Luận văn thạc sĩ hay xác định một số đặc điểm sinh thái loài chà vá chân đen pygathrix nigripes và đề xuất giải pháp bảo tồn tại vườn quốc gia bù gia mập tỉnh bình phước

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay xác định một số đặc điểm sinh thái loài chà vá chân đen pygathrix nigripes và đề xuất giải pháp, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Hoàng Anh Tuân
• Người hướng dẫn: Tiến Sỹ Đồng Thanh Hải
• Trường học: Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Bảo tồn sinh học
• Đề tài: Đặc điểm sinh thái và giải pháp bảo tồn loài chà vá chân đen tại Vườn Quốc Gia Bù Gia Mập
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Bù Gia Mập

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sơ lược về lịch sử nghiên cứu Linh trưởng ở Việt Nam
• 1.1.1. Giai đoạn trước năm 1954
• 1.1.2. Giai đoạn từ năm 1954 đến năm 1975
• 1.1.3. Giai đoạn từ sau năm 1975 đến nay
• 1.2. Một số vấn đề về phân loại học Linh trưởng ở Việt Nam
• 1.3. Một số đặc điểm giống chà vá (Pygathrix)
• 1.4. Phân loại học Giống Chà vá (Pygathrix) ở Việt Nam
• 1.5. Đặc điểm hình thái Chà vá (Pygathrix)
• 1.6. Một số đặc điểm sinh học, sinh thái của nhóm Chà vá (Pygathrix)
• 1.7. Phân bố giống Chà vá
• 1.8. Chà vá chân đen - Pygathrix nigripes (Milne – Edwards, 1871)
• 1.8.1. Tên gọi - Tên khoa học
• 1.8.2. Đặc diểm về hình thái ngoài
• 1.8.3. Đặc điểm phân bố của loài Chà vá chân đen
• 1.8.4. Đặc điểm sinh học, sinh thái của Chà vá chân đen
• 1.8.5. Tình hình nghiên cứu phân loại học Chà vá chân đen
• 1.9. Các mối đe dọa đến loài Chà vá chân đen
• 1.10. Tình trạng bảo tồn
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp chọn khu vực nghiên cứu
• 2.4.2. Phương pháp điều tra ngoại nghiệp
• 2.4.3. Phương pháp xử lý nội nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên của khu vực nghiên cứu
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình, địa mạo
• 3.1.3. Khí hậu, thủy văn
• 3.1.4. Tài nguyên sinh vật
• 3.2. Điều kiện dân sinh kinh tế xã hội khu vực nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Một số đặc điểm sinh thái loài Chà vá chân đen tại VQG Bù Gia Mập
• 4.2. Về hiện trạng phân bố, số lượng quần thể của loài
• 4.3. Đặc điểm về nơi sống, kích thước vùng sống và sử dụng vùng sống
• 4.4. Đặc điểm về kích thước, cấu trúc và tổ chức đàn Chà vá chân đen
• 4.5. Đặc điểm về tập tính của Chà vá chân đen
• 4.6. Các mối đe dọa tới loài tại VQG Bù Gia Mập
• 4.6.1. Các mối đe dọa trực tiếp tới loài
• 4.6.2. Các mối đe dọa gián tiếp tới loài
• 4.7. Thực trạng và giải pháp bảo tồn loài tại VQG Bù Gia Mập
• 4.7.1. Thực trạng về công tác bảo tồn loài tại VQG Bù Gia Mập
• 4.7.2. Giải pháp bảo tồn loài tại VQG Bù Gia Mập
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• 0.1. Về một số đặc điểm sinh thái của loài
• 0.2. Các mối đe dọa tới loài Chà vá chân đen
• 0.3. Thực trạng và giải pháp về công tác bảo tồn loài Chà vá chân đen
• PHẦN PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đặc điểm sinh thái loài chà vá chân đen

Loài chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) là một trong những loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, nổi bật với vẻ đẹp và tính đa dạng sinh học. Tại Vườn Quốc Gia Bù Gia Mập, loài này được ghi nhận có môi trường sống phong phú, chủ yếu là rừng thường xanh và rừng bán thường xanh. Đặc điểm sinh thái của loài này bao gồm chế độ ăn uống, tập tính sinh sản và các yếu tố ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của chúng.

1.1. Môi trường sống của chà vá chân đen tại VQG Bù Gia Mập

Chà vá chân đen thường sống trong các khu rừng có độ che phủ dày đặc, nơi có nhiều cây cối và nguồn thức ăn phong phú. Môi trường sống này không chỉ cung cấp nơi trú ẩn mà còn là nguồn thức ăn chính cho loài này.

