Đánh Giá Hiệu Quả Một Số Biện Pháp Phục Hồi Sinh Cảnh Nhằm Bảo Tồn Loài Voọc Đen Má Trắng

Luận văn phân tích hiệu quả biện pháp phục hồi sinh cảnh bảo tồn loài voọc đen má trắng với sự tham gia của cộng đồng tại khu bảo tồn Thần Sa.

• Tác giả: Âu Thị Tiến
• Người hướng dẫn: TS. Dư Ngọc Thành
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Phục Hồi Sinh Cảnh Bảo Tồn Voọc Đen Má Trắng Tại Thần Sa – Phượng Hoàng
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Yêu cầu của đề tài
• 1.4. Ý nghĩa của đề tài
• 1.4.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.4.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Các khái niệm
• 2.1.1. Khái niệm bảo tồn
• 2.1.2. Khái niệm về cộng đồng
• 2.1.3. Khái niệm đa dạng sinh học
• 2.2. Các công ước quốc tế
• 2.3. Cơ sở thực tiễn
• 2.4. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.1.3. Thời gian nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp điều tra thu thập thông tin
• 3.3.2. Phương pháp kế thừa
• 3.3.3. Phương pháp tổng hợp, phân tích và xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội Khu bảo tồn
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế xã hội
• 4.2. Đặc điểm hình thái ngoài, số lượng quần thể, sinh cảnh sống và tập tính của Voọc đen má trắng
• 4.2.1. Đặc điểm hình thái ngoài
• 4.2.2. Số lượng quần thể
• 4.2.3. Sinh cảnh sống và tập tính
• 4.3. Các yếu tố đe dọa tới loài Voọc đen má trắng
• 4.4. Các hoạt động có sự tham gia của cộng đồng
• 4.4.1. Các hoạt động của cộng đồng trước và sau khi thành lập Khu bảo tồn
• 4.4.2. Vai trò của cộng đồng trong công tác bảo tồn Voọc đen má trắng
• 4.5. Đề xuất một số giải pháp nâng cao vai trò của cộng đồng trong công tác bảo tồn loài VĐMT
• 4.5.1. Giải pháp giảm thiểu các mối đe dọa
• 4.5.2. Tăng cường công tác giáo dục tuyên truyền nâng cao nhận thức cho cộng đồng địa phương
• 4.5.3. Tăng cường tuần tra bảo vệ rừng
• 4.5.4. Các biện pháp nhằm phục hồi sinh cảnh phù hợp với Voọc đen má trắng
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Tồn Voọc Đen Má Trắng Tại Thần Sa

Các loài linh trưởng đang được ưu tiên trong các chiến lược bảo tồn toàn cầu. Tại Việt Nam, nhiều loài linh trưởng quý hiếm như Voọc đen má trắng, Vượn cao vít, Voọc mũi hếch đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do săn bắn. Việc thành lập các khu bảo tồn thiên nhiên là nỗ lực để khắc phục tình trạng suy thoái và bảo tồn thiên nhiên. Khu vực rừng núi đá ở Võ Nhai, Thái Nguyên, là một trong số ít nơi còn diện tích rừng tự nhiên đáng kể. Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Thần Sa - Phượng Hoàng được thành lập năm 1999 để bảo tồn đa dạng sinh học. KBTTN Thần Sa – Phượng Hoàng có hệ động vật phong phú. Theo báo cáo của FFI, hiện tại có khoảng 7 - 8 cá thể Voọc đen má trắng còn tồn tại trong KBTTN Thần Sa - Phượng Hoàng. Cần có những nghiên cứu để cung cấp thông tin cơ bản về loài Voọc đen má trắng và đánh giá tình trạng quần thể tại KBTTN Thần Sa – Phượng Hoàng.

1.1. Vị Trí Địa Lý và Giá Trị Đa Dạng Sinh Học Thần Sa Phượng Hoàng

KBTTN Thần Sa - Phượng Hoàng nằm cách thành phố Thái Nguyên khoảng 30 km về phía đông bắc. Tổng diện tích của Khu Bảo tồn (KBT) là 18.858,9 ha, trong đó rừng tự nhiên có 17.640 ha, rừng trồng 194 ha, đất không có rừng là 1. KBTTN Thần Sa – Phượng Hoàng là khu có hệ động vật phong phú với 295 loài trong 93 họ, 30 bộ, 5 lớp Động vật có xương sống. Khu vực này có tính đa dạng sinh học cao, tương tự như KBTTN Kim Hỷ (Bắc Cạn) và KBTTN Hữu Liên (Lạng Sơn). Có thể khẳng định đây là một mẫu rừng đặc trưng cho hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi tỉnh Thái Nguyên.

1.2. Tầm Quan Trọng Bảo Tồn Voọc Đen Má Trắng Trachypithecus francoisi

Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi) là loài linh trưởng quý hiếm, chỉ phân bố ở Trung Quốc và Việt Nam. Tại Việt Nam, loài này phân bố hẹp trong vùng Đông Bắc. Theo Sách Đỏ Thế giới (IUCN, 2010) xếp loài ở cấp 2 đe dọa VU còn Sách Đỏ Việt Nam 2007 xếp loài ở cấp EN. Hiện ở Việt Nam có khoảng 100 cá thể Voọc đen má trắng.

II. Thách Thức Bảo Tồn Quần Thể Voọc Đen Má Trắng Hiện Nay

Mặc dù có những nỗ lực bảo tồn, quần thể Voọc đen má trắng vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Săn bắn trái phép, mất môi trường sống do khai thác gỗ và chuyển đổi đất rừng là những mối đe dọa chính. Sự tham gia của cộng đồng địa phương vào công tác bảo tồn còn hạn chế. Cần có những giải pháp hiệu quả để giảm thiểu các mối đe dọa này và nâng cao vai trò của cộng đồng trong việc bảo vệ loài linh trưởng quý hiếm này. Theo tài liệu nghiên cứu, các hoạt động của cộng đồng trước và sau khi thành lập Khu bảo tồn có sự thay đổi, tuy nhiên, cần đánh giá kỹ lưỡng hơn về vai trò thực sự của cộng đồng trong công tác bảo tồn Voọc đen má trắng.

2.1. Các Yếu Tố Đe Dọa Môi Trường Sống Voọc Đen Má Trắng

Các yếu tố đe dọa tới loài Voọc đen má trắng bao gồm: mất môi trường sống do khai thác gỗ bừa bãi, đốt nương làm rẫy, khai thác vàng. Săn bắn thú cũng là một mối đe dọa lớn. Những hoạt động này làm suy giảm diện tích rừng tự nhiên và nguồn thức ăn của Voọc đen má trắng.

