Đặc điểm sinh học và sinh thái của quần thể chim yến tổ trắng tại Cù Lao Chàm

Nghiên cứu về chim yến tổ trắng, một loài có giá trị kinh tế cao, đã được thực hiện tại quần đảo Cù… 153 trang · Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật · 2017.

• Tác giả: Võ Tấn Phong
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Đình Thủy
• Trường học: Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và sinh thái của chim yến tổ trắng tại Cù Lao Chàm
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Nội dung nghiên cứu
• 0.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài luận án
• 0.5. Những đóng góp mới của đề tài luận án
• 0.6. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số đặc điểm sinh học, sinh thái của loài Chim yến tổ trắng
• 1.1.1. Vị trí phân loại
• 1.1.2. Đặc điểm hình thái, cấu tạo
• 1.1.3. Vùng sống và nơi làm tổ
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về loài Chim yến tổ trắng trên thế giới và Việt Nam
• 1.2.1. Nghiên cứu về sinh học, sinh thái
• 1.2.2. Nghiên cứu về phân loại, phân bố
• 1.2.3. Nghiên cứu về thành phần hóa học tổ yến
• 1.3. Khái quát về điều kiện tự nhiên và xã hội khu vực nghiên cứu
• 1.3.1. Vị trí địa lý và địa hình
• 1.3.2. Đặc điểm khí hậu
• 1.3.3. Khu hệ thực vật, động vật
• 1.3.4. Đặc điểm kinh tế, xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM, VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Vật liệu và thiết bị nghiên cứu
• 2.3. Đối tượng và giới hạn nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Nghiên cứu đặc điểm về hình thái ngoài
• 2.4.2. Phân tích DNA
• 2.4.3. Nghiên cứu đặc điểm sinh sản
• 2.4.4. Nghiên cứu tập tính kiếm ăn
• 2.4.5. Nghiên cứu hiện trạng và tác động của các nhân tố sinh thái đến quần thể chim yến
• 2.4.6. Xây dựng các giải pháp phát triển bền vững quần thể chim yến
• 2.4.7. Tổng hợp, xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Vị trí phân loại của quần thể loài Chim yến tổ trắng đảo CLC
• 3.2. Đặc điểm hình thái ngoài của loài Chim yến tổ trắng đảo CLC
• 3.2.1. Chim yến non
• 3.2.2. Chim yến trưởng thành
• 3.2.2.1. Đặc điểm sai khác giới tính
• 3.2.2.2. Sai khác về kích thước, khối lượng chim yến một số khu vực
• 3.3. Đặc điểm sinh sản của quần thể loài Chim yến tổ trắng đảo CLC
• 3.3.1. Tập tính ghép đôi, giao hoan và giao phối
• 3.3.2. Hoạt động xây tổ
• 3.3.3. Hoạt động đẻ trứng, ấp trứng và chăm sóc chim non
• 3.3.4. Sức sinh sản của quần thể
• 3.3.5. Tính bảo thủ nơi xây tổ
• 3.4. Tập tính kiếm ăn của quần thể loài Chim yến tổ trắng đảo CLC
• 3.4.1. Hướng rời hang, về hang
• 3.4.2. Thời gian rời hang, về hang
• 3.4.3. Độ cao bắt mồi
• 3.4.4. Khoảng cách bay đi kiếm ăn so với hang làm tổ
• 3.4.5. Số lần rời hang, về hang trong ngày
• 3.4.6. Thành phần thức ăn
• 3.5. Hiện trạng bảo vệ và phát triển hang, khai thác và sử dụng tổ của loài Chim yến tổ trắng đảo CLC
• 3.5.1. Bảo vệ và phát triển hang yến
• 3.5.2. Số lần (vụ) khai thác tổ trong 1 năm
• 3.5.3. Thời điểm khai thác tổ trong mỗi vụ
• 3.5.4. Cách thức khai thác tổ
• 3.5.5. Sản lượng tổ
• 3.5.6. Sử dụng nguồn lợi tổ yến đảo CLC
• 3.6. Ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái đến quần thể loài Chim yến tổ trắng đảo CLC
• 3.6.1. Ảnh hưởng của cấu trúc hang
• 3.6.2. Ảnh hưởng của các nhân tố vô sinh
• 3.6.3. Ảnh hưởng của các nhân tố hữu sinh
• 3.6.4. Ảnh hưởng của con người
• 3.7. Các giải pháp bảo tồn, phát triển bền vững quần thể loài Chim yến tổ trắng đảo CLC
• 3.7.1. Bảo vệ nguồn lợi
• 3.7.2. Khai thác hợp lí
• 3.7.3. Phát triển nguồn lợi
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• P.1. DANH MỤC BẢNG
• P.2. DANH MỤC HÌNH
• P.3. CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Nghiên cứu về chim yến tổ trắng, một loài có giá trị kinh tế cao, đã được thực hiện tại quần đảo Cù Lao Chàm. Loài này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế từ tổ yến mà còn đóng vai trò quan trọng trong sinh thái địa phương. Tổ yến, được làm từ nước bọt, đã được sử dụng từ lâu đời và hiện nay đang bị khai thác quá mức, dẫn đến sự suy giảm quần thể. Việc nghiên cứu sinh học và sinh thái của loài chim này là cần thiết để bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi từ chúng.

