nhóm các nhà khoa học: J. Grinuây… Kết quả 23.000 tiêu bản được thu thập và giám định tại LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đến năm 1940, Dơlacua và Grinuây cho xuất bản danh sách chim thu thập được trong cuộc sưu tầm chim lần thứ 7 gồm 224 loài và phân loài.

Từ năm 1941 – 1950, chỉ có một số công trình nhỏ nghiên cứu về chim tại Đông Dương. Năm 1951, Dơlacua lại bổ sung lần thứ 3 danh sách chim Đông Dương dựa trên một số kết quả nghiên cứu trước đó (J. Lần này tác giả đã mở rộng thêm danh sách đến 1085 loài và phân loài trong đó có 2 loài mới (Võ Quý, 1981)[10]. Như vậy, trước năm 1954 các công trình nghiên cứu về chim còn hạn chế và chủ yếu được thực hiện bởi các tác giả người nước ngoài.

Sau 1954, các công trình nghiên cứu về chim mới được thực hiện trở lại sau khi bị gián đoạn do chiến tranh. Đáng chú ý là các công trình nghiên cứu của các tác giả: Năm 1971, Võ Quý đã công bố công trình “Sinh học các loài chim thường gặp ở Việt Nam”[8]. Đó là kết quả tổng hợp nghiên cứu hơn 7 năm về đời sống của các loài chim phổ biến ở miền Bắc Việt Nam. Trong sách tác giả đã trình bày đầy đủ các đặc điểm về nơi ở, thức ăn, sinh sản và một số tập tính khác của gần 200 loài chim ở miền Bắc Việt Nam.

Năm 1975 và 1981, Võ Quý đã xuất bản công trình “Chim Việt Nam, hình thái và phân loại (tập I, II)”[9,10]. Đây là công trình nghiên cứu về chim Việt Nam đầy đủ nhất từ trước đến nay. Năm 1983, Võ Quý đã cho xuất bản công trình “Danh sách Chim Việt Nam và Khu hệ sinh thái động vật Việt Nam” bằng tiếng Nga. Năm 1999 Võ Quý, Nguyễn Cử đã xuất bản “Danh lục chim Việt Nam”[7].

Bảng danh lục gồm 19 bộ, 81 họ và 828 loài chim đã tìm thấy ở Việt Nam tính đến năm 1995. Với mỗi loài, các tác giả đã đưa ra các đặc điểm về hiện trạng và vùng phân bố của chúng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Năm 2000, cuốn “Chim Việt Nam” của tập thể các tác giả Nguyễn Cử, Lê Trọng Trải, Karren Phillips được được xuất bản[4]. Tài liệu này đã mô tả khoảng 500 loài chim trong tổng số khoảng 850 loài chim đã được ghi nhận ở Việt nam.

Mỗi loài tác giả trình bày các mục: Mô tả đặc điểm, phân bố, tình trạng và nơi ở có kèm theo ảnh minh hoạ. Đây là một trong những cuốn sách được sử dụng phổ biến để nhận dạng các loài chim ngoài thực địa hiện nay. Những năm gần đây, do nhiều dự án bảo tồn đa dạng sinh học của chính phủ nước ngoài như: Hà Lan, Úc, Đức. các tổ chức phi chính phủ: Tổ chức Bảo tồn chim Quốc tế (Bidlife international), tổ chức Bảo vệ động thực vật Quốc tế (IUCN), quỹ Quốc tế và bảo vệ thiên nhiên (WWF), Ngân hàng Thế giới (WB)… đầu tư vào Việt Nam, công tác nghiên cứu bảo tồn da dạng sinh học ở nước ta ngày càng được quan tâm.

Cho đến nay, tại nhiều VQG, KBTTN của Việt Nam, công tác điều tra cơ bản tài nguyên sinh vật, trong đó có tài nguyên chim đã được tiến hành ở nhiều mức độ khác nhau. Nghiên cứu hệ động vật nói chung và chim nói riêng tại KBTNSNL Khu vực hành lang xanh nối từ VQG Cúc Phương đến KBTTN Pù Luông là một khu vực quan trọng, có tính đa dạng sinh học cao. Chính vì vậy đã có khá nhiều chương trình điều tra đa dạng sinh học tại đây nhằm đánh giá mức độ đa dạng của cả hành lang nói chung và mỗi khu vực nói riêng. Riêng tại KBTNSNL cũng đã có một số chương trình điều tra, tiêu biểu có thể kể đến: Năm 2003, Phân viện điều tra quy hoạch rừng Tây Bắc với sự hỗ trợ của Dự án Cảnh quan núi đá vôi Cúc Phương – Pù Luông đã thực hiện một cuộc điều tra sơ bộ về hệ động vật có xương sống tại KBTNSNL, trong đó trọng điểm là thú, chim, bó sát, lưỡng cư; không điều tra về cá.

