Nghiên cứu bảo tồn loài voi châu Á Elephas maximus tại tỉnh Nghệ An

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu hiện trạng phân bố và đề xuất giải pháp bảo tồn loài voi châu á elephas maximus linnaeus, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Hồ Sỹ Bảo
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Loài Voi Tại Tỉnh Nghệ An: Tình Hình, Đặc Điểm Và Giải Pháp Bảo Tồn
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số nghiên cứu về loài Voi (Elephas maximus Linnaeus, 1758)
• 1.1.1. Nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2. Đặc điểm nhận biết, sinh thái và tập tính của loài Voi châu Á
• 1.2.1. Đặc điểm nhận biết
• 1.2.2. Tìm hiểu sinh thái, tập tính và phân bố của Voi châu Á
• 1.3. Tình trạng của loài Voi ở một số quốc gia trên thế giới
• 1.4. Tìm hiểu tình trạng và phân bố của loài Voi châu Á tại Việt Nam
• 1.5. Tìm hiểu một số nghiên cứu về xung đột giữa loài Voi và con người (HEC)
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp thu thập tài liệu thứ cấp
• 2.4.2. Phương pháp tổng hợp, phân tích, kế thừa các công trình nghiên cứu có liên quan
• 2.4.3. Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa
• 2.4.4. Phương pháp phỏng vấn
• 2.4.5. Phương pháp xử lí số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vườn Quốc gia Pù Mát
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 3.2. Khu BTTN Pù Hoạt
• 3.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2.2. Điều kiện dân sinh, kinh tế xã hội
• 3.3. Khu BTTN Pù Huống
• 3.3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.3.2. Đặc điểm dân sinh và kinh tế
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng quần thể Voi châu Á (Elephas maximus) tại Nghệ An
• 4.1.1. Tại Vườn Quốc gia Pù Mát
• 4.1.2. Tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống
• 4.1.3. Tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt
• 4.2. Loại cây thức ăn ưa thích của loài Voi theo đánh giá của người dân tại khu vực nghiên cứu
• 4.3. Tác động qua lại giữa cộng đồng địa phương và quần thể Voi tại tỉnh Nghệ An
• 4.3.1. Ảnh hưởng của Voi đến cộng đồng địa phương
• 4.3.2. Tác động của cộng đồng địa phương đến loài Voi
• 4.4. Thực trạng và một số giải pháp quản lý, bảo tồn loài Voi châu Á (Elephas maximus Linnaeus, 1758) tại tỉnh Nghệ An
• 4.4.1. Thực trạng công tác quản lý và bảo tồn loài Voi tại Nghệ An
• 4.4.2. Đề xuất các giải pháp quản lý và bảo tồn loài Voi châu Á (Elephas maximus) tại Nghệ An
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Loài Voi Tại Nghệ An

Nghiên cứu về loài Voi tại tỉnh Nghệ An là một chủ đề quan trọng trong bảo tồn động vật hoang dã. Loài Voi châu Á (Elephas maximus) đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự suy giảm số lượng và môi trường sống. Tình hình hiện tại của loài Voi tại Nghệ An cần được nghiên cứu kỹ lưỡng để đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Đặc Điểm Sinh Thái Của Loài Voi Tại Nghệ An

Loài Voi châu Á sống chủ yếu trong các khu rừng đặc dụng như VQG Pù Mát và các khu BTTN. Chúng có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái, giúp duy trì sự đa dạng sinh học và cân bằng sinh thái.

1.2. Tình Hình Hiện Tại Của Loài Voi Tại Nghệ An

Số lượng Voi tại Nghệ An hiện nay chỉ còn khoảng 13-16 cá thể. Sự suy giảm này chủ yếu do mất môi trường sống và xung đột với con người. Cần có các biện pháp khẩn cấp để bảo tồn loài này.

II. Vấn Đề Xung Đột Giữa Voi Và Con Người Tại Nghệ An

Xung đột giữa Voi và con người là một vấn đề nghiêm trọng tại Nghệ An. Voi thường xâm nhập vào các khu vực canh tác, gây thiệt hại cho mùa màng và tài sản của người dân. Điều này dẫn đến những mâu thuẫn không đáng có giữa cộng đồng và loài Voi.

