Nghiên Cứu Giải Pháp Giảm Thiểu Xung Đột Giữa Voi và Người Ở Tỉnh Đồng Nai

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu thực trạng làm cơ sở đề xuất các giải pháp nhằm giảm thiểu xung đột giữa voi người ở, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Người hướng dẫn: TS. Kiều Mạnh Hưởng
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Giải Pháp Giảm Thiểu Xung Đột Giữa Voi và Người Tại Tỉnh Đồng Nai
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Đồng Nai

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ĐƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số đặc điểm nhận biết
• 1.2. Sinh cảnh sống
• 1.3. Một số nghiên cứu bảo tồn Voi Châu Á trên thế giới
• 1.4. Nghiên cứu về Voi Châu Á ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên, dân sinh - kinh tế - xã hội
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng xung đột Voi tại KBT
• 4.2. Hiện trạng xung đột Voi - Người tại vùng nghiên cứu
• 4.2.1. Mức độ hiện hại xung đột Voi - Người. Vùng xung đột Voi - Người ở huyện Vĩnh Cửu
• 4.3. Nguyên nhân xung đột Voi - Người ở KBT và đề xuất hướng giải pháp giảm thiểu xung đột Voi - Người tại tỉnh Đồng Nai
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xung Đột Voi Người Tại Đồng Nai 55 ký tự

Xung đột giữa voi và người là một vấn đề nhức nhối tại nhiều khu vực trên thế giới, đặc biệt là ở các quốc gia có quần thể voi hoang dã, trong đó có Việt Nam và tỉnh Đồng Nai. Sự gia tăng dân số, mở rộng diện tích canh tác nông nghiệp và khai thác tài nguyên rừng đã thu hẹp môi trường sống của voi, dẫn đến việc chúng xâm nhập vào khu dân cư để tìm kiếm thức ăn, gây ra thiệt hại về tài sản và thậm chí là tính mạng con người. Theo nghiên cứu của Trương Quốc Đạt (2017), tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống của người dân địa phương mà còn đe dọa đến sự tồn tại của quần thể voi Đồng Nai, vốn được xem là một trong những quần thể voi quan trọng nhất của Việt Nam. Việc tìm kiếm các giải pháp giảm thiểu xung đột voi người Đồng Nai là vô cùng cấp thiết để bảo vệ cả voi và người.

1.1. Thực Trạng Xung Đột Voi Người Hiện Nay

Tình hình xung đột voi người Đồng Nai hiện nay diễn biến phức tạp, với tần suất các vụ voi xâm nhập vào khu dân cư ngày càng gia tăng. Theo thống kê, các khu vực như Vườn Quốc gia Cát Tiên, Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai và các vùng lân cận là những điểm nóng của xung đột. Voi thường xuyên phá hoại mùa màng, nhà cửa, gây thiệt hại lớn về kinh tế cho người dân. Bên cạnh đó, cũng có những trường hợp voi bị người dân tấn công, thậm chí là giết hại để bảo vệ tài sản, làm gia tăng nguy cơ tuyệt chủng của loài. Tình trạng này đòi hỏi các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương cần có những biện pháp can thiệp kịp thời và hiệu quả.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Bảo Tồn Voi Đồng Nai

Bảo tồn voi Đồng Nai không chỉ là trách nhiệm của riêng tỉnh mà còn là nhiệm vụ quan trọng trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học của quốc gia. Quần thể voi Đồng Nai đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái của rừng, góp phần vào sự phát triển bền vững của địa phương. Việc bảo vệ voi cũng đồng nghĩa với việc bảo vệ môi trường sống của nhiều loài động thực vật khác, đồng thời tạo điều kiện cho phát triển du lịch sinh thái, mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng. Do đó, cần có những chính sách và hành động cụ thể để bảo tồn voi Đồng Nai một cách hiệu quả.