1.2. Tập tính và chế độ ăn uống của chà vá chân đen

Chà vá chân đen chủ yếu ăn lá, trái cây và một số loại hoa. Tập tính kiếm ăn của chúng thường diễn ra vào buổi sáng và chiều, khi thời tiết mát mẻ, giúp chúng dễ dàng tìm kiếm thức ăn.

II. Các mối đe dọa đến loài chà vá chân đen tại VQG Bù Gia Mập

Mặc dù chà vá chân đen là loài đặc hữu và có giá trị sinh học cao, nhưng chúng đang phải đối mặt với nhiều mối đe dọa nghiêm trọng. Các hoạt động khai thác rừng, săn bắn trái phép và sự thay đổi môi trường sống là những yếu tố chính đe dọa sự tồn tại của loài này.

2.1. Nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống

Việc phá rừng để phát triển nông nghiệp và đô thị hóa đã làm giảm diện tích rừng tự nhiên, dẫn đến mất môi trường sống của chà vá chân đen. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến số lượng cá thể mà còn làm giảm tính đa dạng sinh học trong khu vực.

2.2. Tình trạng săn bắn và buôn bán trái phép

Sự gia tăng nhu cầu thị trường đối với động vật hoang dã đã dẫn đến tình trạng săn bắn và buôn bán trái phép chà vá chân đen. Điều này không chỉ đe dọa sự tồn tại của loài mà còn gây ra những tác động tiêu cực đến hệ sinh thái.

III. Giải pháp bảo tồn loài chà vá chân đen hiệu quả

Để bảo tồn loài chà vá chân đen tại VQG Bù Gia Mập, cần triển khai các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các biện pháp này bao gồm tăng cường công tác quản lý, bảo vệ rừng và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của loài.

3.1. Tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng

Cần thiết lập các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt và tăng cường lực lượng kiểm lâm để ngăn chặn các hoạt động khai thác trái phép. Việc này sẽ giúp bảo vệ môi trường sống của chà vá chân đen và các loài động vật khác.

3.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn

Tổ chức các chương trình giáo dục và tuyên truyền về giá trị của chà vá chân đen và tầm quan trọng của việc bảo tồn động vật hoang dã. Sự tham gia của cộng đồng là rất quan trọng trong công tác bảo tồn.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu về chà vá chân đen

Nghiên cứu về chà vá chân đen không chỉ cung cấp thông tin khoa học mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn bảo tồn. Các kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình bảo tồn hiệu quả hơn cho loài này.

4.1. Xây dựng chương trình bảo tồn dựa trên nghiên cứu

Các kết quả nghiên cứu có thể giúp xây dựng các chương trình bảo tồn cụ thể, từ đó tạo ra các biện pháp bảo vệ hiệu quả cho chà vá chân đen và các loài động vật khác trong khu vực.

4.2. Hợp tác quốc tế trong bảo tồn động vật hoang dã

Việc hợp tác với các tổ chức quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn sẽ giúp tăng cường nguồn lực và kinh nghiệm trong công tác bảo tồn chà vá chân đen, từ đó nâng cao hiệu quả bảo tồn.

V. Kết luận và triển vọng bảo tồn chà vá chân đen

Chà vá chân đen là loài động vật quý hiếm cần được bảo tồn. Các giải pháp bảo tồn cần được triển khai ngay lập tức để đảm bảo sự tồn tại của loài này trong tương lai. Việc bảo tồn không chỉ có lợi cho chà vá chân đen mà còn cho toàn bộ hệ sinh thái.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn chà vá chân đen

Bảo tồn chà vá chân đen không chỉ bảo vệ một loài động vật mà còn bảo vệ sự đa dạng sinh học và cân bằng sinh thái trong khu vực.

5.2. Triển vọng tương lai cho chà vá chân đen

Với các biện pháp bảo tồn hiệu quả, chà vá chân đen có thể phục hồi quần thể và tiếp tục tồn tại trong môi trường tự nhiên, góp phần vào sự đa dạng sinh học của Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam hiện là một trong những trung tâm đa dạng sinh học linh trưởng hàng đầu châu Á với 25 loài và phân loài, trong đó có 6 loài đặc hữu quốc gia và 6 loài đặc hữu khu vực Đông Dương. Tuy nhiên, áp lực từ nạn săn bắt và suy thoái rừng đang đẩy nhiều loài đến bờ vực tuyệt chủng, đặc biệt là Chà vá chân đen (tên khoa học: Pygathrix nigripes). Loài linh trưởng quý hiếm này được xếp hạng Nguy cấp (EN) trong Sách đỏ IUCN cũng như Sách đỏ Việt Nam, đồng thời thuộc nhóm IB theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP với quy chế nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại.