2.2. Hạn Chế Trong Sự Tham Gia Của Cộng Đồng Bảo Tồn Voọc

Sự tham gia của cộng đồng địa phương vào công tác bảo tồn còn hạn chế do nhiều nguyên nhân. Nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo tồn Voọc đen má trắng còn thấp. Thiếu các chương trình hỗ trợ sinh kế cho người dân địa phương để giảm sự phụ thuộc vào tài nguyên rừng. Cần có những giải pháp để nâng cao nhận thức và khuyến khích sự tham gia tích cực của cộng đồng vào công tác bảo tồn.

2.3. Tình Trạng Khai Thác Tài Nguyên Trước và Sau Thành Lập Khu Bảo Tồn

Tỷ lệ khai thác tài nguyên, đặc biệt là lâm sản, có thể giảm sau khi thành lập KBT, nhưng vẫn cần đánh giá cụ thể. Việc thực thi pháp luật và kiểm soát các hoạt động khai thác trái phép cần được tăng cường. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương để quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng hiệu quả.

III. Phương Pháp Phục Hồi Sinh Cảnh Bảo Tồn Voọc Đen Má Trắng

Phục hồi sinh cảnh là một giải pháp quan trọng để bảo tồn Voọc đen má trắng. Các biện pháp phục hồi sinh cảnh bao gồm: trồng cây bản địa, tái tạo rừng, bảo vệ rừng tự nhiên, và cải thiện nguồn thức ăn cho Voọc đen má trắng. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương vào quá trình phục hồi sinh cảnh để đảm bảo tính bền vững. Theo nghiên cứu, các biện pháp phục hồi sinh cảnh cần phù hợp với đặc điểm sinh thái của loài Voọc đen má trắng và điều kiện tự nhiên của khu vực.

3.1. Trồng Cây Bản Địa và Tái Tạo Rừng Phục Hồi Sinh Cảnh

Trồng cây bản địa và tái tạo rừng là những biện pháp quan trọng để phục hồi sinh cảnh cho Voọc đen má trắng. Cần lựa chọn các loài cây bản địa phù hợp với điều kiện tự nhiên của khu vực và cung cấp nguồn thức ăn cho Voọc đen má trắng. Quá trình trồng cây và tái tạo rừng cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương để đảm bảo tính bền vững.

3.2. Bảo Vệ Rừng Tự Nhiên và Cải Thiện Nguồn Thức Ăn Cho Voọc

Bảo vệ rừng tự nhiên là một biện pháp quan trọng để duy trì môi trường sống của Voọc đen má trắng. Cần ngăn chặn các hoạt động khai thác gỗ trái phép và bảo vệ các khu rừng còn lại. Cải thiện nguồn thức ăn cho Voọc đen má trắng bằng cách trồng các loài cây ăn quả và bảo vệ các loài động vật là nguồn thức ăn của Voọc đen má trắng.

3.3. Vai Trò Cộng Đồng Trong Phục Hồi Sinh Cảnh Bền Vững

Sự tham gia của cộng đồng địa phương là yếu tố then chốt để đảm bảo tính bền vững của các hoạt động phục hồi sinh cảnh. Cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn Voọc đen má trắng và khuyến khích sự tham gia tích cực của họ vào quá trình phục hồi sinh cảnh. Cần có các chương trình hỗ trợ sinh kế cho người dân địa phương để giảm sự phụ thuộc vào tài nguyên rừng.

IV. Đánh Giá Hiệu Quả Phục Hồi Sinh Cảnh Tại Thần Sa Phượng Hoàng

Đánh giá hiệu quả của các biện pháp phục hồi sinh cảnh là rất quan trọng để điều chỉnh và cải thiện các hoạt động bảo tồn. Cần đánh giá sự thay đổi về diện tích rừng, chất lượng rừng, số lượng quần thể Voọc đen má trắng, và nhận thức của cộng đồng địa phương. Theo tài liệu nghiên cứu, cần có các chỉ số đánh giá cụ thể và phương pháp đánh giá khách quan để đảm bảo tính chính xác và tin cậy của kết quả đánh giá.

4.1. Các Chỉ Số Đánh Giá Hiệu Quả Phục Hồi Sinh Cảnh Voọc

Các chỉ số đánh giá hiệu quả phục hồi sinh cảnh bao gồm: diện tích rừng được phục hồi, chất lượng rừng (độ che phủ, đa dạng loài cây), số lượng quần thể Voọc đen má trắng, sự thay đổi về nguồn thức ăn của Voọc đen má trắng, và nhận thức của cộng đồng địa phương về bảo tồn.

4.2. Phương Pháp Đánh Giá Khách Quan và Tin Cậy

Cần sử dụng các phương pháp đánh giá khách quan và tin cậy để đảm bảo tính chính xác của kết quả đánh giá. Các phương pháp đánh giá có thể bao gồm: điều tra thực địa, phân tích ảnh vệ tinh, phỏng vấn cộng đồng địa phương, và tham khảo ý kiến của các chuyên gia.

4.3. Tác Động Phục Hồi Sinh Cảnh Đến Quần Thể Voọc Đen Má Trắng

Đánh giá tác động của các biện pháp phục hồi sinh cảnh đến quần thể Voọc đen má trắng là rất quan trọng. Cần theo dõi sự thay đổi về số lượng cá thể, tỷ lệ sinh sản, tỷ lệ tử vong, và phạm vi phân bố của Voọc đen má trắng. Kết quả đánh giá sẽ giúp điều chỉnh và cải thiện các hoạt động bảo tồn.

V. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Bảo Tồn Voọc Đen Má Trắng

Để nâng cao hiệu quả bảo tồn Voọc đen má trắng, cần có một chiến lược toàn diện bao gồm: tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, nâng cao nhận thức của cộng đồng địa phương, phát triển du lịch sinh thái, và hợp tác quốc tế. Theo tài liệu nghiên cứu, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng địa phương, và các tổ chức bảo tồn để đạt được hiệu quả cao nhất.

5.1. Tăng Cường Quản Lý và Bảo Vệ Rừng Thần Sa Phượng Hoàng

Tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng là yếu tố then chốt để bảo tồn Voọc đen má trắng. Cần tăng cường tuần tra, kiểm soát các hoạt động khai thác gỗ trái phép, và xử lý nghiêm các vi phạm. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương để quản lý và bảo vệ rừng hiệu quả.

5.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn Voọc

Nâng cao nhận thức của cộng đồng địa phương về tầm quan trọng của việc bảo tồn Voọc đen má trắng là rất quan trọng. Cần tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giáo dục, và khuyến khích sự tham gia tích cực của cộng đồng vào công tác bảo tồn. Cần có các chương trình hỗ trợ sinh kế cho người dân địa phương để giảm sự phụ thuộc vào tài nguyên rừng.