II. Thách Thức Trong Quản Lý Xung Đột Voi Người 58 ký tự

Việc quản lý xung đột voi người tại Đồng Nai đối mặt với nhiều thách thức phức tạp. Một trong những khó khăn lớn nhất là sự thiếu hụt nguồn lực tài chính và nhân lực cho công tác bảo tồn. Các biện pháp ngăn chặn voi phá hoại hiện tại còn nhiều hạn chế, chưa đủ sức răn đe. Bên cạnh đó, nhận thức của cộng đồng về bảo tồn voi còn thấp, dẫn đến những hành vi tiêu cực như săn bắt, giết hại voi. Theo Trương Quốc Đạt (2017), sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương còn chưa chặt chẽ, gây khó khăn cho việc triển khai các giải pháp hiệu quả. Để giải quyết vấn đề này, cần có sự đầu tư mạnh mẽ hơn vào công tác bảo tồn, nâng cao nhận thức cộng đồng và tăng cường sự phối hợp giữa các bên liên quan.

2.1. Thiếu Hụt Nguồn Lực Cho Bảo Tồn Voi

Sự thiếu hụt nguồn lực tài chính và nhân lực là một trong những rào cản lớn nhất đối với công tác bảo tồn voi Đồng Nai. Kinh phí dành cho các hoạt động nghiên cứu, giám sát, tuần tra, tuyên truyền còn hạn chế, không đủ để đáp ứng nhu cầu thực tế. Đội ngũ cán bộ kiểm lâm và bảo tồn còn mỏng, thiếu kinh nghiệm và trang thiết bị hiện đại. Điều này ảnh hưởng đến hiệu quả của các biện pháp quản lý voi rừng, ngăn chặn voi phá hoại và hỗ trợ người dân vùng voi.

2.2. Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn Voi Còn Hạn Chế

Nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn voi còn nhiều hạn chế, dẫn đến những hành vi không thân thiện với voi. Nhiều người dân vẫn coi voi là mối đe dọa đối với cuộc sống và tài sản của họ, thay vì là một loài động vật cần được bảo vệ. Tình trạng săn bắt, giết hại voi để lấy ngà, thịt vẫn còn xảy ra, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến quần thể voi Đồng Nai. Cần tăng cường công tác giáo dục cộng đồng về voi, nâng cao nhận thức về giá trị của voi và tầm quan trọng của việc bảo tồn voi.

III. Giải Pháp Ngăn Chặn Voi Phá Hoại Nông Nghiệp 59 ký tự

Để giảm thiểu xung đột voi người Đồng Nai, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó việc ngăn chặn voi phá hoại mùa màng là vô cùng quan trọng. Một trong những biện pháp hiệu quả là xây dựng hàng rào điện bảo vệ voi, giúp ngăn voi xâm nhập vào khu vực canh tác. Bên cạnh đó, cần áp dụng các phương pháp xua đuổi voi an toàn, như sử dụng âm thanh, ánh sáng, hoặc các loại cây trồng mà voi không thích. Theo kinh nghiệm từ các quốc gia khác, việc bồi thường thiệt hại do voi gây ra cũng là một giải pháp quan trọng để giảm bớt bức xúc của người dân và tạo sự đồng thuận trong công tác bảo tồn.

3.1. Xây Dựng Hàng Rào Điện Bảo Vệ Voi

Hàng rào điện bảo vệ voi là một biện pháp hiệu quả để ngăn chặn voi phá hoại mùa màng và khu dân cư. Hàng rào được thiết kế với điện áp thấp, đủ để gây khó chịu cho voi nhưng không gây nguy hiểm đến tính mạng. Việc xây dựng hàng rào điện cần được thực hiện một cách khoa học, đảm bảo an toàn cho cả voi và người dân, đồng thời không gây ảnh hưởng đến môi trường.

3.2. Áp Dụng Phương Pháp Xua Đuổi Voi An Toàn

Ngoài hàng rào điện, cần áp dụng các phương pháp xua đuổi voi an toàn, như sử dụng âm thanh, ánh sáng, hoặc các loại cây trồng mà voi không thích. Các phương pháp này cần được nghiên cứu và thử nghiệm kỹ lưỡng để đảm bảo hiệu quả và an toàn. Việc sử dụng pháo nổ, súng bắn đạn cao su cần được hạn chế tối đa, tránh gây tổn thương cho voi.