2.1. Nguyên Nhân Gây Ra Xung Đột

Nguyên nhân chính của xung đột là do sự mất mát môi trường sống và sự gia tăng dân số. Khi rừng bị chặt phá, Voi buộc phải tìm kiếm thức ăn gần khu dân cư.

2.2. Hậu Quả Của Xung Đột

Xung đột dẫn đến thiệt hại về tài sản và thậm chí là tính mạng con người. Theo thống kê, có nhiều trường hợp người dân bị thương hoặc tử vong do Voi tấn công.

III. Phương Pháp Bảo Tồn Loài Voi Tại Nghệ An

Để bảo tồn loài Voi tại Nghệ An, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ loài Voi mà còn giảm thiểu xung đột với con người.

3.1. Tăng Cường Quản Lý Môi Trường Sống

Cần có các biện pháp bảo vệ rừng và phục hồi môi trường sống cho Voi. Việc này bao gồm việc trồng cây và bảo vệ các khu rừng hiện có.

3.2. Giáo Dục Cộng Đồng Về Bảo Tồn

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của loài Voi và cách sống hòa hợp với chúng là rất cần thiết. Các chương trình tuyên truyền có thể giúp giảm thiểu xung đột.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Nghiên Cứu Về Loài Voi

Kết quả nghiên cứu về loài Voi tại Nghệ An có thể được áp dụng vào thực tiễn để cải thiện công tác bảo tồn. Các dữ liệu thu thập được sẽ giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định chính xác hơn.

4.1. Đề Xuất Các Giải Pháp Bảo Tồn

Các giải pháp bảo tồn cần được xây dựng dựa trên dữ liệu thực tế từ nghiên cứu. Điều này bao gồm việc phát triển các khu bảo tồn và các hành lang di chuyển cho Voi.

4.2. Tác Động Tích Cực Đến Cộng Đồng

Bảo tồn loài Voi không chỉ có lợi cho loài này mà còn mang lại lợi ích cho cộng đồng địa phương thông qua du lịch sinh thái và bảo vệ môi trường.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Loài Voi Tại Nghệ An

Tương lai của loài Voi tại Nghệ An phụ thuộc vào các nỗ lực bảo tồn hiện tại. Cần có sự hợp tác giữa chính quyền, tổ chức bảo tồn và cộng đồng để đảm bảo sự tồn tại của loài này.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Bảo Tồn

Bảo tồn loài Voi không chỉ là trách nhiệm của một cá nhân hay tổ chức mà là của toàn xã hội. Mỗi người đều có thể góp phần vào việc bảo vệ loài này.

5.2. Hướng Đi Tương Lai

Cần xây dựng các chính sách bảo tồn bền vững và hiệu quả, đồng thời tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quần thể voi châu Á hoang dã tại Việt Nam đã trải qua giai đoạn suy giảm nghiêm trọng tới 95% trong 40 năm qua, từ khoảng 1.500 cá thể năm 1992 xuống chỉ còn khoảng 100 đến 150 cá thể sinh sống rải rác. Tỉnh Nghệ An sở hữu diện tích rừng tự nhiên và đất lâm nghiệp trên 1,2 triệu ha, đồng thời chiếm 98,5% tổng số loài thú của khu vực Bắc Trung Bộ. Tuy nhiên, sự mất mát và phân mảnh môi trường sống do gia tăng dân số cùng áp lực chuyển đổi đất rừng đã đẩy loài voi châu Á đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cục bộ. Hiện tượng voi xâm lấn vùng sản xuất nông nghiệp, tàn phá hoa màu và đe dọa trực tiếp đến tính mạng người dân đang làm gia tăng gay gắt xung đột giữa voi và người.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm đánh giá toàn diện hiện trạng số lượng, cấu trúc đàn và lập bản đồ phân bố không gian của các quần thể voi châu Á tại tỉnh Nghệ An. Đồng thời, đề tài phân tích sâu sắc các tác động tương hỗ giữa voi và cộng đồng địa phương, lượng hóa các mối đe dọa sinh tồn để đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn khả thi. Phạm vi khảo sát tập trung tại 3 vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An, bao gồm Vườn Quốc gia Pù Mát với 94.804,4 ha diện tích vùng lõi và 86.000 ha vùng đệm, Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống và Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt trong thời gian 8 tháng liên tục từ tháng 3 đến tháng 11 năm 2017. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở dữ liệu nền tảng giúp bảo vệ 13 đến 17 cá thể voi cuối cùng tại Nghệ An, hướng tới giảm thiểu thiệt hại kinh tế hàng trăm triệu đồng cho người dân và ngăn chặn xung đột sinh thái kéo dài.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết sinh thái học quần thể thú lớn và khung quản lý xung đột người - động vật hoang dã theo chuẩn mực của Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới. Trọng tâm lý thuyết xoay quanh các khái niệm then chốt sau:

• Voi châu Á (Elephas maximus Linnaeus, 1758): Loài thú lớn thuộc bộ Proboscidea, hiện được xếp ở cấp Rất nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007, cấp Nguy cấp trong Danh lục Đỏ IUCN năm 2016, thuộc nhóm IB theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Phụ lục I của Công ước CITES năm 2015. Về mặt sinh thái, voi trưởng thành nặng từ 3 đến 6 tấn, cao vai 2,5 đến 3 m, có nhu cầu uống nước khoảng 200 lít mỗi ngày và duy trì vùng hoạt động rộng từ 40 đến 50 km2. Chu kỳ mang thai của loài kéo dài 19 đến 22 tháng, tuổi thành thục sinh dục từ 12 đến 15 năm và mỗi cá thể mẹ chỉ sinh sản từ 7 đến 8 con trong suốt vòng đời.
• Sinh cảnh sống và hành lang di chuyển: Tập hợp các kiểu rừng thường xanh, bán thường xanh, rừng tre nứa ven suối và trảng cỏ thứ sinh đáp ứng nhu cầu thức ăn chứa nhiều tanin cùng các điểm khoáng tự nhiên.
• Xung đột voi và con người: Tình trạng cạnh tranh không gian sinh tồn khi voi xâm lấn khu dân cư, phá hoại mùa màng, công trình và dẫn đến các hành vi trả đũa bạo lực từ cộng đồng.
• Đánh giá mối đe dọa đa tiêu chí: Mô hình phân tích của Margoluis và Salafsky năm 2001 dựa trên ba tiêu chuẩn gồm phạm vi, cường độ và tính cấp thiết nhằm xếp hạng thứ tự ưu tiên can thiệp bảo tồn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn tài liệu thứ cấp từ Chi cục Kiểm lâm Nghệ An, các Vườn Quốc gia, Khu Bảo tồn thiên nhiên và dữ liệu khảo sát sơ cấp tại thực địa:

• Phương pháp chọn mẫu và cỡ mẫu: Hệ thống mẫu gồm 10 tuyến điều tra thực địa với tổng chiều dài khoảng 70 km được bố trí có chủ đích tại 3 khu vực trọng điểm. Cụ thể, Vườn Quốc gia Pù Mát bố trí 5 tuyến dài từ 2.966 m đến 6.927 m ở độ cao 35 đến 105 m; Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống tại xã Bắc Sơn bố trí 3 tuyến dài từ 5.860 m đến 8.733 m ở độ cao 60 đến 121 m; Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt bố trí 2 tuyến dài từ 5.743 m đến 6.825 m ở độ cao 60 đến 140 m. Tuyến được chọn dọc theo các lối mòn ven khe suối và vùng rừng tre nứa, nơi có địa hình dốc thoải thuận lợi cho voi tìm kiếm thức ăn.
• Phương pháp điều tra thực địa và phỏng vấn: Mỗi tuyến được khảo sát lặp lại 3 lần với tốc độ di chuyển 1,5 đến 2,5 km/h. Điều tra viên sử dụng ống nhòm quan sát tỉ mỉ tại các sườn đồi, sử dụng máy định vị GPS xác định tọa độ UTM khi phát hiện dấu chân, dấu phân, vết cào bới hoặc mẫu lông voi. Đồng thời, phỏng vấn bán cấu trúc được thực hiện trên mẫu diện rộng gồm cán bộ quản lý kiểm lâm, cán bộ kỹ thuật bảo tồn và người dân bản địa tại 16 xã vùng đệm để thu thập dữ liệu về tần suất voi xuất hiện và thiệt hại thực tế.
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Dữ liệu điều tra được tổng hợp và phân tích định lượng bằng phần mềm bảng tính, kết hợp ứng dụng phần mềm GIS phiên bản QGIS 2.18 để số hóa và thành lập bản đồ vùng phân bố không gian của các đàn voi. Phương pháp này đảm bảo tính trực quan, độ chính xác tọa độ cao và phục vụ đắc lực cho công tác quy hoạch bảo tồn theo mốc thời gian thực địa từ tháng 3 đến tháng 11 năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa và phân tích dữ liệu đã làm sáng tỏ 4 phát hiện trọng tâm về quần thể voi tại Nghệ An:

• Quy mô và cấu trúc đàn: Toàn tỉnh Nghệ An ghi nhận khoảng 13 đến 17 cá thể voi hoang dã. Vườn Quốc gia Pù Mát là nơi cư trú của đàn voi lớn nhất với cấu trúc đàn hoàn chỉnh và ghi nhận sự xuất hiện của voi con, thể hiện tiềm năng sinh sản tự nhiên. Ngược lại, tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống thuộc địa bàn xã Bắc Sơn chỉ còn 1 cá thể voi cái sống đơn độc; Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt có dấu hiệu suy giảm nghiêm trọng khi không còn ghi nhận thường xuyên các đàn định cư.
• Đặc điểm phân bố sinh cảnh: Voi hoạt động chủ yếu ở vành đai độ cao thấp từ 35 m đến 140 m, tập trung cao độ tại các thung lũng ven sông Giăng, khe Thơi, khe Choăng và khe Kèm. Sinh cảnh ưa thích nhất là rừng tre nứa, rừng chuối xen kẽ nương rẫy trồng mía, sắn, keo và cao su của người dân.
• Mức độ xung đột và thiệt hại sinh mạng: Tần suất voi xuống bản phá hoại hoa màu diễn ra mạnh nhất vào mùa khô và các tháng thu hoạch nông sản. Thiệt hại ghi nhận trong lịch sử từng lên tới 500 triệu đồng, làm 1 người tử vong và 2 người bị thương. Ngoài ra, tính từ năm 1995 đến năm 2017, riêng tại khu vực Pù Mát đã có 9 cá thể voi bị bắn chết hoặc sát hại bằng mìn để lấy ngà, trong đó voi đực chiếm tới 88,9% với 8 cá thể.
• Đánh giá thứ tự mối đe dọa: Bằng phương pháp cho điểm đa tiêu chí, các mối đe dọa sinh tồn được xếp hạng lần lượt là mất và phân mảnh sinh cảnh sống, khai thác vàng và lâm sản trái phép, bẫy bắt thú rừng và tình trạng người dân sử dụng chất độc hóa học hoặc xung điện bảo vệ mùa màng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến xung đột voi - người tại Nghệ An bắt nguồn từ áp lực dân số tại các xã vùng đệm. Mật độ dân cư tại các xã như Đỉnh Sơn đạt 495 người/km2 và Cẩm Sơn đạt 421 người/km2. Việc mở rộng diện tích canh tác cây công nghiệp và khai thác tài nguyên đã xâm lấn trực tiếp vào phạm vi hoạt động 40 đến 50 km2 của loài voi. Khi nguồn thức ăn tự nhiên trong rừng bị suy thoái, voi chuyển hướng tìm kiếm thức ăn tại nương mía và rẫy chuối của người dân.

So sánh với các khu vực bảo tồn khác tại Việt Nam, sự suy giảm 95% cá thể trên toàn quốc trong 40 năm qua thể hiện tính chất báo động chung. Tại Đắk Lắk, từ năm 2009 đến năm 2016 đã có 23 cá thể voi chết, trong đó voi non dưới 1 tuổi chiếm tới 75%. Tại Đồng Nai, quần thể duy trì khoảng 12 cá thể sau khi mất 30% số lượng do các nguyên nhân chưa rõ năm 2009. Tại Nghệ An, tình trạng cá thể voi đơn độc tại Pù Huống đối mặt nguy cơ tuyệt chủng không thể phục hồi nếu không có giải pháp di chuyển đàn. Toàn bộ các dữ liệu phân bố, kích thước dấu chân và tần suất xuất hiện theo mùa được mô hình hóa rõ nét qua các bảng tổng hợp tuyến điều tra và bản đồ GIS, tạo nền tảng vững chắc cho công tác quản lý bảo vệ rừng.