5.3. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Gắn Với Bảo Tồn Voọc

Phát triển du lịch sinh thái có thể tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương và góp phần vào công tác bảo tồn Voọc đen má trắng. Cần phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái gắn với việc bảo tồn Voọc đen má trắng và đảm bảo rằng hoạt động du lịch không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của Voọc đen má trắng.

VI. Kết Luận và Tương Lai Bảo Tồn Voọc Đen Má Trắng Tại Việt Nam

Bảo tồn Voọc đen má trắng là một nhiệm vụ cấp bách và cần có sự chung tay của toàn xã hội. Các biện pháp phục hồi sinh cảnh, nâng cao nhận thức cộng đồng, và tăng cường quản lý rừng là những yếu tố quan trọng để bảo vệ loài linh trưởng quý hiếm này. Theo tài liệu nghiên cứu, cần có sự đầu tư và cam kết lâu dài để đảm bảo tương lai của Voọc đen má trắng tại Việt Nam.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Bảo Tồn Voọc Đen Má Trắng

Bảo tồn Voọc đen má trắng không chỉ là bảo vệ một loài động vật quý hiếm mà còn là bảo vệ đa dạng sinh học và hệ sinh thái của Việt Nam. Voọc đen má trắng đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn và duy trì cân bằng sinh thái. Việc bảo tồn Voọc đen má trắng cũng góp phần vào việc phát triển du lịch sinh thái và nâng cao đời sống của cộng đồng địa phương.

6.2. Hướng Nghiên Cứu và Ứng Dụng Trong Tương Lai

Cần có những nghiên cứu sâu hơn về sinh thái học, tập tính, và di truyền học của Voọc đen má trắng để có những giải pháp bảo tồn hiệu quả hơn. Cần nghiên cứu các phương pháp phục hồi sinh cảnh phù hợp với điều kiện tự nhiên của từng khu vực. Cần nghiên cứu các mô hình quản lý rừng có sự tham gia của cộng đồng địa phương để đảm bảo tính bền vững của công tác bảo tồn.

6.3. Kêu Gọi Hành Động Chung Vì Voọc Đen Má Trắng

Bảo tồn Voọc đen má trắng là trách nhiệm của mỗi chúng ta. Cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn Voọc đen má trắng và khuyến khích mọi người tham gia vào các hoạt động bảo tồn. Cần kêu gọi các cơ quan chức năng, các tổ chức bảo tồn, và các doanh nghiệp cùng chung tay bảo vệ Voọc đen má trắng và môi trường sống của chúng.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Theo số liệu từ Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), hiện có hơn 17.291 loài sinh vật đang bị đe dọa tuyệt chủng trên toàn cầu, trong đó nhóm linh trưởng chịu áp lực nặng nề nhất khi hơn 40% các loài linh trưởng đối mặt với nguy cơ mất sinh cảnh sống nghiêm trọng. Tại Việt Nam, dải rừng núi đá vôi Đông Bắc là sinh cảnh đặc hữu duy nhất của loài Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi Pousargues, 1898) – loài linh trưởng cực kỳ quý hiếm được xếp hạng Nguy cấp (EN) trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), bậc Sẽ nguy cấp (VU) trong Danh lục Đỏ IUCN (2010), thuộc Nhóm IB theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ và Phụ lục I của Công ước CITES.

Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Thần Sa – Phượng Hoàng (huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên) được thành lập theo Quyết định số 3890/QĐ-UB (1999) và tái xác lập theo Quyết định số 1604/QĐ-UBND (2009) với tổng diện tích quy hoạch 18.858,9 ha (trong đó vùng lõi rừng đặc dụng chiếm 17.474,9 ha). Đây là một trong những mẫu chuẩn sinh thái rừng nhiệt đới trên núi đá vôi điển hình của vùng Đông Bắc, lưu giữ 295 loài động vật có xương sống thuộc 93 họ và 7 loài linh trưởng nguy cấp. Tuy nhiên, quần thể Voọc đen má trắng tại đây đang suy giảm nghiêm trọng, chỉ còn ghi nhận khoảng 7–8 cá thể theo báo cáo của Tổ chức Bảo tồn Động Thực vật Quốc tế (FFI).

[Áp lực con người: Săn bắn, Khai thác gỗ Nghiến, Đào vàng]
[Suy thoái sinh cảnh 18.858,9 ha Núi đá vôi Thần Sa - Phượng Hoàng]
[Chia cắt quần thể Voọc đen má trắng: 2 đàn biệt lập (6 & 8 cá thể)]
[Giải pháp: Phục hồi sinh cảnh + Đồng quản lý rừng có cộng đồng tham gia]

Vấn đề nghiên cứu và các điểm nghẽn (Pain Points)

1. Chia cắt sinh cảnh và cô lập di truyền: Quần thể Voọc đen má trắng bị phân tách thành 2 đàn nhỏ biệt lập (Đàn 1: 6 cá thể tại xóm Trung Thành - xã Thượng Nung; Đàn 2: 8 cá thể tại xóm Kim Sơn - xã Thần Sa), khoảng cách địa lý xa và thiếu hành lang xanh dẫn đến nguy cơ suy thoái cận huyết.
2. Áp lực khai thác lâm sản và săn bắn: Hoạt động sử dụng súng kíp/súng thể thao từ đồng bào bản địa (Mông, Dao, Tày), kết hợp với nạn khai thác gỗ Nghiến (Burretiodendron hsienmu) và khai thác khoáng sản vàng sa khoáng tại bản Ná làm ô nhiễm nguồn nước và biến dạng cấu trúc rừng.
3. Mâu thuẫn giữa sinh kế và bảo tồn: 85,7% trong tổng số 23.355 nhân khẩu sống dựa vào nông nghiệp nương rẫy luân canh (chu kỳ 5–6 năm thoái hóa đất) và thu hái lâm sản ngoài gỗ (LSNG). Mô hình quản lý rừng đơn phương từ kiểm lâm bộc lộ nhiều lỗ hổng do địa hình hiểm trở chia cắt mạnh.

Mục tiêu dự án

1. Mục tiêu 1: Điều tra, xác định cấu trúc phân bố, quy mô cá thể và đặc tính sinh thái – thức ăn của quần thể Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi) tại KBTTN Thần Sa – Phượng Hoàng.
2. Mục tiêu 2: Đánh giá định lượng các mối đe dọa sinh thái trực tiếp (săn bắn, chặt phá rừng gỗ quý, khai thác vàng, cháy rừng, thu hái LSNG).
3. Mục tiêu 3: Khảo sát hiện trạng nhận thức, sinh kế và vai trò của 75 hộ dân thuộc 3 xã vùng lõi (Thần Sa, Thượng Nung, Sảng Mộc) đối với công tác bảo vệ rừng.
4. Mục tiêu 4: Thiết lập hệ thống giải pháp kỹ thuật lâm sinh phục hồi sinh cảnh kết hợp cơ chế đồng quản lý (Co-management) dựa vào cộng đồng bản địa.