3.3. Bồi Thường Thiệt Hại Do Voi Gây Ra

Việc bồi thường thiệt hại do voi gây ra là một giải pháp quan trọng để giảm bớt bức xúc của người dân và tạo sự đồng thuận trong công tác bảo tồn. Cơ chế bồi thường cần được xây dựng một cách minh bạch, công bằng, đảm bảo người dân được hỗ trợ kịp thời khi bị thiệt hại do voi gây ra. Nguồn kinh phí bồi thường có thể được huy động từ ngân sách nhà nước, các tổ chức phi chính phủ và các nguồn tài trợ khác.

IV. Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Cho Người Dân Vùng Voi 60 ký tự

Để giảm thiểu xung đột voi người Đồng Nai một cách bền vững, cần tập trung vào việc phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng voi. Điều này bao gồm việc hỗ trợ người dân chuyển đổi sang các mô hình sản xuất nông nghiệp thân thiện với môi trường, phát triển du lịch sinh thái cộng đồng, tạo việc làm và tăng thu nhập cho người dân. Theo Trương Quốc Đạt (2017), việc nâng cao đời sống kinh tế của người dân sẽ giúp giảm bớt sự phụ thuộc của họ vào tài nguyên rừng, từ đó giảm thiểu nguy cơ xung đột với voi.

4.1. Hỗ Trợ Chuyển Đổi Sang Nông Nghiệp Bền Vững

Cần hỗ trợ người dân chuyển đổi sang các mô hình sản xuất nông nghiệp thân thiện với môi trường, như trồng các loại cây trồng mà voi không thích, áp dụng các biện pháp canh tác hữu cơ, giảm thiểu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Các mô hình này không chỉ giúp ngăn chặn voi phá hoại mà còn bảo vệ môi trường và sức khỏe của người dân.

4.2. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Cộng Đồng

Du lịch sinh thái voi có thể mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân địa phương, đồng thời nâng cao nhận thức của du khách về bảo tồn voi. Cần xây dựng các sản phẩm du lịch sinh thái hấp dẫn, gắn liền với văn hóa và đời sống của cộng đồng, đảm bảo lợi ích kinh tế được chia sẻ một cách công bằng.

4.3. Tạo Việc Làm Và Tăng Thu Nhập Cho Người Dân

Cần tạo điều kiện cho người dân tiếp cận với các cơ hội việc làm mới, như làm việc trong các khu du lịch sinh thái, các doanh nghiệp chế biến nông sản, hoặc các dự án bảo tồn. Việc tăng thu nhập cho người dân sẽ giúp họ có cuộc sống ổn định hơn, giảm bớt sự phụ thuộc vào tài nguyên rừng và giảm thiểu nguy cơ xung đột với voi.

V. Nghiên Cứu Hành Vi Voi Hoang Dã Tại Đồng Nai 57 ký tự

Để đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả, việc nghiên cứu về voi Đồng Nai là vô cùng quan trọng. Cần tập trung vào nghiên cứu hành vi voi hoang dã, đặc điểm sinh thái, vùng phân bố, thức ăn và các yếu tố ảnh hưởng đến quần thể voi. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các kế hoạch bảo tồn, quản lý voi rừng và giảm thiểu xung đột voi người.

5.1. Nghiên Cứu Tập Tính Ăn Uống Của Voi

Việc nghiên cứu về tập tính ăn uống của voi giúp xác định các loại cây trồng mà voi ưa thích, từ đó có thể đưa ra các biện pháp ngăn chặn voi phá hoại mùa màng. Đồng thời, nghiên cứu cũng giúp xác định các khu vực có nguồn thức ăn dồi dào, tạo điều kiện cho voi sinh sống và phát triển.

5.2. Theo Dõi Di Cư Của Voi

Việc theo dõi di cư voi giúp xác định các tuyến đường di chuyển của voi, từ đó có thể xây dựng các hành lang an toàn cho voi di chuyển, tránh xung đột với con người. Đồng thời, việc theo dõi di cư cũng giúp phát hiện các khu vực có nguy cơ xung đột cao, từ đó có thể triển khai các biện pháp phòng ngừa.