1.1. Đặc điểm sinh học và sinh thái

Chim yến tổ trắng có chiều dài trung bình khoảng 12cm, với lông màu nâu phớt đen và bụng màu xám. Chúng có khả năng bay liên tục trong thời gian dài và tốc độ cao, điều này giúp chúng kiếm ăn hiệu quả. Tổ của chúng được làm từ nước bọt, thường được đặt trong các hang động gần nguồn nước. Việc nghiên cứu các đặc điểm này giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái nơi chúng sinh sống và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của quần thể.

1.2. Tình hình nghiên cứu về loài chim yến tổ trắng

Tại Việt Nam, nghiên cứu về sinh học và sinh thái của chim yến tổ trắng còn hạn chế. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng quần thể chim yến tại Cù Lao Chàm có số lượng lớn, nhưng việc khai thác tổ yến chưa được quản lý hiệu quả. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào quần thể ở Khánh Hòa, trong khi quần đảo Cù Lao Chàm vẫn chưa được khai thác triệt để. Điều này tạo ra cơ hội cho việc nghiên cứu sâu hơn về loài này tại khu vực này.

II. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu được áp dụng bao gồm khảo sát thực địa, thu thập mẫu và phân tích dữ liệu. Việc xác định vị trí phân loại của chim yến tổ trắng được thực hiện thông qua các phương pháp phân tích hình thái và phân tích DNA. Các đặc điểm sinh sản và tập tính kiếm ăn cũng được ghi nhận qua quan sát thực địa. Phương pháp này giúp cung cấp thông tin chính xác về hệ sinh thái và các yếu tố tác động đến quần thể chim yến.

2.1. Thời gian và địa điểm nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện tại quần đảo Cù Lao Chàm, nơi có môi trường sống lý tưởng cho chim yến tổ trắng. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2015 đến 2017, với nhiều đợt khảo sát nhằm thu thập dữ liệu về đặc điểm sinh học và sinh thái của loài này. Việc lựa chọn thời gian và địa điểm nghiên cứu phù hợp là rất quan trọng để đảm bảo tính chính xác của kết quả.

2.2. Vật liệu và thiết bị nghiên cứu

Các thiết bị nghiên cứu bao gồm máy ghi âm để ghi lại âm thanh của chim, máy ảnh để chụp hình ảnh và ghi lại hành vi của chúng. Ngoài ra, các công cụ phân tích DNA cũng được sử dụng để xác định chính xác vị trí phân loại của chim yến tổ trắng. Việc sử dụng các thiết bị hiện đại giúp nâng cao độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

III. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy quần thể chim yến tổ trắng tại Cù Lao Chàm có đặc điểm sinh sản và tập tính kiếm ăn đa dạng. Tình trạng hiện tại của quần thể cho thấy sự suy giảm do khai thác quá mức và tác động của môi trường. Các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững quần thể chim yến cần được thực hiện để đảm bảo sự tồn tại của loài này trong tương lai.

3.1. Đặc điểm sinh sản

Chim yến tổ trắng có tập tính sinh sản đặc trưng, thường ghép đôi và xây tổ trong các hang động. Thời gian đẻ trứng và ấp trứng được ghi nhận là rất quan trọng cho sự phát triển của chim non. Việc nghiên cứu các đặc điểm này giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái và các yếu tố ảnh hưởng đến sự sinh sản của quần thể.

3.2. Tập tính kiếm ăn

Tập tính kiếm ăn của chim yến tổ trắng cho thấy chúng có khả năng bay xa để tìm kiếm thức ăn. Thành phần thức ăn chủ yếu là côn trùng, và chúng thường kiếm ăn ở độ cao lớn. Việc nghiên cứu tập tính này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về nhu cầu dinh dưỡng của loài mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho việc bảo tồn và phát triển bền vững quần thể.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ "Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học, sinh thái của quần thể loài chim yến tổ trắng Aerodramus fuciphagus (Thunberg, 1812) trong điều kiện tự nhiên tại quần đảo Cù Lao Chàm, Hội An, tỉnh Quảng Nam" do nghiên cứu sinh Võ Tấn Phong thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Đình Thủy và PGS. Đinh Thị Phương Anh tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), hoàn thành năm 2017.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Loài Chim yến tổ trắng (Aerodramus fuciphagus) có giá trị kinh tế cao do tổ được làm hoàn toàn bằng nước bọt. Trên thế giới, doanh thu thị trường tổ yến năm 2010 đạt khoảng 6 tỷ USD, trong đó thị trường tiêu thụ chính là Hồng Kông và cộng đồng người Hoa (chiếm trên 80%). Tại Việt Nam, tổng sản lượng tổ yến thô năm 2014 đạt hơn 10 tấn (cho doanh thu khoảng 50 triệu USD), trong đó sản lượng tổ yến đảo tự nhiên đạt khoảng 5 tấn. Toàn quốc có khoảng hơn 1 triệu cá thể phân bố tại 237 hang đảo và hàng nghìn nhà yến.