Đề xuất và khuyến nghị

Để bảo tồn bền vững quần thể voi châu Á tại tỉnh Nghệ An, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp cấp bách sau:

• Thiết lập hệ thống hàng rào bán điện tử và hào ngăn voi: Triển khai lắp đặt hàng rào xung điện an toàn kết hợp nạo vét hệ thống hào sâu tại các điểm nóng xung đột thuộc xã Phúc Sơn, Cao Vều và Thanh Đức. Mục tiêu đặt ra là ngăn chặn 85% số vụ voi tràn vào khu dân cư, bảo vệ an toàn cho vùng lõi 94.804,4 ha của Vườn Quốc gia Pù Mát. Tiến độ thực hiện trong giai đoạn 2018 đến 2020 do Chi cục Kiểm lâm Nghệ An và Ban quản lý Vườn Quốc gia Pù Mát chủ trì.
• Phục hồi sinh cảnh và thiết lập hành lang di chuyển sinh thái: Tiến hành trồng bổ sung 500 ha các loài cây thức ăn ưa thích như chuối rừng, tre nứa, trám, cẩm liên và xây dựng các điểm khoáng nhân tạo dọc theo lưu vực khe Thơi và khe Choăng. Giải pháp này nhằm mở rộng không gian sống an toàn đạt chuẩn 40 đến 50 km2 cho đàn voi, thực hiện trong giai đoạn 2018 đến 2022 dưới sự quản lý của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Nghệ An.
• Xây dựng cơ chế bồi thường thiệt hại và hỗ trợ sinh kế cộng đồng: Ban hành chính sách chi trả bồi thường 100% giá trị hoa màu và tài sản bị voi tàn phá cho các hộ dân vùng đệm, đồng thời chuyển đổi cơ cấu cây trồng sang các loài voi không ưa thích như ớt hoặc chanh. Thời gian áp dụng thường niên từ năm 2018 do Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An và Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng điều phối.
• Thực hiện phương án chuyển vị và ghép đàn cho cá thể voi đơn độc: Tổ chức di chuyển an toàn cá thể voi cái đơn độc tại xã Bắc Sơn thuộc Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống nhập vào đàn voi sinh sản tại Vườn Quốc gia Pù Mát. Mục tiêu nâng cao xác suất duy trì nguồn gen và tăng tỷ lệ sinh sản thêm 20%, thực hiện trong giai đoạn 2019 đến 2021 với sự hỗ trợ kỹ thuật từ Tổng cục Lâm nghiệp và các tổ chức bảo tồn quốc tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cán bộ quản lý kiểm lâm và ban quản lý rừng đặc dụng: Cung cấp bản đồ số hóa GIS về vùng phân bố và tọa độ 10 tuyến khảo sát thực địa, giúp tối ưu hóa phương án tuần tra, ngăn chặn hiệu quả 100% các hành vi săn trộm và khai thác khoáng sản trái phép tại các vùng lõi.
• Các nhà nghiên cứu động vật học và đa dạng sinh học: Cung cấp nguồn tư liệu thực chứng chuẩn xác về tập tính sinh thái học loài Elephas maximus, phương pháp đo đếm dấu vết cơ giới và khung lý thuyết đánh giá mối đe dọa đa tiêu chí theo chuẩn mực khoa học.
• Cơ quan hoạch định chính sách lâm nghiệp và chính quyền địa phương: Cung cấp căn cứ thực tế để xây dựng các chính sách bồi thường thiệt hại hoa màu, quy hoạch ranh giới vùng đệm và phân bổ nguồn lực thực thi Nghị định 32/2006/NĐ-CP cùng các công ước quốc tế.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ tài trợ bảo tồn quốc tế: Cung cấp số liệu kiểm kê tin cậy về quần thể 13 đến 17 cá thể voi tại miền Trung Việt Nam, làm cơ sở xây dựng hồ sơ tài trợ và các dự án khẩn cấp nhằm cứu vãn các loài thú lớn có nguy cơ tuyệt chủng.