VI. Tăng Cường Giáo Dục Cộng Đồng Về Bảo Tồn Voi 59 ký tự

Công tác giáo dục cộng đồng về voi đóng vai trò then chốt trong việc giảm thiểu xung đột voi người Đồng Nai. Cần tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của voi, tầm quan trọng của việc bảo tồn voi và các biện pháp giảm thiểu xung đột. Các hoạt động giáo dục cần được thực hiện một cách đa dạng, phù hợp với từng đối tượng, như tổ chức các buổi nói chuyện, chiếu phim, phát tờ rơi, xây dựng các mô hình trực quan.

6.1. Tổ Chức Các Buổi Nói Chuyện Về Voi

Tổ chức các buổi nói chuyện về voi tại các trường học, nhà văn hóa, khu dân cư, với sự tham gia của các chuyên gia về voi, cán bộ kiểm lâm, người dân địa phương. Nội dung các buổi nói chuyện cần tập trung vào giới thiệu về voi, vai trò của voi trong hệ sinh thái, các mối đe dọa đối với voi và các biện pháp bảo tồn voi.

6.2. Xây Dựng Các Mô Hình Trực Quan Về Voi

Xây dựng các mô hình trực quan về voi, như tranh ảnh, video, phim tài liệu, trưng bày tại các khu du lịch, trường học, nhà văn hóa. Các mô hình này giúp người dân dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về voi, từ đó nâng cao nhận thức về bảo tồn voi.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quần thể voi châu Á (Elephas maximus) tại Việt Nam từng ghi nhận số lượng từ 1.500 đến 2.000 cá thể trước năm 1990. Tuy nhiên, do áp lực săn bắn trái phép và suy thoái sinh cảnh rừng, số lượng voi hoang dã trên cả nước đã suy giảm hơn 90% trong 20 năm qua, hiện chỉ còn dưới 200 cá thể phân bố biệt lập. Tỉnh Đồng Nai là địa phương có số lượng voi hoang dã lớn thứ hai cả nước, chỉ sau tỉnh Đắk Lắk. Sự gia tăng dân số, mở rộng đất sản xuất nông nghiệp và suy giảm rừng tự nhiên đã khiến sinh cảnh sống của voi bị thu hẹp và chia cắt nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng voi rừng tràn vào khu dân cư phá hoại tài sản, mùa màng và đe dọa trực tiếp tính mạng con người.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề xung đột giữa voi và người (Human - Elephant Conflict - HEC) với mục tiêu cụ thể: đánh giá thực trạng cấu trúc quần thể voi, xác định không gian hoạt động, đo lường mức độ thiệt hại kinh tế - xã hội, phân tích nguyên nhân cốt lõi và đề xuất hệ thống giải pháp tổng thể, khả thi nhằm bảo tồn loài voi gắn với ổn định sinh kế địa phương. Phạm vi không gian nghiên cứu được tiến hành tại 3 xã trọng điểm gồm Thanh Sơn (huyện Định Quán), Phú Lý và Mã Đà (huyện Vĩnh Cửu) thuộc Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai và Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Lâm nghiệp La Ngà. Thời gian thực hiện khảo sát thực địa diễn ra từ ngày 22 tháng 2 năm 2016 đến ngày 31 tháng 10 năm 2016, đồng thời kế thừa chuỗi dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2004 - 2016. Đề tài cung cấp luận cứ khoa học quan trọng phục vụ Quyết định số 940/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Kế hoạch hành động khẩn cấp bảo tồn voi, hướng tới mục tiêu giảm thiểu trên 80% số vụ xung đột và bảo vệ an toàn cho ít nhất 13 cá thể voi đang sinh sống tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng dựa trên lý thuyết sinh thái học quần thể động vật hoang dã và lý thuyết xung đột người - động vật hoang dã của Hoare (2000) cùng Sukamar (1989). Mô hình nghiên cứu phân tích mối quan hệ tương hỗ giữa tập tính sinh thái của voi và hoạt động kinh tế của con người tại vùng đệm.