Quần đảo Cù Lao Chàm (thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam) là nơi có đàn chim yến tự nhiên lâu đời với quy mô hàng trăm nghìn cá thể, sản lượng khai thác đạt khoảng 1 tấn tổ/năm (doanh thu trên 80 tỷ đồng/năm), đứng thứ hai cả nước sau tỉnh Khánh Hòa. Tuy nhiên, việc quản lý và khai thác tại Cù Lao Chàm chủ yếu dựa trên kinh nghiệm truyền thống của người dân làng Thanh Châu (xã Cẩm Thanh, thành phố Hội An), thiếu cơ sở khoa học và cải tiến kỹ thuật. Từ năm 2012 trở đi, sản lượng và chất lượng tổ yến tại đây liên tục suy giảm, khối lượng tổ giảm, hiện tượng rơi tổ và rơi chim non trong mùa sinh sản tăng cao. Trong khi các nghiên cứu sinh học, sinh thái về chim yến đảo ở Việt Nam trước đó hầu như chỉ tập trung tại Khánh Hòa, các dẫn liệu khoa học cơ bản và ứng dụng tại Cù Lao Chàm còn phân tán, thiếu hệ thống. Luận án được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống dữ liệu này.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định 4 mục tiêu cụ thể:

1. Xác định vị trí phân loại và thu thập dẫn liệu về các đặc điểm hình thái ngoài của quần thể loài Chim yến tổ trắng tại quần đảo Cù Lao Chàm.
2. Thu thập các dẫn liệu về đặc điểm sinh sản, tập tính kiếm ăn của quần thể loài Chim yến tổ trắng tại quần đảo Cù Lao Chàm.
3. Đánh giá về hiện trạng và ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái tác động đến quần thể loài Chim yến tổ trắng tại quần đảo Cù Lao Chàm.
4. Xây dựng các giải pháp khoa học nhằm khai thác hợp lý và phát triển bền vững nguồn lợi quần thể loài Chim yến tổ trắng tại quần đảo Cù Lao Chàm.

Nội dung nghiên cứu

Nội dung nghiên cứu bám sát 5 cụm vấn đề:

1. Nghiên cứu vị trí phân loại học và đặc điểm hình thái ngoài của chim yến đảo Cù Lao Chàm.
2. Nghiên cứu đặc điểm sinh sản (ghép đôi, giao hoan, xây tổ, đẻ trứng, ấp trứng, chăm sóc con non, sức sinh sản).
3. Nghiên cứu tập tính kiếm ăn (thời gian, hướng bay, vùng kiếm ăn, độ cao bắt mồi, thành phần thức ăn).
4. Khảo sát hiện trạng bảo vệ, khai thác, sử dụng tổ và đánh giá ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái vô sinh, hữu sinh, cấu trúc hang và con người.
5. Đề xuất các giải pháp bảo tồn, khai thác hợp lý và phát triển bền vững quần thể.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quần thể loài Chim yến tổ trắng Aerodramus fuciphagus (Thunberg, 1812) sống tự nhiên tại các hang đảo thuộc quần đảo Cù Lao Chàm.
• Phạm vi không gian: Các hang yến tự nhiên tại quần đảo Cù Lao Chàm (tập trung tại 4 hang đại diện chính: hang Khô ở hòn Khô, hang Tò Vò và hang Cả ở hòn Lao, hang Cạn ở hòn Tai) cùng các trạm quan sát đường bay kiếm ăn tại Cù Lao Chàm, thành phố Hội An, thị xã Điện Bàn, huyện Duy Xuyên, huyện Đại Lộc (Quảng Nam) và thành phố Đà Nẵng.
• Phạm vi thời gian: Thu thập dữ liệu thực địa liên tục từ năm 2012 đến năm 2016 qua 24 đợt khảo sát.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo 3 mảng nội dung chính:

1. Về phân loại và phân bố:

   • Trên thế giới: Oberholser (1906) phân loại giống Collocalia dựa vào bộ lông và độ chẻ đuôi. Stresemann (1914, 1931) bổ sung đặc điểm tổ ăn được vào phân loại. Mayr (1937) phân biệt dựa trên lông tơ trắng ở gốc lông lưng. Medway Lond (1966) tổng hợp đặc điểm bộ lông, kích thước, độ chẻ đuôi và âm thanh để định loại các phân loài của Collocalia fuciphaga. Brooke (1970) xếp vào giống Apus. Medway và Pye (1977) phân tích tín hiệu âm thanh định vị (âm dội đôi xung 1–2 ms, khoảng cách xung 15–16 ms, tần số 2–10 kHz ở yến hàng so với xung đơn ở yến tổ đen). Sibley và Monroe (1990), Howard và Moore (1984), Clements (2007) cập nhật danh lục chi Aerodramus. Các nghiên cứu sinh học phân tử của Kenneth Er (1996), Thomassen (2005) củng cố việc tách giống Aerodramus.
   • Tại Việt Nam: Delacour và Jabouille (1931), Võ Quý (1975), King và ctv (1975), Wildash (1968), Võ Quý và Nguyễn Cử (1999), Nguyễn Lân Hùng Sơn và Nguyễn Thanh Vân (2011) mô tả phân loại các loài trong họ Apodidae. Nguyễn Quang Phách (1991, 1993, 2002) xác định chim yến làm tổ ở đảo Việt Nam là phân loài Aerodramus fuciphagus germani và chim yến nhà là Aerodramus fuciphagus amechana. Đặng Tất Thế và ctv (2007), Nguyễn Giang Sơn (2010), Hồ Thị Loan và ctv (2015) sử dụng ADN ty thể xác định mối quan hệ di truyền giữa các quần thể yến đảo và yến nhà.