Vườn quốc gia Bù Gia Mập thuộc tỉnh Bình Phước sở hữu tổng diện tích tự nhiên 25.926 ha, là hệ sinh thái rừng tự nhiên liền khoảnh duy nhất còn lại của tỉnh và là nơi cư trú của 105 loài thú (chiếm 35% tổng số loài thú của Việt Nam). Mặc dù đóng vai trò là sinh cảnh trọng yếu của Chà vá chân đen tại vùng Đông Nam Bộ, khu vực này trước đây vẫn thiếu vắng các nghiên cứu bài bản về quần thể và sinh thái học của loài.

Luận văn tập trung giải quyết lỗ hổng dữ liệu khoa học thông qua việc xác định hiện trạng phân bố, cấu trúc đàn, tập tính sinh hoạt, kích thước vùng sống và các áp lực sinh tồn tác động lên loài Chà vá chân đen tại 17 tiểu khu thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt. Công trình mang lại giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở dữ liệu nền tảng phục vụ trực tiếp cho công tác bảo tồn nguyên vị (in-situ) tại Bù Gia Mập, đồng thời định hướng kỹ thuật cho các chương trình cứu hộ và bảo tồn chuyển vị (ex-situ) trên quy mô toàn quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết sinh thái học quần thể linh trưởng (Primate Population Ecology) và Lý thuyết tối ưu hóa kiếm ăn (Optimal Foraging Theory). Hai lý thuyết này cung cấp hệ thống phân tích về mối tương quan giữa chất lượng thảm thực vật, nguồn thức ăn và chiến lược thích nghi sinh tồn của nhóm khỉ ăn lá (phân họ Colobinae). Nghiên cứu tích hợp Mô hình phân bổ quỹ thời gian (Activity Budget Model) để định lượng các phản ứng thích nghi hành vi của động vật trước biến động môi trường.

Bốn khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm:

1. Vùng sống (Home range): Khu vực không gian địa lý mà đàn linh trưởng sử dụng thường xuyên để thực hiện các hoạt động sống.
2. Cấu trúc đàn (Group composition): Phân bố số lượng cá thể theo từng độ tuổi và tỷ lệ giới tính đực - cái.
3. Quỹ thời gian hoạt động (Time budget): Tỷ lệ phần trăm thời gian trong ngày dành cho các hoạt động ăn, nghỉ ngơi, di chuyển và giao tiếp xã hội.
4. Áp lực đe dọa sinh thái (Ecological threat pressure): Tác động tiêu cực tổng hợp từ các hoạt động nhân sinh và biến đổi sinh cảnh tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu triển khai hệ thống 13 tuyến khảo sát thực địa với tổng chiều dài 68,5 km (mỗi tuyến kéo dài từ 3 đến 8 km) bao phủ toàn bộ 17 tiểu khu của phân khu bảo vệ nghiêm ngặt. Cỡ mẫu không gian này bảo đảm tính đại diện cao, cắt ngang qua các sinh cảnh rừng lá rộng thường xanh (5.445 ha) và rừng hỗn giao gỗ - tre nứa (17.851 ha).

Dữ liệu tập tính được thu thập qua phương pháp quét mẫu định kỳ (scan-sampling) chu kỳ 15 phút theo tiêu chuẩn Altmann. Quan sát thực hiện liên tục từ 5h00 đến 17h00 trong các đợt thực địa kéo dài 10 đến 15 ngày mỗi tháng bằng ống nhòm chuyên dụng Bushnell 7x50 và máy định vị vệ tinh Garmin GPS 60CSx. Phương pháp scan-sampling được lựa chọn vì tính ưu việt trong việc ghi nhận đồng thời hành vi của nhiều cá thể ở các nhóm tuổi khác nhau mà không làm xáo trộn tập tính tự nhiên.