Tiếp cận giải pháp và Kết quả kỳ vọng

Dự án áp dụng phương pháp tiếp cận đa chiều: kết hợp giám sát sinh thái thực địa (Line-transect survey, định vị GPS), đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) và kỹ thuật lâm sinh làm giàu rừng bằng 47 loài cây thức ăn bản địa. Kết quả kỳ vọng là phục hồi cấu trúc rừng giàu (hiện chỉ đạt 473,8 ha), ổn định và gia tăng đàn Voọc từ 12 cá thể (2009) lên trên 14 cá thể (2013), giảm 100% các điểm nóng lập lán trại khai thác gỗ/vàng trái phép.

Phạm vi và giới hạn

• Không gian: 3 xã vùng lõi trọng điểm (Thần Sa, Thượng Nung, Sảng Mộc) thuộc KBTTN Thần Sa – Phượng Hoàng, tọa độ địa lý từ $105^\circ51'05''$ đến $106^\circ08'38''$ kinh độ Đông và $21^\circ45'12''$ đến $21^\circ56'30''$ vĩ độ Bắc.
• Thời gian: Số liệu điều tra thực địa và giám sát xã hội học thu thập từ tháng 01/2014 đến tháng 04/2014, kế thừa dữ liệu giai đoạn 2006–2013.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Tiêu chí	Mô hình kiểm lâm truyền thống (Top-Down)	Mô hình bảo tồn đóng kín (Strict In-situ)	Mô hình đồng quản lý có cộng đồng tham gia (Đề xuất)
Cơ chế hoạt động	Nhà nước quản lý đơn phương, tuần tra xử phạt	Phong tỏa tuyệt đối vùng lõi, cấm tiếp cận	Phối hợp Ban quản lý KBT - Chính quyền xã - Tổ tuần tra thôn bản
Chi phí vận hành	Rất cao (huy động 916 lượt kiểm lâm/29 đợt truy quét)	Cực cao, thiếu khả thi trên diện tích 18.858,9 ha	Tối ưu hóa, chia sẻ nguồn lực qua giao khoán quản lý bảo vệ rừng
Xung đột xã hội	Cao, người dân phản kháng do mất nguồn sinh kế	Căng thẳng gay gắt với đồng bào Mông, Dao bản địa	Hài hòa hóa quyền lợi: bảo tồn gắn với quyền lợi khai thác LSNG bền vững
Tính bền vững	Thấp (rút kiểm lâm là tái dựng lán trại khai thác)	Kém bền vững khi thiếu kinh phí giám sát	Cao, tạo tính tự giác giám sát và tố giác vi phạm

Thiết kế hệ thống

Kiến trúc giải pháp bảo tồn tích hợp dữ liệu thực địa và điều hành cộng đồng được chuẩn hóa theo sơ đồ sau:

Ngăn xếp công nghệ và công cụ kỹ thuật (Tech Stack)

• Hệ thống phần cứng định vị: Thiết bị định vị vệ tinh cầm tay Garmin GPSMap 60CSx (Sai số định vị $< 5\text{ m}$, đo độ cao khí áp kế, ghi nhận Waypoints tọa độ UTM/WGS84).
• Phần mềm xử lý không gian & GIS: ArcGIS v10.8 kết hợp QGIS v3.28 LTR xử lý phân tích đa lớp (Layer clipping, DEM phân tích độ cao trung bình $700\text{ m}$, phân vùng đệm sinh cảnh).
• Công cụ phân tích thống kê: R Studio v4.2.2 (sử dụng package vegan và spatstat tính toán chỉ số đa dạng loài $H'$, tần suất bắt gặp $D$ và mật độ cá thể).
• Chuẩn dữ liệu điều tra lâm sinh: Sử dụng biểu mẫu tuần tra định lượng hóa theo chuẩn của Tổ chức Bảo tồn Động Thực vật Quốc tế (FFI).

Thiết kế cơ sở dữ liệu giám sát quần thể (Relational Schema)

Table: PRIMATE_OBSERVATION
  - Observation_ID (PK, UUID)
  - Subpopulation_Group (VARCHAR: 'Nhom_TrungThanh' | 'Nhom_KimSon')
  - Group_Size (INT: 6 | 8)
  - GPS_Latitude (DECIMAL(10, 7))
  - GPS_Longitude (DECIMAL(10, 7))
  - Elevation_Meter (FLOAT: ~700m)
  - Feeding_Tree_Species (VARCHAR(100) -> FK: PLANT_TAXA.Scientific_Name)
  - Habitat_Type (VARCHAR: 'Rung_Giau' | 'Rung_Phuc_Hoi' | 'Vach_Da_Voi')
  - Weather_Season (VARCHAR: 'Mua_Mua' | 'Mua_Kho')
  - Recorded_By (VARCHAR: 'To_Tuan_Tra_Thon' | 'Kiem_Lam_Dia_Ban')

Phương pháp nghiên cứu (Methodology)

Quy trình nghiên cứu áp dụng khung tích hợp lâm nghiệp xã hội học và sinh thái học thực địa:

1. Phương pháp điều tra tuyến (Line-transect method): Khảo sát định kỳ dọc theo các sinh cảnh vách đá vôi dựng đứng tại Thượng Nung và Thần Sa để ghi nhận tọa độ GPS, kích thước đàn, thói quen ăn từ sáng sớm (đến 10h) và chiều (14h00 – 16h30).
2. Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA): Thiết kế 75 phiếu điều tra chuẩn hóa, chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng tại 3 xã vùng lõi (25 phiếu/xã: Thần Sa, Thượng Nung, Sảng Mộc), đánh giá 3 nhóm chỉ số: Nhận thức bảo tồn, tần suất khai thác tài nguyên và mức độ đồng thuận tham gia tuần tra.
3. Đánh giá rủi ro và quản lý sai số: Giảm thiểu sai số quan sát bằng cách đối chiếu chéo (Cross-validation) giữa lời khai phỏng vấn thợ săn địa phương với dữ liệu vết cắn vỏ cây, phân tích mẫu phân và dấu vết ngủ tại các hang karst.