Câu hỏi thường gặp

Hiện nay tỉnh Nghệ An còn lại bao nhiêu cá thể voi châu Á ngoài tự nhiên? Theo kết quả điều tra và phỏng vấn thực địa, toàn tỉnh Nghệ An hiện có khoảng 13 đến 17 cá thể voi châu Á sinh sống tại 3 khu rừng đặc dụng. Trong đó, Vườn Quốc gia Pù Mát sở hữu đàn lớn nhất và có tiềm năng sinh sản, Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống chỉ còn 1 cá thể đơn độc và Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt ghi nhận số lượng rất thấp.

Tại sao quần thể voi tại Vườn Quốc gia Pù Mát được xem là quan trọng nhất tỉnh Nghệ An? Vườn Quốc gia Pù Mát có diện tích vùng lõi rộng 94.804,4 ha với hệ sinh thái rừng tre nứa và nguồn nước phong phú. Đây là khu vực duy nhất tại Nghệ An ghi nhận cấu trúc đàn hoàn chỉnh có voi con, đóng vai trò hạt nhân quyết định khả năng duy trì nguồn gen và sự tồn vong lâu dài của loài voi tại khu vực Bắc Trung Bộ.

Nguyên nhân chính nào dẫn đến sự gia tăng xung đột giữa voi và người dân địa phương? Nguyên nhân cốt lõi là do diện tích rừng tự nhiên bị phân mảnh và suy thoái chất lượng bởi các hoạt động dân sinh. Voi mất hành lang di chuyển rộng 40 đến 50 km2 và thiếu hụt cây thức ăn tự nhiên, dẫn đến việc chúng phải tràn ra các nương rẫy trồng mía, chuối, sắn ven bản để tìm kiếm thức ăn, gây thiệt hại tài sản lớn.

Phương pháp nghiên cứu nào đã được áp dụng để xác định vùng phân bố của đàn voi? Nghiên cứu đã thiết lập hệ thống 10 tuyến điều tra với tổng chiều dài 70 km, thực hiện lặp lại 3 lần kết hợp định vị vệ tinh GPS ghi nhận tọa độ dấu chân, dấu phân và vết cào bới. Dữ liệu thực địa sau đó được xử lý trên phần mềm QGIS 2.18 để mô hình hóa bản đồ phân bố không gian chính xác.

Giải pháp nào mang lại hiệu quả bền vững nhất để hạn chế tình trạng voi phá hoại mùa màng? Giải pháp bền vững nhất là kết hợp đồng bộ giữa việc lắp đặt hàng rào xung điện an toàn, phục hồi 500 ha sinh cảnh thức ăn tự nhiên trong rừng và ban hành chính sách bồi thường thiệt hại tài sản thỏa đáng cho người dân. Điều này giúp ngăn chặn voi xâm lấn bản làng và loại bỏ xung đột bạo lực từ cộng đồng.

Kết luận

• Luận văn đã xác định toàn diện hiện trạng quần thể voi châu Á tại tỉnh Nghệ An với số lượng ước tính còn khoảng 13 đến 17 cá thể ngoài tự nhiên.
• Nghiên cứu đã số hóa thành công bản đồ phân bố không gian và vùng cư trú trọng điểm của loài trên hệ thống 10 tuyến khảo sát dài 70 km thông qua phần mềm QGIS 2.18.
• Đề tài đã lượng hóa chi tiết mức độ thiệt hại kinh tế và xác định nguyên nhân gây xung đột voi - người dựa trên khung lý thuyết đánh giá mối đe dọa đa tiêu chí.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ bao gồm hàng rào điện, phục hồi sinh cảnh, cơ chế bồi thường thỏa đáng và chuyển vị cá thể voi đơn độc.
• Công trình đóng góp nền tảng dữ liệu khoa học quý giá phục vụ công tác thực thi pháp luật lâm nghiệp và bảo tồn nguồn gen động vật nguy cấp tại Việt Nam.