Dữ liệu áp lực đe dọa được xác lập qua cỡ mẫu khảo sát xã hội học gồm 90 cá nhân và hộ gia đình tại vùng đệm. Nghiên cứu áp dụng khung đánh giá định lượng Margoluis và Salafsky theo 3 tiêu chí: Diện tích tác động, Cường độ ảnh hưởng và Tính cấp thiết. Dữ liệu không gian được xử lý nội nghiệp trên nền tảng GIS (ArcGIS, MapInfo) với hệ tọa độ VN2000 tỷ lệ 1:10.000, kết hợp xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS và Microsoft Excel.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận và định vị chính xác sự hiện diện của các đàn Chà vá chân đen phân bố chủ yếu ở độ cao từ 150m đến trên 600m so với mực nước biển. Kích thước đàn có sự biến thiên rõ rệt từ các nhóm nhỏ gồm 3 cá thể đến các đàn lớn đạt 16 cá thể (như đàn số 1 có 16 cá thể, đàn số 2 có 3 cá thể và đàn số 3 có 8 cá thể). Cấu trúc xã hội thể hiện mô hình đa thê điển hình với một con đực trưởng thành làm chủ đàn, tỷ lệ đực/cái dao động từ 1:1,5 đến 1:2,5 ở các nhóm nhỏ và 1:2,5 đến 1:3 ở các nhóm lớn.

Về sinh cảnh ưa thích, loài tập trung cao nhất tại trạng thái rừng gỗ lá rộng thường xanh (chiếm 21,0% diện tích vườn) và rừng hỗn giao lồ ô xen cây gỗ (chiếm 68,9% diện tích). Quỹ thời gian hoạt động ngày của loài phân bổ rõ rệt: nghỉ ngơi chiếm tỷ lệ cao nhất với khoảng 40,5%, thời gian ăn chiếm 30,2%, di chuyển chiếm 20,8%, hoạt động xã hội chiếm 7,1% và các hoạt động khác chiếm 1,4%.

Đánh giá ma trận đe dọa từ 90 phiếu phỏng vấn và khảo sát thực địa xác định săn bắt trái phép là mối đe dọa nghiêm trọng nhất, đạt điểm tuyệt đối về cả cường độ tác động và tính cấp thiết. Tình trạng chia cắt sinh cảnh do hạ tầng giao thông và thu hái lâm sản ngoài gỗ xếp thứ hai và thứ ba về mức độ ảnh hưởng tiêu cực đến sự sinh tồn của loài.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ thời gian nghỉ ngơi chiếm ưu thế (hơn 40%) hoàn toàn phù hợp với đặc điểm sinh lý học tiêu hóa của loài linh trưởng ăn lá (Folivore). Do thức ăn chứa hàm lượng cellulose cao và chất xơ phức tạp, Chà vá chân đen cần thời gian dài bất động trên các tầng tán cao từ 20 đến 35m để hệ thống dạ dày nhiều ngăn lên men và chuyển hóa thức ăn.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, cấu trúc đàn tại Bù Gia Mập (3 đến 16 cá thể) nhỏ hơn so với quần thể tại Vườn quốc gia Núi Chúa (ghi nhận đàn lên tới 45 cá thể) và Vườn quốc gia Kon Ka Kinh (Chà vá chân xám đạt 88 cá thể). Nguyên nhân bắt nguồn từ áp lực săn bắn trong quá khứ và sự chia cắt cục bộ của tán rừng, buộc loài phải phân tách thành các nhóm nhỏ nhằm giảm thiểu sự chú ý và tối ưu hóa việc tìm kiếm thức ăn.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa rất hiệu quả thông qua biểu đồ hình tròn về quỹ thời gian hoạt động, biểu đồ cột so sánh tần suất xuất hiện theo đai cao và bản đồ số GIS thể hiện ranh giới vùng sống của từng đàn, giúp các nhà quản lý dễ dàng nhận diện các điểm nóng cần ưu tiên bảo vệ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập quy trình tuần tra chuyên sâu và ứng dụng hệ thống giám sát không gian SMART: Hạt Kiểm lâm Vườn quốc gia Bù Gia Mập cần duy trì tuần tra định kỳ tại 17 tiểu khu trọng điểm, đặt mục tiêu tháo gỡ 100% bẫy thú và giảm ít nhất 80% các vụ vi phạm săn bắt trái phép trong giai đoạn 2016-2020.

2. Xây dựng cầu vượt sinh thái tán rừng (Canopy bridges) và hành lang xanh: Ban Quản lý Vườn phối hợp với các cơ quan giao thông triển khai 3 đến 5 điểm kết nối tán rừng qua các tuyến đường giao thông nội vùng trong vòng 24 tháng, nhằm giảm 90% nguy cơ chia cắt sinh cảnh và tai nạn giao thông đối với linh trưởng.

3. Thực hiện chương trình đồng quản lý rừng và phát triển sinh kế vùng đệm: Ủy ban nhân dân huyện Bù Gia Mập và Ban Quản lý Vườn cần mở rộng hợp đồng khoán bảo vệ rừng cho 90 hộ gia đình dân tộc thiểu số tại chỗ, tích hợp hỗ trợ vốn vay phát triển nông lâm kết hợp để tăng 15% đến 20% thu nhập bền vững, giảm thiểu 70% áp lực khai thác lâm sản trái phép.