Khung lý thuyết vận dụng 4 khái niệm khoa học trọng tâm:

• Xung đột Voi - Người (HEC): Các tương tác tiêu cực giữa voi hoang dã và cộng đồng dân cư, biểu hiện qua việc tàn phá nông sản, phá hủy hạ tầng, làm xáo trộn sinh hoạt và gây thương vong cho cả hai phía.
• Sinh cảnh sống và nhu cầu sinh thái: Không gian tự nhiên bảo đảm điều kiện thức ăn, nước uống và nơi trú ngụ. Mỗi cá thể voi trưởng thành tiêu thụ từ 150 đến 250 kg thức ăn thực vật và 150 đến 300 lít nước mỗi ngày, sử dụng danh mục trên 80 loài thực vật làm thức ăn tự nhiên.
• Quần thể loài nguy cấp: Quần thể voi châu Á được bảo vệ nghiêm ngặt theo Nhóm IB của Nghị định số 32/2006/NĐ-CP, Nhóm I2 của Nghị định số 160/2013/NĐ-CP, Phụ lục I Công ước CITES và xếp hạng Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007.
• Sinh thái cảnh quan nông nghiệp: Vùng đệm giáp ranh rừng với các loại cây trồng giàu tinh bột và khoáng chất, tạo ra lực hấp dẫn dinh dưỡng vượt trội đối với voi rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập dữ liệu thứ cấp từ hơn 25 tài liệu, báo cáo quản lý của Chi cục Kiểm lâm tỉnh Đồng Nai, Vườn Quốc gia Cát Tiên, Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai, Công ty Lâm nghiệp La Ngà và chính quyền các huyện Định Quán, Vĩnh Cửu. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra thực địa trên tuyến với tổng chiều dài 290 km, kết hợp thiết bị định vị vệ tinh GPS Garmin 60CS và hệ thống bẫy ảnh tự động.

Cỡ mẫu khảo sát xã hội học gồm 60 phiếu phỏng vấn chuyên sâu, bao gồm 45 hộ dân sinh sống ven rừng chịu ảnh hưởng trực tiếp, 10 cán bộ kiểm lâm và ban quản lý rừng, cùng 5 thành viên đội phản ứng nhanh cơ sở. Phương pháp chọn mẫu áp dụng là chọn mẫu mục đích phân tầng tại 3 xã điểm nóng xung đột (Thanh Sơn, Phú Lý, Mã Đà) nhằm bảo đảm tính đại diện của các nhóm đối tượng.

Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA), ma trận đánh giá mức độ thiệt hại từ cấp 0 đến cấp 5, phân tích cây vấn đề và ma trận SWOT (Điểm mạnh - Điểm yếu - Cơ hội - Thách thức). Hệ thống bản đồ chuyên đề được xử lý trên phần mềm hệ thống thông tin địa lý (GIS) theo hệ tọa độ chuẩn VN 2000 tỷ lệ 1/25.000. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm kết hợp đồng bộ giữa dữ liệu không gian định lượng có độ chính xác cao và thông tin xã hội học định tính đa chiều, từ đó nhận diện chính xác quy luật di chuyển của voi và phản ánh khách quan tác động kinh tế - xã hội tại địa phương trong giai đoạn 2014 - 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận 4 phát hiện khoa học quan trọng:

Thứ nhất, quy mô và cấu trúc quần thể voi: Điều tra thực địa và bẫy ảnh xác định quần thể voi tại Đồng Nai có ít nhất 13 cá thể đang sinh sống ổn định. Cấu trúc giới tính và độ tuổi rất hoàn chỉnh với 7 cá thể đực (chiếm 53,8%) và 6 cá thể cái (chiếm 46,2%), bao gồm 7 cá thể trưởng thành, 3 cá thể bán trưởng thành và 3 cá thể non. Sự hiện diện của voi non chứng minh quần thể có khả năng sinh sản tự nhiên tốt trong điều kiện sinh cảnh hiện tại.