2. Về sinh học, sinh thái học:

   • Trên thế giới: Tim Penulis (1979) lập sơ đồ chu kỳ sống; Langham (1980) nghiên cứu sinh học sinh sản và thức ăn của C. fuciphaga amechanus ở Malaysia; Nugroho (1993, 2000, 2002) phân tích tập tính làm tổ, chu kỳ hoạt động ngày và môi trường sống của chim yến tại Indonesia.
   • Tại Việt Nam: Sallet (1930) mô tả tổng quan lịch sử nghề yến; Nguyễn Quang Phách (1980–2002) công bố hệ thống dữ liệu sinh học, sinh thái, thành phần thức ăn và kỹ thuật nhân đàn tại Khánh Hòa; Hồ Thế Ân và ctv (2011) nghiên cứu lịch sử khai thác; Đinh Thị Phương Anh và ctv (2011) bước đầu đo đạc vi khí hậu hang yến Cù Lao Chàm.

3. Về thành phần hóa học và tác dụng sinh học của tổ yến:

   • Quốc tế: Kathan và ctv (1969), Adrian (2002), Motomu (1983), Houdret và ctv (1960), Chan và ctv (1986), Norhayati và ctv (2010) phân tích protein (45–49,9%), 18 acid amin, acid sialic (8,6%), carbohydrate (30,6%) và các khoáng chất.
   • Việt Nam: Nguyễn Quang Phách (1991, 1993) so sánh dinh dưỡng tổ kỳ 1 và kỳ 2; Đội quản lý và khai thác yến Hội An (2008) phân tích 17 acid amin và 39 nguyên tố khoáng trong yến trắng và yến đỏ Cù Lao Chàm; Ngô Thị Kim và ctv (1998) thử nghiệm tác dụng tăng trọng, giải độc và chống phóng xạ trên chuột; Ngô Đăng Nghĩa (2011) nghiên cứu tính chất ức chế virus cúm của tổ yến.

Khoảng trống luận án giải quyết

Trước khi đề tài được thực hiện, chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, đồng bộ từ phân loại phân tử, hình thái cá thể, sinh học sinh sản, sinh thái dinh dưỡng đến tác động của các yếu tố vi khí hậu hang động đối với riêng quần thể chim yến tổ trắng tự nhiên tại Cù Lao Chàm. Luận án được thiết kế để lấp đầy khoảng trống dữ liệu thực chứng này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và tiếp cận

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu động vật học thực địa truyền thống (hình thái, tập tính, sinh thái quần thể) với kỹ thuật sinh học phân tử (giải trình tự gen ty thể) và hệ thống quan trắc tự động vi khí hậu, ghi hình kỹ thuật số trong hang tối.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

1. Nghiên cứu hình thái ngoài:

   • Sử dụng phương pháp của Võ Quý (1975) để đo các chỉ tiêu chiều dài mỏ, cánh, đuôi, giò, sải cánh và toàn thân bằng thước Panme Vernier Caliper (150/0,02 mm).
   • Khối lượng cơ thể được cân bằng cân điện tử Electronic Balance DJ202B (200/0,01 g).
   • Xác định giới tính theo phương pháp của Nguyễn Quang Phách (1993) dựa trên sự biến đổi cấu tạo lỗ huyệt trong mùa sinh sản.

2. Phân tích sinh học phân tử (DNA):

   • Tách chiết DNA tổng số từ mô cơ của 9 cá thể thu tại 3 hang (HK1-3, HC1-3, TV1-3) bằng bộ kit DNeasy Blood and Tissue (Qiagen, Đức).
   • Phóng đại đoạn gen đích bằng kỹ thuật PCR và giải trình tự gen trên máy đọc tự động ABI 3100 - Avant Genetic Analyzer (Applied Biosystems, Mỹ).
   • Xử lý, căn chỉnh trình tự bằng công cụ BLAST và phần mềm BioEdit 7.0; dựng cây phát sinh chủng loại theo phương pháp Xác suất tối đa (Maximum Likelihood - ML).