4. Thiết lập mạng lưới quan trắc sinh thái dài hạn: Phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế của Vườn cần duy trì chương trình điều tra định kỳ 4 đợt mỗi năm trên 13 tuyến mẫu cố định, kết hợp lắp đặt hệ sinh thái bẫy ảnh tự động để theo dõi biến động số lượng cá thể và dịch bệnh trong quần thể đến năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ban Giám đốc và cán bộ Kiểm lâm các Vườn quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên: Tài liệu cung cấp quy trình khảo sát thực địa chuẩn hóa, phương pháp định vị không gian và ma trận đánh giá đe dọa sinh thái để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững.

2. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học, Quản lý tài nguyên rừng: Luận văn là tài liệu tham khảo chất lượng cao về phương pháp quan sát scan-sampling, ứng dụng GIS trong nghiên cứu linh trưởng và phương pháp nghiên cứu động vật học thực địa.

3. Các tổ chức phi chính phủ và mạng lưới bảo tồn quốc tế (IUCN, WWF, WCS): Báo cáo mang lại nguồn dữ liệu định lượng chuẩn xác phục vụ việc đánh giá tình trạng nguy cấp của loài, xây dựng hồ sơ tài trợ và lập kế hoạch hành động bảo tồn linh trưởng cấp khu vực Đông Dương.

4. Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước về môi trường: Cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng thực tiễn vững chắc phục vụ việc điều chỉnh danh lục bảo tồn, xây dựng chính sách giao khoán quản lý rừng và quy hoạch hành lang đa dạng sinh học cấp tỉnh.

Câu hỏi thường gặp

Đặc điểm nhận dạng sinh thái nổi bật nhất của Chà vá chân đen là gì?
Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) sở hữu khuôn mặt màu xanh nhạt đặc trưng với vòng viền màu vàng kem quanh mắt, cẳng chân sau có màu đen tuyền và đuôi dài màu trắng khoảng 690 mm. Trọng lượng cơ thể con đực trưởng thành đạt khoảng 11 kg, trong khi con cái đạt khoảng 8 kg.

Tại sao loài Chà vá chân đen lại chọn phân khu bảo vệ nghiêm ngặt làm nơi cư trú chính?
Phân khu này sở hữu 5.445 ha rừng thường xanh nguyên sinh với tầng tán cây gỗ lớn cao 30 đến 35m cùng nguồn thức ăn thực vật phong phú, cung cấp nơi ngủ an toàn và nguồn dinh dưỡng quanh năm, vượt trội hơn các trạng thái rừng bị tác động mạnh khác.

Phương pháp scan-sampling được áp dụng trong luận văn có ưu điểm gì vượt trội?
Phương pháp quét mẫu định kỳ 15 phút của Altmann giúp thu thập dữ liệu hành vi đồng thời của nhiều cá thể ở mọi lứa tuổi và giới tính trong cùng thời điểm. Cách tiếp cận này hạn chế tối đa độ lệch thống kê, phản ánh chính xác 100% mô hình quỹ thời gian hoạt động thực tế.

Những mối đe dọa hàng đầu đối với loài tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập được xếp hạng ra sao?
Qua kết quả khảo sát định lượng 90 mẫu, săn bắt trái phép để lấy thịt, làm thuốc và nấu cao được xếp hạng là mối nguy hại lớn nhất (hạng 1). Tiếp theo sau là sự chia cắt sinh cảnh do mở đường giao thông (hạng 2) và khai thác lâm sản ngoài gỗ (hạng 3).

Kết quả của luận văn có thể áp dụng cho các khu bảo tồn thiên nhiên khác không?
Hoàn toàn có thể. Quy trình điều tra 13 tuyến khảo sát kết hợp công nghệ định vị GPS, bản đồ số VN2000 và kỹ thuật phân tích ma trận đe dọa sinh thái có thể chuyển giao trực tiếp cho các Vườn quốc gia có phân bố Chà vá chân đen như Núi Chúa, Cát Tiên hay Chư Yang Sin.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập hệ thống dữ liệu sinh thái học toàn diện và đầu tiên về loài Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập, tỉnh Bình Phước.
• Xác định quy mô cấu trúc đàn từ 3 đến 16 cá thể, sinh cảnh ưa thích tập trung tại rừng thường xanh (chiếm 21,0%) và rừng hỗn giao (chiếm 68,9%).
• Định lượng hóa quỹ thời gian hoạt động ngày của loài với 40,5% thời gian nghỉ ngơi và 30,2% thời gian kiếm ăn, phản ánh chuẩn xác cơ chế tiêu hóa lá cây.
• Nhận diện chính xác săn bắt trái phép và chia cắt sinh cảnh là hai yếu tố đe dọa nghiêm trọng nhất cần can thiệp khẩn cấp.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp quản trị thực thi pháp luật, kỹ thuật lâm sinh và phát triển sinh kế cộng đồng vùng đệm với lộ trình cụ thể đến năm 2025.

