Đề án thạc sĩ thử nghiệm chế phẩm sinh học phòng trừ mối cho cây chè Shan cổ thụ tại Văn Chấn, Yên Bái

Nghiên cứu thử nghiệm hiệu lực của các chế phẩm sinh học từ thảo mộc nhằm phòng trừ mối hại cây chè Shan cổ thụ tại huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hà Thu
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Việt Hưng
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Thử nghiệm một số chế phẩm sinh học phòng trừ mối cho cây chè Shan cổ thụ tại huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái
• Loại tài liệu: Đề án thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan chế phẩm sinh học phòng trừ mối cho chè Shan cổ thụ

Văn Chấn thuộc tỉnh Yên Bái là địa danh nổi tiếng với vùng chè Shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Những cây chè cổ thụ phân bố tập trung tại xã Suối Giàng ở độ cao trên một nghìn mét. Quần thể chè này mang giá trị sinh thái, lịch sử và kinh tế vô cùng to lớn đối với đồng bào bản địa. Tuy nhiên, các gốc chè già cỗi đang đối mặt với hiểm họa xâm hại nghiêm trọng từ loài mối đất. Mối đục rỗng thân gỗ và phá hủy hệ rễ ngầm, khiến cây suy kiệt rồi chết dần theo thời gian. Việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học truyền thống bị nghiêm cấm vì nguy cơ làm ô nhiễm nguồn nước và tồn dư độc chất trên búp chè thương phẩm. Do đó, nghiên cứu thử nghiệm chế phẩm sinh học phòng trừ mối cho chè Shan cổ thụ tại Văn Chấn, Yên Bái trở thành nhiệm vụ cấp bách. Các chế phẩm chiết xuất từ thảo mộc tự nhiên mang lại giải pháp an toàn và bền vững. Chúng vừa kiểm soát tổ mối triệt để, vừa bảo vệ toàn vẹn môi trường sinh thái vùng cao.

1.1. Giá trị di sản của vùng chè Shan cổ thụ Văn Chấn

Rừng chè Shan cổ thụ Suối Giàng tại huyện Văn Chấn sở hữu hàng nghìn gốc chè có tuổi đời từ một trăm đến hơn ba trăm năm. Cây sinh trưởng hoàn toàn tự nhiên giữa sương mù bao phủ quanh năm. Khí hậu mát mẻ và thổ nhưỡng vùng cao tạo nên búp chè tuyết trắng với hương thơm thanh khiết đặc trưng. Sản phẩm chè tuyết cổ thụ đạt chuẩn hữu cơ quốc tế và có giá trị xuất khẩu rất cao. Đây là nguồn sinh kế chủ lực giúp cải thiện thu nhập cho cộng đồng người H'Mông địa phương. Việc bảo vệ từng gốc chè di sản khỏi các đối tượng sinh vật gây hại đóng vai trò sống còn trong chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học rừng và phát triển du lịch sinh thái bền vững.

1.2. Định hướng ứng dụng chế phẩm sinh học diệt mối thảo mộc

Xu hướng lâm sinh hiện đại ưu tiên ứng dụng các hợp chất thảo mộc có nguồn gốc tự nhiên. Biện pháp này thay thế hoàn toàn hóa chất tổng hợp độc hại trong canh tác chè đặc sản. Chế phẩm sinh học diệt mối tận dụng độc tính tự nhiên từ thực vật bản địa sẵn có. Chiết xuất từ lá trúc đào và lá cây thuốc lá chứa các hoạt chất glycoside và nicotine mạnh mẽ. Những chất này ức chế thần kinh và làm tê liệt đường tiêu hóa của mối. Bả sinh học được thiết kế để mối thợ ăn mồi rồi mang độc tố về nuôi dưỡng cả tổ. Nhờ cơ chế lây nhiễm chéo bầy đàn, toàn bộ tổ mối bị tiêu diệt triệt để mà không gây tổn hại đến đất trồng hay nguồn nước xung quanh.