Thành phần phản ứng PCR	Nồng độ	Thể tích (µl)	Chu trình nhiệt PCR	Nhiệt độ (°C)	Thời gian (giây)	Chu kỳ
Taq PCR Mastermix 2X	2X	10	Biến tính ban đầu	95	120	1
Mồi xuôi F	5 mM	1	Biến tính	95	25	35
Mồi ngược R	5 mM	1	Bắt cặp mồi	50–56	25	35
DNA tổng số	10 ng/µl	1	Kéo dài	72	60	35
Nước tinh khiết	-	7	Hoàn thiện	72	180	1
Tổng thể tích		20 µl	Giữ mẫu	4	Đến khi lấy mẫu	1

3. Nghiên cứu sinh sản và tập tính:

   • Theo dõi hoạt động sinh sản, xây tổ, đẻ trứng, chăm sóc con bằng camera hồng ngoại 4 mắt SONY SSC-YB511R kết nối đầu ghi NiSoKa 2TB và ống nhòm Nikon Action EX 10x50.
   • Nhiệt độ ấp trứng được ghi nhận liên tục bằng hệ thống cảm biến nhiệt gắn trong lòng 5 tổ kết nối bộ điều khiển PLC và thẻ nhớ.
   • Mật độ tổ được khảo sát theo phương pháp ô tiêu chuẩn $1\text{ m}^2$ (Odum, 1971), thực hiện 5 ô/vị trí độ cao và độ nghiêng vách hang.

4. Nghiên cứu sinh thái và môi trường:

   • Đo nhiệt độ, độ ẩm, cường độ ánh sáng, tốc độ gió trong và ngoài hang bằng máy đo tích hợp Extech EN300.
   • Đo đạc kích thước hang bằng máy đo laser khoảng cách Leica DISTO D2, la bàn và định vị GPS Garmin 62sc.
   • Phân tích thành phần thức ăn thông qua giải phẫu ống tiêu hóa của 33 cá thể chim yến trưởng thành thu mẫu tại các hang và đồng ruộng Cù Lao Chàm.

Danh mục mẫu vật thực tế	Quy mô mẫu
Tổ yến quan sát, cân đo	750 tổ
Trứng chim yến cân đo, mô tả	135 trứng
Chim yến non đo đạc định kỳ (10 ngày/lần)	37 cá thể
Chim yến trưởng thành bắt đo đạc hình thái	39 cá thể
Chim non và chim trưởng thành đeo vòng đánh dấu	36 chim non, 15 chim trưởng thành
Chim trưởng thành theo dõi hoạt động ngày	311 cá thể
Mẫu mô cơ giải trình tự DNA	9 mẫu (3 mẫu/hang tại 3 hang)
Cá thể mổ ống tiêu hóa phân tích thức ăn	33 cá thể

---

Nội dung chính theo từng chương

Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Chương 1 hệ thống hóa các đặc điểm sinh học, sinh thái học của chim yến tổ trắng, đồng thời tổng hợp các kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước về phân loại, phân bố, thành phần dinh dưỡng của tổ yến. Chương này cũng trình bày chi tiết về điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội tại khu vực nghiên cứu:

Vị trí địa lý quần đảo Cù Lao Chàm (15°52' - 16°00'B, 108°22' - 108°44'Đ)
Tổng diện tích tự nhiên: 1549,15 ha (gồm 8 đảo: hòn Lao, Tai, Dài, Mồ, Lá, Khô Mẹ, Khô Con, Ông)

Chỉ tiêu khí hậu năm 2015 tại Cù Lao Chàm	Thấp nhất (Tháng)	Cao nhất (Tháng)	Trung bình năm
Tốc độ gió ($m/s$)	12 (Tháng 1, 2, 3, 7)	15 (Tháng 10, 11, 12)	13,33
Nhiệt độ trung bình (°C)	21,4 (Tháng 1)	29,2 (Tháng 7)	25,7
Tổng số giờ nắng (giờ/tháng)	99 (Tháng 12)	254 (Tháng 5)	Tổng: 2243
Độ ẩm trung bình (%)	76 (Tháng 7)	86 (Tháng 12)	82,2

Về phân bố không gian làm tổ, toàn bộ đàn chim yến Cù Lao Chàm phân bố tập trung tại 9 hang tự nhiên:

• Đảo hòn Khô: Hang Khô, hang Mỏ Đùng.
• Đảo hòn Lao: Hang Tò Vò, hang Trăn, hang Cả.
• Đảo hòn Tai: Hang Cạn, hang Bắt Cầu, hang Xanh Rêu, hang Kỳ Trâu.

Chƣơng 2: THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM, VẬT LIỆU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 2 mô tả chi tiết tiến độ 24 đợt khảo sát thực địa từ năm 2012 đến 2016, tập trung thu thập dữ liệu chuyên sâu tại 4 hang chính (hang Khô, hang Tò Vò, hang Cả, hang Cạn). Chương này thiết lập toàn bộ quy chuẩn đo lường, quy trình sinh học phân tử, phương pháp bố trí thiết bị công nghệ cao (sensor nhiệt, camera ghi hình ban đêm, đo đạc laser) và các công thức xử lý thống kê áp dụng trong luận án.