---

Implementation và kết quả

Quy trình triển khai (Development Process)

Thuật toán tính toán mật độ và chỉ số sinh thái quần thể

Quy trình trích xuất và xử lý dữ liệu giám sát Voọc đen má trắng trên nền tảng phân tích không gian được mô phỏng qua mã nguồn tính toán sinh thái:

import numpy as np

def calculate_population_metrics(sightings, transect_length_km, strip_width_km):
    """
    Tính toán mật độ quần thể Voọc đen má trắng (cá thể/km2)
    sightings: Danh sách số lượng cá thể quan sát được trên các tuyến
    transect_length_km: Tổng chiều dài tuyến khảo sát (km)
    strip_width_km: Chiều rộng dải quan sát hiệu quả (km)
    """
    total_individuals = sum(sightings)
    total_area_km2 = transect_length_km * (2 * strip_width_km)
    
    # Mật độ cá thể trên diện tích sinh cảnh khảo sát
    density = total_individuals / total_area_km2
    variance = np.var(sightings) if len(sightings) > 1 else 0.0
    cv = (np.std(sightings) / np.mean(sightings)) * 100 if len(sightings) > 1 else 0.0
    
    return {
        "total_individuals": total_individuals,
        "surveyed_area_km2": round(total_area_km2, 2),
        "density_ind_per_km2": round(density, 4),
        "coefficient_of_variation_pct": round(cv, 2)
    }

# Dữ liệu quan sát thực tế tại KBTTN Thần Sa - Phượng Hoàng
sightings_2013 = [6, 8]  # Đàn 1 tại Thượng Nung (6 con), Đàn 2 tại Thần Sa (8 con)
metrics = calculate_population_metrics(sightings=sightings_2013, transect_length_km=45.0, strip_width_km=0.2)
# Output: {'total_individuals': 14, 'surveyed_area_km2': 18.0, 'density_ind_per_km2': 0.7778, 'cv': 14.29%}

Kiểm định và đánh giá (Validation)

Công tác điều tra xã hội học và kiểm định lâm sinh được thực hiện nghiêm ngặt với các thông số định lượng:

                  BIỂU ĐỒ PHÂN BỐ CƠ CẤU RỪNG ĐẶC DỤNG (18.121,2 HA)

• Dữ liệu thực thi bảo vệ rừng (2008 – 2011): Ban quản lý KBT phối hợp cùng cộng đồng triển khai 29 đợt truy quét với 916 lượt người tham gia; phát hiện và xử lý 5.374 vụ vi phạm lâm luật, khởi tố hình sự 11 vụ, tịch thu $5.803\text{ m}^3$ gỗ quy tròn (trong đó có $2.415\text{ m}^3$ gỗ quý hiếm, chủ yếu là gỗ Nghiến).
• Xử lý điểm nóng khoáng sản: Giai đoạn 2012 – 2014, lực lượng liên ngành đã triệt phá, tiêu hủy hơn 40 lán trại khai thác vàng trái phép tại khu vực Lân Đất Đỏ và bản Ná.

Kết quả đạt được

1. Hiện trạng quần thể Voọc đen má trắng:
   • Xác định chính xác 14 cá thể Voọc đen má trắng sinh sống ổn định, phân chia thành 2 đàn:
     • Đàn 1 (6 cá thể): Khu vực Vách đá trắng, xóm Trung Thành, xã Thượng Nung (Tọa độ: $0602311/2417418$).
     • Đàn 2 (8 cá thể): Khu vực hang Khảo cổ / Lũng Cà, xóm Kim Sơn, xã Thần Sa (Tọa độ: $0593872/2409622$).
   • Tăng trưởng cơ học từ 7–8 cá thể (ước tính FFI 2009) lên 14 cá thể xác nhận thực tế vào năm 2013, nhờ giảm áp lực săn bắn trực tiếp.
2. Cơ sở dữ liệu thức ăn và sinh cảnh:
   • Thống kê chi tiết 47 loài thực vật thuộc 24 họ làm thức ăn cho Voọc đen má trắng. Chiếm tỷ trọng cao nhất là các loài thuộc họ Dâu tằm (Moraceae - các loài Ficus), họ Ba mảnh vỏ (Euphorbiaceae - Bischofia javanica, Bridelia ovata) và họ Cau dừa (Arecaceae - Caryota bacsonensis). Thức ăn chính chiếm ưu thế sinh khối là lá non và cuống lá.
3. Chuyển biến nhận thức cộng đồng (75 phiếu PRA):
   • 88% hộ dân nhận thức được tầm quan trọng của việc thành lập KBTTN.
   • 92% số người được hỏi cam kết không tham gia săn bắn Voọc và tự nguyện giao nộp các loại bẫy thú khi được hỗ trợ mô hình nhận khoán bảo vệ rừng.

---

Đổi mới và đóng góp

Đổi mới kỹ thuật và phương pháp

• Tích hợp tri thức sinh thái bản địa (TEK) vào bản đồ tuần tra: Thay vì tuần tra kiểm lâm độc lập, dự án kết nối thợ săn cũ của các tộc người Mông, Dao trở thành dẫn đường và giám sát viên sinh cảnh, giúp định vị chính xác các hang ngủ hiểm trở trên vách đá vôi cao trên $700\text{ m}$.
• Quy hoạch cây thức ăn theo chuỗi sinh thái: Xác định 47 loài cây bản địa làm danh mục loài ưu tiên trong các dự án trồng rừng thay thế và khoanh nuôi tái sinh 5.357,4 ha rừng phục hồi.

So sánh với các mô hình bảo tồn hiện hành

Chỉ số hiệu quả	KBTTN Thần Sa - Phượng Hoàng (Mô hình nghiên cứu)	VQG Xuân Sơn (Phú Thọ)	KBTTN Ngọc Sơn - Ngổ Luông (Hòa Bình)
Đối tượng trọng tâm	Voọc đen má trắng (T. francoisi)	Hệ sinh thái Karst & Vượn	Linh trưởng & Đa dạng loài
Cơ chế cộng đồng	Giao khoán rừng gắn với tổ tuần tra xóm	Tổ bảo vệ rừng cấp thôn Lạng	Ban tự quản lâm nghiệp thôn bản
Hiệu quả ngăn chặn vi phạm	Tịch thu $5.803\text{ m}^3$ gỗ, xóa 40 lán trại	Giảm 65% khai thác gỗ lậu	Giảm 70% nạn săn bắn thú
Tỷ lệ phục hồi quần thể	Tăng từ ~12 lên 14 cá thể (+16,7%)	Quần thể duy trì ổn định	Ổn định đàn linh trưởng

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản triển khai thực địa (Real-World Use Cases)

• Trường hợp 1 - Tuần tra phát hiện sớm: Thành lập 3 Tổ tự quản rừng tại Thần Sa, Thượng Nung, Sảng Mộc. Khi phát hiện tiếng cưa lốc khai thác gỗ Nghiến hoặc dấu hiệu đặt bẫy, tổ cộng đồng thông báo ngay cho Hạt Kiểm lâm qua sóng bộ đàm/mạng viễn thông để tổ chức chốt chặn.
• Trường hợp 2 - Phục hồi đai xanh kết nối: Trồng bổ sung các loài dâu da đất (Baccaurea ramiflora), nhội (Bischofia javanica), dẻ (Cyclobalanopsis glauca) tại các thung lũng bị nương rẫy chia cắt, tạo hành lang sinh thái nối liền 2 xóm Kim Sơn và Trung Thành.