Thứ hai, không gian hoạt động và tần suất xuất hiện: Phạm vi hoạt động của voi đã mở rộng từ 14.000 ha giai đoạn 2001 - 2005 lên khoảng 33.600 ha đến 34.000 ha giai đoạn 2006 - 2016, tập trung qua 7 tiểu khu trọng điểm (43, 48, 58, 59, 59a, 99 và 104). Tần suất người dân bắt gặp voi xuất hiện ở mức nhiều chiếm tới 58,0%, mức trung bình chiếm 30,1% và mức ít chiếm 18,3%.

Thứ ba, mức độ thiệt hại kinh tế - xã hội nghiêm trọng: Tại xã Phú Lý, thiệt hại hoa màu tăng mạnh từ 30,1 triệu đồng năm 2007 lên 390 triệu đồng năm 2008 và đạt 476,5 triệu đồng năm 2009. Tại xã Thanh Sơn, tháng 11 năm 2012 voi tàn phá 5 ngôi nhà gỗ và 1,2 ha hoa màu của 14 hộ dân, gây thiệt hại trên 1 tỷ đồng; tháng 5 năm 2013 đàn 7 cá thể tiếp tục gây tổn thất trên 1,2 tỷ đồng. Trong giai đoạn 2011 đến quý I năm 2013, tổng kinh phí bồi thường thiệt hại tại hai huyện Vĩnh Cửu và Định Quán đã lên tới gần 8 tỷ đồng.

Thứ tư, đe dọa sinh mạng người và voi: Giai đoạn 2009 - 2011, địa bàn ghi nhận 9 cá thể voi bị chết do bắn trộm, đầu độc và sa lầy, đồng thời có 1 người chết và 2 người bị thương do voi tấn công.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến xung đột gia tăng bắt nguồn từ việc sinh cảnh rừng tự nhiên bị phân mảnh, nghèo nàn thức ăn và nguồn muối khoáng. Trong khi đó, diện tích đất sản xuất nông nghiệp ven rừng chiếm tỷ trọng lớn (tại huyện Định Quán, lao động nông nghiệp chiếm tới 66,95%). Các loại cây trồng như chuối, xoài, bắp, mía, điều chứa hàm lượng dinh dưỡng và khoáng chất cao, trở thành nguồn thức ăn hấp dẫn lôi kéo đàn voi rời rừng vào nương rẫy.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu của Sukamar tại Nam Ấn Độ và Trịnh Việt Cường (2009) tại huyện Tân Phú và Vĩnh Cửu, khẳng định xung đột người - động vật hoang dã luôn tỷ lệ thuận với tốc độ mở rộng đất nông nghiệp tiếp giáp vùng lõi bảo tồn.

Để trực quan hóa các phát hiện, dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn thông qua biểu đồ cột so sánh giá trị thiệt hại và kinh phí đền bù qua các năm, kết hợp bảng ma trận thiệt hại 6 cấp độ từ 0 (không thiệt hại) đến 5 (thiệt hại nặng nề, sập nhà, chết người) và bản đồ chuyên đề GIS phân vùng các tuyến xung đột chính. Mô hình hóa này giúp các nhà quản lý dễ dàng nhận diện 7 tiểu khu xung đột trọng yếu và dự báo chính xác các thời điểm voi di chuyển theo mùa vụ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để xung đột và bảo tồn bền vững đàn voi, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Xây dựng và mở rộng hệ thống hàng rào điện ngăn cách: Tiến hành lắp đặt bổ sung và vận hành đồng bộ tuyến hàng rào điện tử dài từ 50 km đến 70 km dọc ranh giới rừng và đất sản xuất tại các xã Thanh Sơn, Phú Lý, Mã Đà. Mục tiêu giảm thiểu 85% đến 90% số vụ voi xâm nhập khu dân cư, triển khai trong giai đoạn 2017 - 2020 do Chi cục Kiểm lâm tỉnh Đồng Nai và Ban Quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai chủ trì thực hiện.