Chƣơng 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

Chương 3 là phần trọng tâm của luận án với 61 trang, trình bày toàn diện các kết quả thực nghiệm và thảo luận:

1. Vị trí phân loại và đặc điểm hình thái:

   • Kết quả phân tích trình tự DNA và dựng cây phát sinh chủng loại ML khẳng định quần thể chim yến đảo Cù Lao Chàm thuộc loài Aerodramus fuciphagus (Thunberg, 1812).
   • Mô tả chi tiết chỉ số hình thái chim trưởng thành: khối lượng cơ thể trung bình, kích thước cánh, mỏ, giò, đuôi; theo dõi sự tăng trưởng khối lượng của chim non theo chu kỳ 10 ngày tuổi cho đến ngày thứ 50 khi rời tổ.

2. Đặc điểm sinh sản:

   • Làm rõ tập tính ghép đôi, vị trí và tư thế xây tổ trên vách đá. Quá trình làm tổ phụ thuộc vào độ cao và độ nghiêng của vách hang.
   • Thống kê thời gian đẻ trứng, thời điểm đẻ trong ngày, tỷ lệ số trứng/lứa (chủ yếu là lứa 2 quả).
   • Ghi nhận diễn biến nhiệt độ ấp trứng thực tế trong lòng tổ qua hệ thống sensor nhiệt tự động, khoảng cách thời gian nở giữa 2 trứng trong cùng tổ, tần suất mớm mồi cho con non của chim bố mẹ theo ngày tuổi.
   • Đánh giá sức sinh sản của quần thể trong hai điều kiện: có khai thác tổ và không khai thác tổ.

3. Tập tính kiếm ăn:

   • Xác định hướng và khung giờ rời hang - về hang trong các mùa khác nhau.
   • Xác định vùng kiếm ăn mở rộng từ đảo vào đất liền (thành phố Hội An, Duy Xuyên, Điện Bàn, Đại Lộc, Đà Nẵng) với bán kính kiếm ăn đạt tới 50 km.
   • Phân tích tương quan giữa nhiệt độ, độ ẩm môi trường với độ cao bắt mồi; số lần xuất nhập hang trong ngày.
   • Kết quả giải phẫu dạ dày xác định thành phần thức ăn của chim yến trưởng thành gồm nhiều nhóm côn trùng bay nhỏ (bộ Cánh màng, Cánh đều, Hai cánh, Cánh nửa...).

4. Hiện trạng quản lý, khai thác và ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái:

   • Phân tích cấu trúc hang động và vi khí hậu (nhiệt độ, độ ẩm, thông khí, ánh sáng) tác động trực tiếp đến tỷ lệ rơi tổ và rơi chim non.
   • Đánh giá ảnh hưởng của điều kiện thời tiết cực đoan (gió Tây Nam khô nóng, bão lũ) và các loài thiên địch đối với số lượng cá thể.
   • Khảo sát thực trạng khai thác: quy trình thu hoạch 2 vụ/năm, hiện tượng loại bỏ trứng và chim non còn sót lại trong mùa thu hoạch tổ năm 2014, sự suy giảm kích thước và chất lượng tổ qua các năm.

5. Giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững:

   • Xây dựng 3 nhóm giải pháp đồng bộ: Bảo vệ nguồn lợi (cải tạo môi trường hang, chống rơi tổ, kiểm soát thiên địch), Khai thác hợp lý (điều chỉnh lịch mùa vụ khai thác, kỹ thuật lấy tổ an toàn) và Phát triển nguồn lợi (áp dụng kỹ thuật di đàn, dẫn dụ nhân tạo ra các hang mới).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