Kế hoạch hành động tiếp theo trong giai đoạn 2018 đến 2025 đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của các cấp chính quyền và cơ quan lâm nghiệp nhằm hoàn thiện hàng rào bảo vệ và triển khai ghép đàn an toàn. Các cơ quan quản lý, nhà khoa học và cộng đồng địa phương cần tăng cường hợp tác chặt chẽ để bảo tồn di sản thiên nhiên vô giá này trước nguy cơ tuyệt chủng vĩnh viễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của đề tài Loài Voi châu Á (Elephas maximus Linnaeus, 1758) là loài thú có kích thƣớc lớn, hoạt động ở nhiều dạng sinh cảnh khác nhau nhƣ: Trảng cỏ, rừng thƣờng xanh nhiệt đới, rừng bán thƣờng xanh, rừng rụng lá ẩm, rừng khộp, rừng khô cây gai, các khu rừng thứ sinh, trảng cỏ thứ sinh và đất canh tác nông nghiệp [9]. Với mức độ suy giảm nghiêm trọng về số lƣợng cá thể ở ngoài tự nhiên hiện nay, loài Voi châu Á (Elephas maximus Linnaeus, 1758) đang bị đe dọa tuyệt chủng trên toàn cầu ở các mức đe dọa tuyệt chủng cao: cấp rất nguy cấp (CR) trong Sách đỏ Việt Nam (2007), cấp Nguy cấp (EN) trong Danh sách đỏ thế giới (IUCN, 2016), nhóm IB trong Nghị định quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm (Nghị định số 32/2006/NĐ-CP ngày 30/3/2006 của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm) và phụ lục I của Công ƣớc quốc tế về quản lý buôn bán động, thực vật hoang dã nguy cấp, quý hiếm (CITES, 2015). Các đe dọa chính đối với sự tồn tại của Voi châu Á trong thiên nhiên hiện nay là sự mất mát, suy thoái và phân mảnh môi trƣờng sống do sự gia tăng dân số của con ngƣời [47].

Điều này dẫn đến gia tăng mâu thuẫn giữa ngƣời và Voi do Voi xâm nhập vào các khu canh tác nông nghiệp ăn và phá hoại hoa màu, cây trồng, nhà cửa của dân. Trên thế giới hàng năm có hàng trăm ngƣời bị chết do Voi tấn công. Vì vậy, tƣơng lai lâu dài của Voi châu Á phụ thuộc chặt chẽ vào việc giảm thiểu xung đột giữa ngƣời và Voi, đây là một thử thách lớn trong công tác bảo tồn loài Voi châu Á hiện nay, bởi thế nên việc nghiên cứu hiện trạng quần thể và đề xuất các giải pháp bảo tồn loài là rất cần thiết. 2 Tại Việt Nam quần thể Voi châu Á bị suy giảm nghiêm trọng do mất rừng tự nhiên và nạn săn bắn trái phép Voi [43].

Theo đánh giá của Tổng cục Lâm nghiệp, quần thể Voi châu Á hoang dã ở Việt Nam giảm 95% sau 40 năm từ năm 1975-2015. Hiện nay chỉ còn trên 100 cá thể, tập trung chủ yếu ở các tỉnh Đắk Lắk, Đồng Nai và Nghệ An [34]. Với hệ thú đa dạng nhất của khu vực Bắc Trung Bộ, Nghệ An là một trong những tỉnh có số loài chiếm tới 98,5% số loài của vùng [28], tập trung chủ yếu ở các khu rừng đặc dụng: Vƣờn Quốc gia (VQG) và các Khu Bảo tồn thiên nhiên (BTTN) gồm: Khu BTTN Pù Hoạt, Khu BTTN Pù Huống. Với lợi thế là tỉnh có diện tích rừng và đất lâm nghiệp lớn nhất cả nƣớc (hơn 1,2 triệu ha), có nhiều tài nguyên đa dạng sinh học, với nhiều loài sinh vật quý hiếm có giá trị bảo tồn cao nhƣ Hổ (Phanthera tigris), Voi (Elephas maximus),Sao La (Pseudoryx nghetinhensis), Mang trƣờng sơn (Mang Lớn (Muntiacus vu- quangensis)), Thỏ Vằn (Nesolagus timminsi).

Đồng thời đƣợc đánh giá là khu vực có sinh cảnh tốt nhất cho Voi rừng sinh sống. Trong những năm gần đây tình trạng phá rừng, lấn chiếm đất rừng, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng đã làm giảm một cách đáng kể diện tích rừng hiện có của Việt Nam nói chung và tỉnh Nghệ An nói riêng, làm suy thoái về chất lƣợng và mất sinh cảnh sống của nhiều loài động vật hoang dã trong đó có loài Voi châu Á (Elephas maximus). Đây chính là nguyên nhân làm cho xung đột giữa Voi và ngƣời dân địa phƣơng ngày càng căng thẳng.