Quý bạn đọc, nhà khoa học và các cơ quan bảo tồn quan tâm có thể khai thác trực tiếp cơ sở dữ liệu và hệ thống bản đồ phân bố của luận văn để ứng dụng vào công tác nghiên cứu, đào tạo cũng như triển khai các dự án bảo vệ linh trưởng nguy cấp tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Sơ lược về lịch sử nghiên cứu Linh trưởng ở Việt Nam Các nghiên cứu về động vật hoang dã, trong đó có các loài linh trưởng, ở Việt Nam được bắt đầu chủ yếu từ những năm cuối thế kỷ XIX do các nhà khoa học nước ngoài thực hiện. Kể từ những năm 1960 đến nay, đã có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về các loài linh trưởng được các nhà khoa học Việt Nam thực hiện cùng với các điều tra và nghiên cứu về đa dạng sinh vật. Sơ lược về lịch sử nghiên cứu linh trưởng ở Việt Nam có thể được chia thành 3 giai đoạn sau: 1.

Giai đoạn trước năm 1954 Trong giai đoạn này, các nghiên cứu về thú, trong đó có các loài linh trưởng, chủ yếu được thực hiện bởi các nhà khoa học người nước ngoài. Các nhà nghiên cứu tiêu biểu về các loài thú, trong đó có các loài linh trưởng ở Việt Nam trong giai đoạn này có thể kể đến: George Finlayson (1828), Mine- Edwards (1867 – 1874), Morice (1904), Brousniche (1887), Billet (1896 – 1898), Pavie (1879 – 1898), Boutan (1900 – 1906), De Pousargues (1904), Menegeaux (1905-1906), Delacour (1928 – 1930), H. Có thể nói, những kết quả nghiên cứu về linh trưởng ở Việt Nam, trước năm 1954, phần lớn là một phần kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu nước ngoài thông qua các cuộc điều tra và nghiên cứu thám hiểm nhằm phát hiện, mô tả loài mới, phân loại và thống kê thành phần loài, chưa có các công trình nghiên cứu chuyên sâu về các đặc điểm sinh học, sinh thái và bảo tồn các loài linh trưởng. Trong suốt thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945 – 1954), mọi hoạt động LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 nghiên cứu trực tiếp về các loài thú nói chung, các loài linh trưởng nói riêng ở Việt Nam bị gián đoạn.

Giai đoạn từ năm 1954 đến năm 1975 Sau khi miền Bắc được hoàn toàn giải phóng (tháng 10 năm 1954), các nghiên cứu về đa dạng sinh vật, trong đó có các loài linh trưởng đã được tiếp tục và phát triển. Ở miền Bắc Việt Nam, các nhà khoa học Việt Nam đã tiến hành nhiều cuộc điều tra, nghiên cứu về thành phần loài của các khu hệ và cả một số đặc điểm sinh học, sinh thái của các loài thú nói chung và các loài linh trưởng nói riêng ở nhiều tỉnh miền Bắc Việt Nam, trong giai đoạn 1956 – 1971 [12]. Ở miền Nam Việt Nam, chỉ có rất ít điều tra, nghiên cứu đã được thực hiện trong thời gian này; đáng chú ý là các công trình của Van Peenen và cộng sự (1969) [95]. Các nghiên cứu về linh trưởng có giá trị khoa học trong thời gian này phải kể đến các công trình là: - Đào Văn Tiến (1960), Đã mô tả một loài Cu li mới – Cu li nhỡ (Nycticebus intermedius) ở Việt Nam [103].

- Lê Hiền Hào (1973), Đã cung cấp những thông tin về phân bố, đặc điểm sinh học và giá trị kinh tế của 9 loài linh trưởng ở miền Bắc Việt Nam [4]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Giai đoạn từ sau năm 1975 đến nay Các điều tra, nghiên cứu và bảo tồn đa dạng sinh vật, đặc biệt đối với các loài linh trưởng, được quan tâm và triển khai mạnh mẽ trên các vùng của cả nước và đạt được rất nhiều kết quả có giá trị. Đội ngũ cán bộ Việt Nam nghiên cứu về linh trưởng cũng phát triển và lớn mạnh không ngừng.