• Cung cấp cơ sở dữ liệu sinh học phân tử chuẩn xác, xác định quần thể chim yến sống và làm tổ tại các hang đảo Cù Lao Chàm thuộc loài Aerodramus fuciphagus (Thunberg, 1812).
• Bổ sung hệ thống dẫn liệu sinh học và sinh thái học định lượng về quần thể chim yến tổ trắng tự nhiên ở khu vực miền Trung Việt Nam, bao gồm: chu kỳ sinh sản, nhiệt độ ấp trứng vi mô, động thái tăng trưởng cá thể non, tập tính kiếm ăn theo không gian - thời gian và cấu trúc thức ăn.
• Xác lập mối quan hệ tương quan định lượng giữa các nhân tố sinh thái vi khí hậu hang động (nhiệt độ, độ ẩm, tốc độ gió, độ nghiêng vách hang) với tỷ lệ rơi tổ và tỷ lệ sống sót của chim non.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Nhận diện và chỉ rõ các nguyên nhân thực tế gây suy giảm sản lượng và chất lượng tổ yến tại Cù Lao Chàm từ năm 2012, đặc biệt là các hạn chế kỹ thuật trong khâu quản lý, thu hoạch tổ truyền thống và hiện tượng rơi tổ do khô nóng.
• Đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật có cơ sở khoa học nhằm:
  1. Hạn chế rơi tổ và rơi chim non (cải tạo vi khí hậu, lắp đặt gờ đỡ tổ, điều tiết ẩm).
  2. Tối ưu hóa chu kỳ và thời điểm thu hoạch tổ trong từng vụ để giảm thiểu thiệt hại cho trứng và chim non.
  3. Cung cấp căn cứ thực tiễn cho Ủy ban nhân dân thành phố Hội An và Đội quản lý và khai thác yến Hội An áp dụng vào quy trình quản lý, quy hoạch khai thác bền vững tài nguyên yến sào.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu phân tích DNA tập trung vào 9 mẫu cá thể tại 3 hang lớn; các số liệu theo dõi đường bay kiếm ăn trong đất liền chịu giới hạn tầm nhìn cơ học và phạm vi đặt trạm quan sát. Nghiên cứu tập trung vào 4 hang chính cho sản lượng lớn trong tổng số 9 hang tự nhiên tại quần đảo.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  1. Ứng dụng công nghệ định vị vệ tinh thu nhỏ (GPS tracker) để vẽ chính xác bản đồ đường bay kiếm ăn chi tiết của chim yến Cù Lao Chàm.
  2. Mở rộng giải trình tự đa gen để so sánh biến dị di truyền giữa quần thể yến đảo Cù Lao Chàm với các quần thể yến đảo Khánh Hòa, Bình Định, Côn Đảo và các nhà yến lân cận.
  3. Thử nghiệm thực địa các giải pháp kỹ thuật di đàn và lắp đặt vách làm tổ nhân tạo bên trong các hang còn dung lượng trống.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Động vật học, Sinh thái học: Cung cấp khung phương pháp luận kết hợp giữa nghiên cứu hình thái, tập tính thực địa với sinh học phân tử và phân tích tương quan sinh thái; quy trình lắp đặt cảm biến và camera giám sát trong hang ngập nước.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước và doanh nghiệp khai thác yến (UBND TP. Hội An, Đội khai thác yến, Công ty Yến sào): Cung cấp các thông số định lượng về mùa vụ, chu kỳ sinh sản, mật độ tổ theo vách đá để hoạch định lịch khai thác khoa học, tránh suy thoái đàn chim.
• Đối với Ban quản lý Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm: Cung cấp tư liệu phục vụ công tác quy hoạch phân vùng bảo tồn đa dạng sinh học gắn với bảo vệ sinh cảnh đặc thù của các loài động vật hoang dã có giá trị kinh tế cao.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Quần thể chim yến tại Cù Lao Chàm được định danh chính xác là loài nào?

Dựa trên phân tích hình thái ngoài và trình tự DNA đoạn gen ty thể (so sánh bằng BLAST, BioEdit 7.0 và cây phát sinh ML), luận án xác định quần thể chim yến đảo Cù Lao Chàm thuộc loài Chim yến tổ trắng Aerodramus fuciphagus (Thunberg, 1812).

2. Đàn chim yến Cù Lao Chàm làm tổ tập trung tại những hang và hòn đảo nào?

Đàn chim yến phân bố tại 9 hang thuộc 3 đảo:

• Hòn Khô (hang Khô, hang Mỏ Đùng);
• Hòn Lao (hang Tò Vò, hang Trăn, hang Cả);
• Hòn Tai (hang Cạn, hang Bắt Cầu, hang Xanh Rêu, hang Kỳ Trâu). Trong đó, 4 hang có sản lượng lớn nhất được nghiên cứu sâu là hang Khô, hang Tò Vò, hang Cả và hang Cạn.

3. Quy mô thu thập mẫu vật thực địa của luận án gồm những gì?

Tác giả đã thực hiện 24 đợt khảo sát (2012–2016), thu thập và phân tích: 750 tổ yến; 135 trứng chim yến; 37 chim non; 39 chim trưởng thành đo hình thái; 36 chim non và 15 chim trưởng thành đeo vòng đánh dấu; 311 chim trưởng thành theo dõi nhịp sinh học ngày; 9 mẫu mô phân tích DNA; 33 mẫu ống tiêu hóa để phân tích thành phần thức ăn.

4. Bán kính và hướng bay kiếm ăn của chim yến đảo Cù Lao Chàm như thế nào?

Chim yến rời hang từ sáng sớm (khoảng 5h00) và trở về hang vào chiều tối (16h30–19h30 tùy mùa). Vùng kiếm ăn mở rộng từ Cù Lao Chàm vào đất liền thuộc thành phố Hội An, thị xã Điện Bàn, huyện Duy Xuyên, Đại Lộc (Quảng Nam) và thành phố Đà Nẵng, với khoảng cách bay xa hang lên tới 50 km.