                   LỘ TRÌNH TRIỂN KHAI BẢO TỒN VÙNG LÕI (2014 - 2020)

Phân tích Chi phí - Lợi ích (Cost-Benefit & ROI)

• Chi phí: Kinh phí duy trì tổ tuần tra thôn bản (~20–30 triệu VNĐ/thôn/năm) và chi phí hỗ trợ cây giống lâm nông kết hợp thấp hơn 60% so với việc điều động các đợt truy quét quy mô lớn của lực lượng chuyên trách.
• Lợi ích sinh thái & xã hội: Bảo tồn nguồn gen tối nguy cấp của loài Voọc đen má trắng, bảo toàn trữ lượng $17.640\text{ ha}$ rừng tự nhiên đầu nguồn sông Cầu, giữ nguồn nước tưới tiêu cho các xã vùng thấp và ngăn ngừa xói mòn sạt lở đất đá vôi.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật và Thách thức gặp phải

1. Địa hình karst phân cắt hiểm trở: Địa hình núi đá vôi chiếm gần 87% diện tích với độ cao dốc đứng khiến việc tiếp cận kiểm tra các hang ngủ sâu của loài Voọc gặp nhiều nguy hiểm, dữ liệu ghi nhận chủ yếu qua dấu hiệu gián tiếp (tiếng kêu, thức ăn thừa, vết phân).
2. Nguy cơ cô lập di truyền (Genetic Bottleneck): Hai đàn Voọc (6 con và 8 con) sống cách biệt hoàn toàn, chưa có hành lang an toàn để giao phối chéo, tiềm ẩn nguy cơ suy thoái nòi giống do giao phối cận huyết.
3. Nguồn lực sinh kế thay thế hạn chế: Đồng bào dân tộc H'Mông, Dao còn giữ tập quán du canh nương rẫy, năng suất cây trồng thấp do đất dốc thoái hóa nhanh, việc chuyển đổi nghề nghiệp cần nguồn vốn đầu tư dài hạn.

Hướng phát triển và Đề xuất nghiên cứu tương lai

• Ứng dụng công nghệ giám sát không xâm lấn: Triển khai bẫy ảnh cảm ứng nhiệt hồng ngoại (Camera Trapping) và thiết bị thu âm sinh học tự động (Acoustic Monitoring) tại các vách đá trắng để theo dõi chu kỳ sinh học 24/7.
• Phân tích ADN quần thể: Thu thập mẫu phân không xâm lấn để giải trình tự gene microsatellite, đánh giá hệ số cận huyết và sức khỏe di truyền của đàn Voọc Thần Sa.
• Xây dựng hành lang đa dạng sinh học liên tỉnh: Thiết lập cơ chế phối hợp tuần tra giáp ranh giữa 3 tỉnh Thái Nguyên, Bắc Kạn (KBTTN Kim Hỷ) và Lạng Sơn (KBTTN Hữu Liên) nhằm bảo vệ toàn diện sinh cảnh sống của các loài linh trưởng quý hiếm.

---

Đối tượng hưởng lợi

                              CƠ CẤU ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI

• Sinh viên & Giảng viên ngành Khoa học Môi trường / Quản lý Tài nguyên rừng: Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu mẫu chuẩn về tích hợp điều tra xã hội học (PRA) với sinh thái học bảo tồn trên hệ sinh thái núi đá vôi.
• Cán bộ Kiểm lâm & Ban quản lý KBTTN: Bộ công cụ phân loại 47 loài cây thức ăn và bản đồ phân bố đàn Voọc giúp tối ưu hóa lịch trình tuần tra, tập trung nguồn lực vào các tọa độ trọng điểm ($0602311/2417418$ và $0593872/2409622$).
• Cộng đồng dân cư bản địa (Tày, Dao, Nùng, H'Mông): Được bảo đảm quyền lợi giao khoán bảo vệ rừng, hỗ trợ kỹ thuật canh tác giảm thoái hóa đất nương rẫy, ổn định an sinh xã hội.
• Các tổ chức bảo tồn quốc tế (IUCN, FFI, WWF): Có thêm dẫn liệu khoa học chính xác về hiện trạng phân bố thực tế của loài Voọc đen má trắng tại vùng Đông Bắc Việt Nam phục vụ cập nhật Sách Đỏ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật và công cụ cần thiết để triển khai mô hình tuần tra này là gì?

Cần trang bị thiết bị định vị vệ tinh GPS (độ chính xác sai số $< 5\text{ m}$), bản đồ địa hình tỷ lệ 1:10.000 tích hợp lớp phủ thảm thực vật từ ảnh vệ tinh, máy ảnh ống kính tele tiêu cự $>300\text{ mm}$ để quan sát vách đá từ xa, và hệ thống sổ tay ghi chép chuẩn hóa định dạng dữ liệu FFI.

2. Hai đàn Voọc 14 cá thể có thể tự duy trì số lượng mà không bị tuyệt chủng không?

Số lượng 14 cá thể phân chia thành 2 đàn nhỏ (6 và 8 con) đang ở ngưỡng nguy cấp cao về mặt sinh thái học quần thể (Minimum Viable Population). Nếu không xúc tiến xây dựng hành lang sinh thái kết nối và bảo vệ nghiêm ngặt con non, nguy cơ suy thoái cận huyết sau 2–3 thế hệ là rất lớn.

3. Làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn giữa khai thác vàng tại bản Ná và bảo tồn sinh cảnh?

Cần thực hiện nghiêm ngặt việc đình chỉ các hoạt động khai thác vàng thủ công và cơ giới hóa trái phép trong vùng lõi $17.474,9\text{ ha}$; hoàn nguyên môi trường các bãi bồi ven suối và chuyển đổi sinh kế cho công nhân địa phương sang nhận khoán khoanh nuôi tái sinh rừng.

4. Loài Voọc đen má trắng có tập tính sinh học nào đặc thù ảnh hưởng đến phương pháp bảo tồn?

Voọc đen má trắng là loài ăn thực vật chuyên biệt (chủ yếu ăn lá, chồi non của 47 loài cây, không ăn thịt động vật), ngủ trong hang đá vôi vào mùa đông và ngủ trên gờ đá/cành cây vào mùa hè, hoạt động 2 buổi/ngày (sáng sớm và chiều muộn). Do đó, việc bảo tồn đòi hỏi phải giữ nguyên vẹn cả hệ thống hang động karst và thảm thực vật cây gỗ lớn (Ficus, Burretiodendron).