2. Phục hồi sinh cảnh và bổ sung nguồn thức ăn tự nhiên: Quy hoạch cải tạo từ 500 ha đến 1.000 ha rừng nghèo kiệt trong vùng lõi, trồng bổ sung các loài cây thức ăn ưa thích của voi như tre nứa, cỏ lá rộng và thiết lập từ 5 đến 10 điểm liếm khoáng nhân tạo kết hợp vũng tắm bùn. Mục tiêu đáp ứng 100% nhu cầu dinh dưỡng tự nhiên của đàn voi, hoàn thành trước năm 2022 do Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai và Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp La Ngà quản lý.

3. Kiện toàn đội phản ứng nhanh và chính sách hỗ trợ rủi ro: Nâng cấp trang thiết bị xua đuổi bán sát thương (đèn pha công suất lớn, loa hú, roi điện) cho 3 đội phản ứng nhanh tại 3 xã trọng điểm; đồng thời chuẩn hóa quy trình thẩm định để giải ngân bồi thường 100% thiệt hại hoa màu cho người dân trong vòng 30 ngày. Thời gian thực hiện từ năm 2017 do Ủy ban nhân dân hai huyện Vĩnh Cửu, Định Quán phối hợp với Sở Tài chính và Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn điều hành.

4. Tuyên truyền và chuyển đổi mô hình canh tác cộng đồng: Tổ chức định kỳ 30 lớp tập huấn cho hơn 5.000 lượt người dân về tập tính loài voi và kỹ năng an toàn; hướng dẫn chuyển đổi từ 200 ha đến 300 ha cây trồng ưa thích của voi sang các loại cây nông - lâm kết hợp có tính xua đuổi. Mục tiêu nâng cao 80% nhận thức cộng đồng, thực hiện trong giai đoạn 2017 - 2025 do Ủy ban nhân dân các xã và các tổ chức đoàn thể địa phương triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng kiểm lâm: Nắm bắt chi tiết số liệu về 13 cá thể voi, cấu trúc đàn và 7 tiểu khu trọng điểm xung đột để xây dựng phương án tuần tra, bố trí trạm chốt kiểm lâm và vận hành hiệu quả hàng rào điện ngăn voi theo Quyết định số 940/QĐ-TTg.

2. Chính quyền địa phương các huyện Định Quán và Vĩnh Cửu: Sử dụng dữ liệu định lượng về các vụ thiệt hại nông sản trên 1 tỷ đồng để hoàn thiện chính sách hỗ trợ bồi thường thỏa đáng, quy hoạch chuyển đổi mùa vụ và bảo đảm an sinh xã hội cho hơn 47.480 hộ dân sống tại khu vực vùng đệm.

3. Các tổ chức bảo tồn trong nước và quốc tế (WWF, IUCN, WCS): Khai thác hệ thống bản đồ GIS chuẩn hệ tọa độ VN 2000, dữ liệu bẫy ảnh và sinh thái dinh dưỡng của loài voi châu Á để thiết kế các dự án viện trợ kỹ thuật, giám sát đa dạng sinh học và bảo tồn xuyên biên giới.

4. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng: Tham khảo khung phương pháp luận khoa học kết hợp giữa khảo sát thực địa 290 km tuyến, ma trận SWOT, phân tích cây vấn đề và công cụ PRA làm tài liệu giảng dạy và nghiên cứu mẫu mực về quản lý động vật hoang dã.

Câu hỏi thường gặp

1. Hiện nay quần thể voi hoang dã tại tỉnh Đồng Nai có bao nhiêu cá thể và cấu trúc ra sao? Theo số liệu điều tra thực địa và bẫy ảnh của luận văn, tỉnh Đồng Nai có ít nhất 13 cá thể voi châu Á sinh sống ổn định. Cấu trúc đàn rất cân đối gồm 7 cá thể đực và 6 cá thể cái, trong đó có 7 con trưởng thành, 3 con bán trưởng thành và 3 con non, khẳng định đàn voi đang phát triển và sinh sản tự nhiên tốt.