5. Nguyên nhân chính khiến sản lượng và chất lượng tổ yến Cù Lao Chàm suy giảm từ năm 2012 là gì?

Luận án chỉ ra các nguyên nhân gồm: khai thác tổ thuần túy dựa vào kinh nghiệm cổ truyền; chưa có biện pháp kiểm soát vi khí hậu hang trong mùa khô nóng khiến tổ bị khô giòn, bong tróc làm rơi tổ và chim non; khai thác chưa tối ưu thời điểm dẫn đến làm hỏng trứng và chim non; thiếu các can thiệp kỹ thuật chống sóng gió và ngăn chặn thiên địch.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Võ Tấn Phong là công trình nghiên cứu toàn diện về đặc điểm sinh học, sinh thái và vị trí phân loại của quần thể chim yến tổ trắng Aerodramus fuciphagus tại quần đảo Cù Lao Chàm, tỉnh Quảng Nam. Bằng việc kết hợp phương pháp quan trắc sinh thái thực địa, đo đạc vi khí hậu tự động và phân tích sinh học phân tử, tác giả đã cung cấp hệ thống dữ liệu thực chứng về hình thái, chu kỳ sinh sản, tập tính kiếm ăn và cấu trúc sinh cảnh hang động. Kết quả nghiên cứu làm sáng tỏ các nguyên nhân dẫn đến hiện tượng suy giảm sản lượng tổ, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật có cơ sở khoa học nhằm phục vụ trực tiếp cho công tác bảo tồn và khai thác bền vững nguồn lợi yến sào tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu: 5 trang (trang 1 đến trang 5). Tổng quan về vấn đề nghiên cứu: 26 trang (trang 6 đến trang 31). - Chương 2: Thời gian, địa điểm, vật liệu và phương pháp nghiên cứu: 14 trang (trang 32 đến trang 45). - Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận: 61 trang (trang 46 đến trang 106).

- Kết luận và kiến nghị: 2 trang (trang 107 đến trang 108). - Danh mục các bài báo đã công bố có liên quan đến luận án: 2 trang (trang 109 đến trang 110). - Tài liệu tham khảo: 90 tài liệu với 38 tài liệu tiếng Việt và 52 tài liệu tiếng nước ngoài (trang 111 đến trang 118). - Phụ lục số liệu và phụ lục ảnh đi kèm.

6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số đặc điểm sinh học, sinh thái của loài Chim yến tổ trắng 1. Vị trí phân loại Theo Tim Penulis [86], họ yến có 4 giống (genus) gồm: giống Hyrundapus (có 3 loài), giống Apus (có 3 loài), giống Collocalia (có 14 loài) và giống Aerodramus có 3 loài: Yến tổ trắng A. fuciphagus, Yến tổ đen (Yến xiêm) A.

maximus và Yến Ấn Độ A. Theo tác giả thì Chim yến tổ trắng thuộc: Lớp Chim Aves Bộ Yến Apodiformes Họ Yến điển hình Apodidae Giống Yến nhỏ phát ra âm dội Aerodramus Loài Chim yến tổ trắng Aerodramus fuciphagus 1. Đặc điểm hình thái cấu tạo Chiều dài trung bình cơ thể Chim yến tổ trắng khoảng 12cm (10-16cm). Lông chim phân bố trên lưng màu nâu phớt đen, ở dưới bụng màu xám hoặc nâu, hông có vệt xám.

Lông đuôi chỉ hơi lõm, không chẻ đuôi sâu. Màu mắt nâu tối, mỏ đen, chân đen. Tiếng hót ríu rít và cao. Có khả năng phát ra âm thanh dò đường trong hang tối (âm dội).

Chim có đôi cánh khỏe, dài hẹp và uốn cong, có thể bay liên tục 40 giờ không nghỉ, tốc độ bay đạt tới 80-100 km/giờ. Chân yếu không đậu được, chỉ đu bám bằng các móng chân sắc nhọn. Trứng màu trắng dễ vỡ, thường đẻ 2 quả, kích thước trung bình (13x22)mm. Tổ làm từ nước bọt [75, 76].

Nhìn chung, rất khó phân biệt loài Yến tổ trắng với Yến tổ đen và Yến Himalaya khi chúng bay trong không trung. Vùng sống và nơi làm tổ Loài Chim yến tổ trắng hay sống thành quần đàn, thích làm tổ từng cặp riêng rẽ, thích sống chỗ gần nước (sông, hồ, biển) có đồng ruộng, rừng cây thấp và ít đến các khu rừng rậm. Chim yến tổ trắng là loài chim có thể bay lượn xa và 7 cao, nhưng ít khi chúng bay xa đến các vùng có độ cao trên 1500m để kiếm mồi. Theo những điều tra ở Việt Nam thì yến tổ trắng tại Khánh Hòa có thể lên đến Lâm Đồng, Phan Rang để kiếm ăn.

Bình thường chim kiếm ăn ở khoảng cách xa hang động hoặc nhà của chúng đến 50 km. Khi tìm kiếm thức ăn ở những nơi khan hiếm, chim thường bay vòng quanh tại một vị trí và là xuống rất thấp. Chim cũng kiếm mồi ở những nơi có nhiều cây cao và trong khoảng không có các côn trùng nhỏ nhưng thường bay ở độ cao dưới 30m, do khi lên cao mật độ côn trùng bay trong không khí giảm dần. Thỉnh thoảng chim bay là vào trong nước, đó là để tắm và uống nước, chúng uống nước và bắt mồi trong khi bay [26,75].

Môi trường sống thích hợp để Chim yến tổ trắng kiếm mồi là vùng có đủ thức ăn cho chim yến trong suốt cả năm, vùng mà chim có thể bắt các loại côn trùng bay suốt từ sáng sớm đến chiều tối. Đặc điểm của một vùng kiếm ăn lý tưởng là có 50% diện tích cây thấp dưới 1m như ruộng lúa, đồng cỏ.