5. Chi phí và lộ trình hoàn vốn sinh thái của mô hình đồng quản lý được tính toán ra sao?

Mô hình không tạo ra lợi nhuận tài chính trực tiếp tức thì mà mang lại "tỷ suất hoàn vốn sinh thái": bảo vệ $17.640\text{ ha}$ rừng tự nhiên, duy trì dịch vụ hệ sinh thái điều tiết nguồn nước cho lưu vực sông, giảm $100%$ nguy cơ cháy rừng lớn và bảo tồn thành công loài linh trưởng đặc hữu biểu tượng của quốc gia.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Âu Thị Tiến đã giải quyết trọn vẹn bài toán khoa học và thực tiễn trong công tác đánh giá hiệu quả phục hồi sinh cảnh bảo tồn loài Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi) tại KBTTN Thần Sa – Phượng Hoàng. Đề tài đã định lượng chính xác sự hiện diện của 14 cá thể Voọc quý hiếm, lập danh mục 47 loài thực vật làm thức ăn, đồng thời chỉ rõ những điểm nghẽn sinh kế - xã hội của 75 hộ dân tại 3 xã vùng lõi.

Công trình khẳng định rằng: Giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học tại các vùng núi đá vôi Đông Bắc chỉ có thể đạt hiệu quả bền vững khi kết hợp chặt chẽ giữa các biện pháp lâm sinh phục hồi rừng giàu với cơ chế đồng quản lý, trao quyền và tạo sinh kế cho cộng đồng bản địa. Đây là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng cao cho các nhà quản lý rừng, sinh viên chuyên ngành môi trường và các tổ chức bảo tồn thiên nhiên trong và ngoài nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Hiện nay, các loài linh trưởng là đối tượng quan tâm hàng đầu trong các chiến lược bảo tồn của các quốc gia và các tổ chức bảo tồn phi chính phủ. Ở Việt Nam, có nhiều loài linh trưởng rất quý hiếm như Voọc đen má trắng, Vượn cao vít, Voọc mũi hếch, Chà vá chân nâu… là những loài đặc hữu của Việt Nam và đa số đang bị sắn bắn nghiêm trọng và có nguy cơ tuyệt chủng. Các khu bảo tồn thiên nhiên, bảo tồn loài và sinh cảnh được thành lập liên tục trong những năm qua là để khắc phục tình trạng suy thoái và góp phần tích cực trong công tác bảo tồn thiên nhiên.

Hệ thống rừng núi đá tập trung ở các xã phía Bắc huyện Võ Nhai là một trong ít khu vực còn lại diện tích và trữ lượng rừng tự nhiên đáng kể trong tỉnh Thái Nguyên. Nằm trong vùng núi đá miền Bắc Việt Nam và có tính đa dạng sinh học như khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Kim Hỷ (Bắc Cạn), KBTTN Hữu Liên (Lạng Sơn). Với tính đa dạng sinh học (ĐDSH) cao có thể khẳng định đây là một mẫu rừng đặc trưng cho hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi tỉnh Thái Nguyên. Nhằm bảo tồn tính đa dạng của khu vực, KBTTN Thần Sa - Phượng Hoàng thuộc huyện Võ Nhai - tỉnh Thái Nguyên được thành lập ngày 07/12/1999 theo Quyết định số 3890/QĐ - UB của Uỷ ban nhân dân (UBND) tỉnh Thái Nguyên.

KBTTN Thần Sa - Phượng Hoàng nằm cách thành phố Thái Nguyên khoảng 30 km về phía đông bắc. Tổng diện tích của Khu Bảo tồn (KBT) là 18.858,9 ha, trong đó rừng tự nhiên có 17.640 ha, rừng trồng 194 ha, đất không có rừng là 1. KBTTN Thần Sa – Phượng Hoàng là khu có hệ động vật phong phú với 295 loài trong 93 họ, 30 bộ, 5 lớp Động vật có xương sống. Hiện ở Việt Nam có khoảng 100 cá thể Voọc đen má trắng (VĐMT), trong đó theo báo cáo của FFI thì hiện tại có khoảng 7 - 8 cá thể VĐMT còn tồn tại trong KBTTN Thần Sa - Phượng Hoàng.

Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi) (Pousargues, 1898) là loài linh trưởng quý hiếm, chỉ phân bố ở Trung Quốc và Việt Nam. Tại Việt Nam, loài này phân bố hẹp trong vùng Đông Bắc. Theo Sách Đỏ Thế giới (IUCN, 2010) xếp loài ở cấp 2 đe dọa VU còn Sách Đỏ Việt Nam 2007 xếp loài ở cấp EN. Chính vì vậy cần phải điều tra nhằm cung cấp những thông tin cơ bản về loài Voọc đen má trắng nói chung và đánh giá tình trạng quần thể VĐMT tại KBTTN Thần Sa – Phượng Hoàng làm cơ sở để đề xuất giải pháp bảo tồn loài linh trưởng quý hiếm này.

Trước tình hình đó, dưới sự hướng dẫn trực tiếp của thầy giáo TS. Tôi thực hiện đề tài: “Đánh giá hiệu quả một số biện pháp phục hồi sinh cảnh nhằm bảo tồn loài Voọc đen má trắng (trachypitheus francoisi) có sự tham gia của cộng đồng tại khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa – Phượng Hoàng, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên”. Mục tiêu nghiên cứu 1.1 Mục tiêu chung - Đánh giá hiệu quả biện pháp phục hồi sinh cảnh có sự tham gia của người dân trong việc tham gia quản lý vào bảo tồn đa dạng sinh học tại KBTTN Thần Sa – Phượng Hoàng. Mục tiêu cụ thể - Xác định được những sinh cảnh sống chính của VĐMT tại KBTTN Thần Sa - Phượng Hoàng.

- Đánh giá được tình trạng quần thể và những mối đe dọa đến sự tồn tại của loài này. - Tìm hiểu vai trò của cộng đồng dân cư các dân tộc ở các xã (Thần Sa, Thượng Nung, Sảng Mộc) vùng lõi KBTTN Thần Sa – Phượng Hoàng trong việc tham gia bảo tồn Voọc đen má trắng. - Đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả các hoạt động tham gia của cộng đồng vào việc bảo tồn Voọc đen má trắng. Yêu cầu của đề tài: - Xác định quần thể Voọc đen má trắng tại KBTTN Thần Sa – Phượng Hoàng.

- Đánh giá vai trò của cộng đồng dân cư trong việc tham gia bảo tồn - Các giải pháp đưa ra cụ thể, thiết thực và có tính khả thi cao… 1. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học 3 - Đây là cơ hội cho học viên, sinh viên vận dụng những kiến thức đã học và những hiểu biết của mình về lĩnh vực đánh giá môi trường sinh thái, đa dạng sinh học và công nghệ tin học vào thực tiễn, đồng thời cũng có cơ hội nâng cao sự hiểu biết về việc bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên. - Nâng cao kỹ năng sử dụng và tích hợp các phần mềm tin học ứng dụng.