Tổng cộng ghi nhận được 296 loài, gồm 68 loài thú, 179 loài chim, 31 loài bò sát và 18 loài lưỡng cư tại khu vực này (Đỗ Tước và Dương Anh Tuấn, 2003 )[18]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Gần đây nhất, tháng 12/2007, Lê Trọng Đạt và cộng sự đã thực hiện một cuộc điều tra đa dạng sinh học tại KBTNSNL, nằm trọng Dự án Ngọc Sơn - Ngổ Luông với sự tư vấn kỹ thuật của tổ chức động thực vât hoang dã quốc tế (FFI)[14]. Kết quả ghi nhận được tổng cộng 455 loài động vật có xương sống, bao gồm 93 loài thú, 253 loài chim, 48 loài bò sát, 34 loài lưỡng cư và 27 loài cá. Trong những loài đã ghi nhận được qua cuộc điều tra thì có 56 loài được liệt kê trong sách đỏ của IUCN (IUCN, 2006), 55 loài có tên trong sách đỏ Việt Nam (Anon, 2000) và 2 loài phụ địa phương (Lê Trọng Đạt et al.

Như vậy, có thể thấy KBTNSNL có tính đa dạng sinh học cao, nhiều loài quý hiếm, đặc hữu cần được bảo tồn. Tuy nhiên, các chương trình trên chỉ diễn ra trong một thời gian ngắn. Ngay cả chương trình điều tra gần đây nhất của Lê Trọng Đạt và cộng sự, mặc dù đã ghi nhận được thêm nhiều loài mới so với chương trình năm 2003, tuy nhiên toàn bộ đợt điều tra chỉ diễn ra trong vòng 14 ngày; mặt khác lại vào thời điểm mùa đông nên có thể sẽ bỏ sót nhiều loài do tập tính của các loài chim là thường không sinh sản và hoạt động mạnh vào mùa đông. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Chương 2 MỤC TIÊU - ĐỐI TƯỢNG - ĐỊA ĐIỂM - THỜI GIAN - NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.

Mục tiêu chung Góp phần vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại KBTNSNL cũng như của cả khu vực hành lang xanh Cúc Phương – Pù Luông. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá tính đa dạng loài và giá trị của khu hệ chim KBTNSNL - Đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn cho khu vực nghiên cứu 2. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Các loài chim tại KBTNSNL 2.

Địa điểm nghiên cứu Đề tài được nghiên cứu tại KBTNSNL, tỉnh Hoà Bình, trong đó chủ yếu tập trung tại 2 xã: Tự Do, huyện Lạc Sơn và Ngổ Luông, huyện Tân Lạc. Thời gian nghiên cứu Thời gian nghiên cứu của đề tài từ tháng 4 đến tháng 9 năm 2011, trong đó: - Thời gian thu thập tài liệu và khảo sát thực địa: tháng 4 năm 2011 - Thời gian điều tra thực địa: tháng 6 – tháng 7 năm 2011 - Xử lý số liệu và hoàn thiện luận văn: tháng 8 – tháng 9 năm 2011 2. Nội dung nghiên cứu - Nghiên cứu tính đa dạng về thành phần loài chim tại KBTNSNL - Nghiên cứu đặc điểm phân bố và tình trạng của một số loài chim ưu tiên bảo tồn trong khu vực - Xác định các yếu tố đe doạ tới Khu hệ chim tại KBTNSNL LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 - Hiện trạng công tác quản lý, bảo tồn của KBTNSNL - Đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn cho khu vực nghiên cứu 2. Phương pháp nghiên cứu 2.

Kế thừa tài liệu Thu thập các tài liệu, thông tin có liên quan đến công tác nghiên cứu: - Các báo cáo điều tra đa dạng sinh học tại KBTNSNL - Bản đồ hiện trạng tài nguyên rừng, bản đồ địa hình, bản đồ khu dân cư của khu vực. - Báo cáo định hướng phát triển kinh tế - xã hội của UBND tỉnh Hoà Bình 2. Phỏng vấn bán định hướng Phỏng vấn bán định hướng được thực hiện song song với quá trình điều tra thực địa. Các đối tượng được phỏng vấn bao gồm: + Phỏng vấn cán bộ (Cán bộ KBTNSNL, chính quyền địa phương, kiểm lâm,…) + Phỏng vấn thợ săn + Phỏng vấn người dân địa phương khác Phương pháp này cung cấp cho chúng ta những thông tin có ý nghĩa về tình hình tài nguyên động vật rừng của địa phương điều tra trên các phương diện thành phần loài, mức độ phong phú, phân bố thực tại, thức ăn, sinh sản, tình trạng các loài.

Trong khi trao đổi thu thập thông tin, chúng tôi đã sử dụng tranh ảnh chuẩn về hình thái bên ngoài của các loài. Với hình thức các câu hỏi ngắn gọn, dễ hiểu về những đặc điểm dễ nhận dạng của loài. Gặp gỡ người dân địa phương hay đi rừng để thu thập thông tin về các loài động vật có mặt ở địa phương và tìm hiểu về nơi ở, tập tính hoạt động, thành phần thức ăn, sinh cảnh, phân bố theo độ cao, thành phần và số lượng các loài động vật bị đánh bắt cũng như ý nghĩa kinh tế của các loài đó. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.