2. Những địa phương nào tại Đồng Nai là điểm nóng xảy ra xung đột giữa voi và người nghiêm trọng nhất? Ba xã trọng điểm xảy ra xung đột gay gắt nhất gồm xã Thanh Sơn (huyện Định Quán), xã Phú Lý và xã Mã Đà (huyện Vĩnh Cửu). Đây là những địa bàn tập trung diện tích canh tác hoa màu lớn tiếp giáp trực tiếp với hơn 33.600 ha vùng hoạt động của đàn voi rừng thuộc Khu bảo tồn và Công ty Lâm nghiệp La Ngà.

3. Thiệt hại kinh tế lớn nhất do voi rừng gây ra cho cộng đồng dân cư được ghi nhận là gì? Voi rừng chủ yếu tàn phá các loại cây ăn trái giá trị cao như xoài, chuối, mít và phá hủy nhà tạm, chòi rẫy. Điển hình tại xã Thanh Sơn, một đàn gồm 7 cá thể voi đã phá hỏng 5 căn nhà gỗ và 1,2 ha hoa màu gây tổn thất trên 1,2 tỷ đồng, khiến chính quyền địa phương phải chi trả bồi thường gần 8 tỷ đồng giai đoạn 2011 - 2013.

4. Nguyên nhân chủ yếu nào khiến voi rừng thường xuyên rời rừng vào khu dân cư? Nguyên nhân cốt lõi là sinh cảnh tự nhiên bị thu hẹp, suy thoái và thiếu hụt nguồn thức ăn khoáng chất tự nhiên. Trong khi đó, các vùng nương rẫy nông nghiệp ven rừng trồng nhiều loại cây có hàm lượng đường và tinh bột cao tạo sức hấp dẫn dinh dưỡng vượt trội, thu hút đàn voi di chuyển ra ngoài tìm kiếm thức ăn.

5. Giải pháp công trình nào được đánh giá mang lại hiệu quả cao nhất để ngăn chặn xung đột? Hệ thống hàng rào điện tử ngăn cách dài từ 50 km đến 70 km kết hợp đường tuần tra kiểm lâm được chứng minh là giải pháp công trình hiệu quả nhất. Khi kết hợp cùng 3 đội phản ứng nhanh cơ động và các điểm liếm khoáng nhân tạo trong vùng lõi, giải pháp này giúp ngăn chặn từ 85% đến 90% nguy cơ voi xâm nhập nương rẫy.

Kết luận

• Luận văn xác định quần thể voi châu Á tại tỉnh Đồng Nai có ít nhất 13 cá thể với cấu trúc giới tính cân bằng (7 đực, 6 cái) và có tiềm năng phát triển tự nhiên bền vững.
• Không gian hoạt động của đàn voi được mở rộng lên 33.600 ha, trong đó xung đột nghiêm trọng tập trung tại 3 xã Thanh Sơn, Phú Lý và Mã Đà.
• Lượng hóa mức độ thiệt hại kinh tế hàng tỷ đồng mỗi năm và tổng kinh phí bồi thường hỗ trợ đạt gần 8 tỷ đồng trong giai đoạn 2011 đến quý I năm 2013.
• Xây dựng cơ sở dữ liệu GIS hệ tọa độ VN 2000, ma trận đánh giá thiệt hại và sơ đồ cây vấn đề làm công cụ khoa học phục vụ quản lý rừng.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp kỹ thuật, sinh thái, chính sách và xã hội nhằm bảo tồn loài voi gắn với bảo đảm sinh kế cộng đồng.

Trong giai đoạn 2017 - 2020 và tầm nhìn 2025, các cơ quan quản lý cần khẩn trương hoàn thiện tuyến hàng rào điện, phục hồi sinh cảnh tự nhiên và duy trì cơ chế chi trả bồi thường minh bạch. Các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng xã hội hãy tích cực ứng dụng các kết quả nghiên cứu của luận văn vào thực tiễn nhằm bảo tồn bền vững loài voi nguy cấp và kiến tạo không gian sống hài hòa giữa con người và thiên nhiên hoang dã.