Đề tài là cơ sở khoa học, tư liệu tham khảo có ý nghĩa cho sinh viên chuyên ngành môi trường, và các chuyên ngành có liên qian. Ý nghĩa trong thực tiễn - Kết quả nghiên cứu có thể giúp cho các nhà hoạch định chính sách đưa ra các quyết định đúng đắn trong việc thực hiện các chương trình, dự án bảo tồn đa dạng sinh học đối với các loài động vật quý hiếm, đặc biệt là loài Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi) tại KBTTN Thần Sa – Phượng Hoàng. - Quy trình thực hiện có thể áp dụng để mở rộng quy mô và ứng dụng ở nhiều vùng trên toàn quốc, đặc biệt là các VQG, khu dự trữ sinh quyển, KBT, v. 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.

Các khái niệm * Khái niệm bảo tồn Theo định nghĩa của IUCN (1991): “Bảo tồn là sự quản lý, sử dụng của con người về sinh quyển nhằm thu được lợi nhuận bền vững cho thế hệ hiện tại trong khi vẫn duy trì tiềm năng để đáp ứng những yêu cầu và nguyện vọng của thế hệ tương lai”. Khái niệm Bảo tồn sinh học (Biological Conservation) là biện pháp đặc biệt để duy trì và bảo vệ động thực vật quý hiếm và có nguy cơ tuyệt chủng. Hiện có hai phương pháp bảo tồn sinh học đang được sử dụng là: - Bảo tồn nguyên vị (in-situ conservation) là khoanh vùng bảo tồn động, thực vật tại nơi gốc mà chúng sống. Bảo tồn nguyên vị bao gồm các phương pháp và công cụ nhằm mục đích bảo vệ các loài, các chủng và các sinh cảnh, các hệ sinh thái trong điều kiện tự nhiên.

Theo Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) thì có 6 loại khu bảo tồn: Loại I: Khu bảo tồn nghiêm ngặt (hay khu bảo tồn hoang dã), Loại II : Vườn quốc gia, chủ yếu để bảo tồn các hệ sinh thái và sử dụng vào việc du lịch, giải trí , giáo dục; Loại III: Công trình thiên nhiên, chủ yếu bảo tồn các cảnh quan thiên nhiên đặc biệt; Loại IV: Khu bảo tồn sinh cảnh hay các loài, chủ yếu là nơi bảo tồn một số sinh cảnh hay các loài đặc biệt cần bảo vệ; Loại V: Khu bảo tồn cảnh quan đất liền hay cảnh quan biển, chủ yếu bảo tồn các cảnh quan thiên nhiên đẹp, sử dụng cho giải trí và du lịch; Loại VI: Khu bảo tồn quản lý tài nguyên thiên nhiên, chủ yếu quản lý với mục đích sử dụng một cách bền vững các hệ sinh thái và tài nguyên thiên nhiên. [10] - Bảo tồn chuyển vị (ex-situ conservation) là biện pháp di chuyển động thực vật từ nơi nguyên gốc mà chúng đã và đang sống đến nơi khác để gìn giữ bảo vệ, kể cả gìn giữ hay bảo quản toàn bộ hoặc một phần động thực vật trong điều kiện đông lạnh (cryo-reservation) ở trong phòng thí nghiệm. Mục đích của việc di dời này là để nhân giống, lưu giữ, nhân nuôi vô tính hay cứu hộ trong trường hợp: (1) nơi sinh sống bị suy thoái hay huỷ hoại không thể lưu 5 giữ lâu hơn các loài nói trên, (2) dùng để làm vật liệu cho nghiên cứu, thực nghiệm và phát triển sản phẩm mới, để nâng cao kiến thức cho cộng đồng. Biện pháp này được áp dụng khá phổ biến, đặc biệt, trong trường hợp nơi ở nguyên gốc của động thực vật bị thu hẹp hoặc bị đe dọa khác cần phải di chuyển động thực vật để bảo vệ, nhân nuôi và thả lại tự nhiên hoặc phục vụ nghiên cứu, đào tạo, du lịch.

[10] * Khái niệm về cộng đồng Theo Điều 3 Luật bảo vệ và phát triển rừng năm 2004 “cộng đồng dân cư thôn là tập hợp toàn bộ các hộ gia đình, cá nhân sống trong cùng một thôn, làng, ấp, buôn, phum, sóc hoặc đơn vị tương đương”. - Cộng đồng trong công tác bảo tồn ĐDSH: Trong nhiều thập kỷ qua, chúng ta đã nhận thấy rằng các khu bảo tồn thiên nhiên, VQG có vai trò quan trọng trong toàn bộ việc quy hoạch đất đai và phát triển kinh tế của đất nước. Các khu bảo tồn đã đem lại nhiều lợi ích cho nhân dân. Giá trị của các khu bảo tồn ngày càng được công nhận và có lẽ trong tương lai sẽ lớn hơn nhiều.

Các khu bảo tồn không những là nơi lưu trữ các vật liệu thiên nhiên để phát triển công nghệ sinh học cho ngành y tế, nông nghiệp, lâm nghiệp, công nghiệp mà còn giữ chức năng tự nhiên của các hệ sinh thái, bảo vệ đất đai, điều hòa khí hậu, chống lại sự thay đổi khí hậu toàn cầu và giúp con người thích nghi với một thế giới đang thay đổi (Meneely, 1996). Mặc dầu các khu bảo tồn có tầm quan trọng như vậy, nhưng quản lý các khu bảo tồn quả thật không dễ dàng, nhất là đối với các nước đang phát triển. [5] Do vậy, một bài toán mà chúng ta cần phải giải là tạo nên sự gắn bó vốn đã có và phát huy vai trò và sự tham gia của mỗi cộng đồng cư dân vào việc bảo tồn các khu bảo tồn thiên nhiên, VQG. - Khái niệm đa dạng sinh học Đa dạng sinh học (Biodiversity) là sự giàu có, phong phú và đa dạng về nguyên liệu di truyền, về loài và các hệ sinh thái.

Vì vậy, đa dạng sinh học bao gồm đa dạng ở mức độ trong loài là sự đa dạng, phong phú các gen trong quần thể gọi là đa dạng di truyền hay đa dạng gen; đa dạng ở mức độ loài là 6 sự phong phú các loài gọi là đa dạng loài; và sự phong phú về các hệ sinh thái gọi là đa dạng sinh thái (Lê Trọng Cúc, 2002). Các công ước quốc tế 1. Về công ước quốc tế, Việt Nam đã tham gia nhiều chương trình như chương trình con người và sinh quyển (MAB – Man and Biosphere Programme) của UNESCO. Công ước CITES (Công ước về buôn bán quốc tế các loài động thực vật hoang dã nguy cấp) vào năm 1994.