Rất nhiều nghiên cứu không chỉ bó hẹp do các cán bộ khoa học Việt Nam tiến hành, mà còn có sự hợp tác quốc tế sâu rộng với các chuyên gia linh trưởng và các tổ chức bảo tồn quốc tế. Trong giai đoạn này, có nhiều công trình tiêu biểu nghiên cứu về Linh trưởng ở Việt Nam của nhiều tác giả trong và ngoài nước thực hiện [3, 7, 10, 19, 20, 22, 37, 39, 53, 60, 61, 62, 64, 70, 71, 79, 88]. Đặc biệt, trong những năm gần đây, công tác điều tra, nghiên cứu, bảo tồn và phát triển các loài linh trưởng quý hiếm đã và đang được chú trọng. Hàng loạt các VQG và KBTTN đã được thành lập trên khắp cả nước để bảo tồn đa dạng sinh vật, trong đó có các loài linh trưởng quý hiếm.

Một số chương trình nghiên cứu về sinh thái và tập tính của các loài linh trưởng đã và đang được tiến hành. Kết quả điều tra, nghiên cứu về khu hệ linh trưởng của các địa phương, các vùng miền và các công trình nghiên cứu về sinh học, sinh thái của các loài linh trưởng ở Việt Nam đã được công bố trên các tạp chí khoa học trong nước và quốc tế. Một số vấn đề về phân loại học Linh trưởng ở Việt Nam Việt Nam được đánh giá là nước có mức độ đang dạng rất cao về các thú linh trưởng, với 25 loài và phân loài thuộc 3 trong số 5 họ linh trưởng của châu LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Á: Họ Cu li (Loridae), họ Khỉ và Voọc (Cercopithecidae), họ Vượn (Hylobatidae). Hai họ còn lại ở châu Á không phân bố ở Việt Nam là Vượn nhảy nhỏ (Tarsiidae) và Đười ươi (Hominidae), hai họ này phân bố hẹp tại các đảo của thềm lục địa Sunda [12], [13], [14], [29], [74].

Trong số 25 loài và phân loài, 6 loài và phân loài là đặc hữu của Việt Nam, đó là: Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus), Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri), Voọc đầu trắng (Trachypithecus poliocephalus poliocephalus), Chà vá chân xám (Pygathrix nemaeus cinerea), Khỉ đuôi dài Côn Đảo (Macaca fascicularis condorensis) và Vượn đen (Nomascus nasutus nasutus). Ở Việt Nam, họ Cu li (Loridae) chỉ có 1 giống (Nycticebus) với hai loài là: Cu li lớn (Nycticebus bengalensis) và Cu li nhỏ (Nycticebus pygmaeus). Loài Cu li nhỡ (Nycticebus intermedius) được Đào Văn Tiến mô tả vào năm 1960 [103] được coi đồng loài với loài Cu li nhỏ (Nycticebus pygmaeus) [5, 6, 10, 40]. Họ Khỉ (Cercopithecidae), ở Việt Nam, có hai phân họ: phân họ Khỉ (Cercopithecinae) và phân họ Voọc (Colobinae), với 4 giống: Macaca, Trachypithecus, Pygathrix và Rhinopithecus.

Đây là họ có số loài và phân loài phong phú nhất, với 17 loài và phân loài. Trong đó, phân họ Khỉ (Cercopithecinae) chỉ có 1 giống (Macaca) gồm 6 loài và phân loài, đặc biệt phân loài Khỉ đuôi dài Côn Đảo (M. fascicularis condorensis) là phân loài đặc hữu của Việt Nam – hiện chỉ có phân bố ở một số đảo thuộc VQG Côn Đảo [21]. Phân họ Voọc (Colobinae) có 3 giống: Trachypithecus (7 loài và phân loài), Pygathrix (3 loài và phân loài: Chà vá chân đen Pygathrix nigripes, Chà vá chân đỏ Pygathrix nemaeus, và Chà vá chân xám Pygathrix cinerea) và LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Đây là phân họ có nhiều ý kiến tranh luận khác nhau về phân loại học. Về giống Trachypithecus, hiện có khá nhiều ý kiến khác nhau về phân loại học của một số loài và phân loài của giống này. Ví dụ, những ý kiến trước đây cho rằng loài Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi) ở Việt Nam có các phân loài: Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi ), Voọc mông trắng (Trachypithecus francoisi delacouri), Voọc đầu trắng (Trachypithecus francoisi poliocephalus), Voọc Hà Tĩnh (Trachypithecus francoisi hatinhensis) và Voọc đen tuyền (Trachypithecus francoisi. Tuy nhiên, Groves (2001) đã nâng các phân loài này thành các loài khác nhau [40].

Theo những nghiên cứu gần đây của Roos (2004) và Brandon-Jones và cộng sự (2004), phân loài Voọc mông trắng (Trachypithecus francoisi delacouri) thành loài Voọc mông trắng ( Trachypithecus delacouri); phân loài Voọc đầu trắng (Trachypithecus francoisi poliocephalus) đổi thành loài Voọc Cát Bà (T. poliocephalus poliocephalus), các phân loài còn lại vẫn giữ nguyên là Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi francoisi ), Voọc Hà Tĩnh (Trachypithecus francoisi hatinhensis) và Voọc đen tuyền (Trachypithecus francoisi ebenus) [21, 90]. Voọc bạc trước đây được biết với tên khoa học là T. Căn cứ theo các kết quả phân tích về di truyền học và phân bố địa lý, hiện nay, Voọc bạc ở Việt Nam được coi là một phân loài Voọc bạc (Trachypithecus villosus margarita) [21, 74, 90].

Voọc xám trước đây được biết với tên khoa học là Trachypithecus phayrei [5, 6, 10, 12,22, 25, 40], sau đó được định tên là Trachypithecus crepusculus [73, 90]. Theo kết quả nghiên cứu và hệ thống phân loài gần đây LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 nhất của Brandon-Jones và cộng sự (2004) và Đặng Tất Thế (2005) Voọc xám, ở Việt Nam, được xem là một phân loài – Voọc xám (Trachypithecus barbei holotephreus) [11, 21]. Do những đặc điểm giống nhau của các loài thuộc giống Rhinopithecus và giống Pygathrix, nên một số nhà nghiên cứu, trước đây, xem hai giống này chỉ là một giống Pygathrix [25, 40, 82, 91]. Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu linh trưởng vẫn cho rằng Rhinopithecus và Pygathrix là hai giống khác biệt [5, 6, 10, 12, 21, 37, 40, 46, 64, 73, 90].

Ở Việt Nam, giống Rhinopithecus chỉ có 01 loài – Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) [6, 10, 21, 73]. Trước đây, một số nhà nghiên cứu cho rằng các loài và phân loài vượn của Việt Nam thuộc giống Hylobates [5, 12, 25]. Tuy nhiên, qua những nghiên cứu gần đây trên cơ sở phân tích về âm học của tiếng hót và di truyền học, các loài và phân loài vượn của Việt Nam được xếp vào giống Nomascus [21, 39, 40, 90]. Hiện nay, họ Vượn (Hylobatidae), ở Việt Nam, chỉ có 1 giống (Nomascus) với 5 loài và phân loài [21, 39, 40, 90].

Việt Nam là một trong những nước ở phân vùng địa - động vật Đông Dương (Indo-Chinese subregion) giàu về thành phần loài linh trưởng. So với châu Á (183 loài và phân loài), Việt Nam có 25 loài và phân loài (chiếm 13,66%) và chỉ đứng sau Indonesia (36,07%), Thái Lan (19,13%), Ấn Độ (15,30%), Trung Hoa (14,75%) và Malaysia (14,21%) [7, 21, 37]. Về quan hệ địa lý động vật học, khu hệ linh trưởng Việt Nam có quan hệ với các khu hệ phụ cận, trong đó yếu tố Đông Dương là trội hơn cả (với 17 loài và phân loài, chiếm 70,83%), tiếp đến là yếu tố Nam Trung Hoa (với 9 loài và phân loài, chiếm 37,50%), Ấn Độ (chiếm 16,67%), Mã Lai (chiếm 8,33%) và ít nhất là yếu tố Himalaya (4,17%). Ngoài ra, khi hệ linh trưởng Việt Nam cũng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 11 có tỷ lệ cao về yếu tố đặc hữu (chiếm 25,0%) [7, 21, 37].

Một số đặc điểm giống chà vá (Pygathrix) 1. Phân loại học Giống Chà vá (Pygathrix) ở Việt Nam: Giống Pygathrix ở Việt Nam có 3 loài gồm: Chà vá chân đỏ - Pygathrix nemaeus (Linnaeus, 1771), Chà vá chân đen - Pygathrix nigripes (Milne - Edwards, 1871) và Chà vá chân xám - Pygathrix cinerea (Tilo Nadler, 1997). Chúng thuộc phân họ Voọc Colobinae, họ Khỉ Cercopithecidae, bộ Linh trưởng Primates. Cả 3 loài này đều phân bố trên bán đảo Đông Dương.