II. Thực trạng và nguy cơ mối phá hoại chè Shan cổ thụ tại Văn Chấn

Khảo sát tại các vùng chè Suối Giàng cho thấy tỷ lệ cây chè Shan cổ thụ bị mối xâm hại ở mức báo động. Mối đất thường xây dựng mạng lưới đường mui đất dày đặc dọc theo thân và cành cây. Chúng tấn công các mô gỗ già cỗi, đục rỗng lớp biểu bì rồi ăn sâu vào giác gỗ trung tâm. Quá trình xâm thực âm thầm làm gián đoạn dòng vận chuyển nước và chất dinh dưỡng của thân chè. Hệ quả trực tiếp là tán cây bị vàng úa, cành giòn dễ gãy trước gió bão vùng núi. Nhiều cây chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi bị đổ gãy bất ngờ hoặc chết đứng khi rễ cây bị ăn rỗng hoàn toàn. Bên cạnh đó, các vết thương hở do mối tạo ra trở thành cửa ngõ thuận lợi cho nấm bệnh xâm nhập. Cây chè bị suy giảm sức đề kháng và giảm sút nghiêm trọng sản lượng búp non qua các vụ thu hoạch. Sự thiếu hụt các biện pháp ngăn chặn sinh học an toàn đã khiến tình trạng lây lan của các ổ mối ngày càng phức tạp. Bảo vệ vùng chè cổ thụ trước sự tàn phá của mối là yêu cầu bức thiết.

2.1. Đặc tính sinh học và phương thức phá hoại của loài mối

Các loài mối hại chè Shan cổ thụ chủ yếu thuộc nhóm mối làm tổ ngầm trong đất và thân cây mục. Chúng thiết lập hệ thống tổ phức tạp với số lượng cá thể lên tới hàng triệu con. Mối thợ di chuyển liên tục dưới các đường mui đất để tránh ánh sáng mặt trời chiếu trực tiếp. Thức ăn ưa thích của chúng là chất cellulose dồi dào trong lõi thân và rễ già của cây chè cổ thụ. Khi nguồn gỗ mục bên ngoài cạn kiệt, mối bắt đầu gặm nhấm sang các mô gỗ tươi non hơn. Chúng âm thầm khoét rỗng thân cây từ dưới mặt đất lên đến các cành chính. Mối hoạt động quanh năm nhưng bộc lộ mức độ tàn phá dữ dội nhất vào các mùa mưa ẩm ướt.

2.2. Hạn chế của thuốc hóa học và nguy cơ mất chứng nhận hữu cơ

Trước đây, người trồng chè từng phun thuốc trừ sâu hóa học để tiêu diệt các ổ mối lộ thiên. Tuy nhiên, thuốc hóa học chỉ có tác dụng tức thời đối với số ít mối thợ trên mặt đất. Thuốc không thể thẩm thấu sâu vào lòng đất để tiêu diệt mối chúa trong tổ ngầm. Nguy hiểm hơn, hóa chất độc hại ngấm sâu vào đất và rễ cây, để lại dư lượng trên búp trà non. Điều này làm mất chứng nhận chè hữu cơ quốc tế và phá vỡ chuỗi cung ứng xuất khẩu giá trị cao. Ngoài ra, việc dùng hóa chất còn tiêu diệt cả các vi sinh vật có lợi và côn trùng thụ phấn bản địa. Hệ sinh thái tự nhiên vùng núi cao Văn Chấn bị tổn thương nghiêm trọng bởi hóa chất nông nghiệp.

III. Thử nghiệm bả sinh học thảo mộc trừ mối cho chè Shan cổ thụ

Thử nghiệm lâm sinh tiến hành đánh giá hiệu lực của bả sinh học chế tạo từ lá trúc đào, lá thuốc lá và dạng hỗn hợp hai loại lá. Quá trình theo dõi ghi nhận hành vi khai thác mồi của mối diễn ra rất nhanh chóng. Sau hai giờ đặt bả, mối thợ bắt đầu tập trung thăm dò vị trí mồi. Sau bốn giờ, mối bám gần như hoàn toàn vào bề mặt viên bả để gặm nhấm thức ăn. Sau sáu giờ, mối đã bám kín toàn bộ viên bả và vận chuyển độc chất thảo mộc về tổ. Kết quả quan sát sau năm ngày cho thấy tỷ lệ mối chết trung bình tăng dần theo nồng độ hoạt chất. Bả từ lá trúc đào đạt tỷ lệ mối chết 86,8 phần trăm ở công thức bốn. Bả từ lá thuốc lá đạt 80,2 phần trăm. Đáng chú ý, bả phối hợp cả hai loại lá cho hiệu lực diệt mối vượt trội lên tới 93,5 phần trăm sau năm ngày. Tiếp tục theo dõi đến ngày thứ mười, các công thức nồng độ cao đạt tỷ lệ diệt mối tuyệt đối một trăm phần trăm. Giải pháp bả thảo mộc thể hiện khả năng lây lan bầy đàn tối ưu và không để lại dư lượng độc hại.

3.1. Cơ chế dẫn dụ và tốc độ khai thác bả mồi của mối

Viên bả sinh học sử dụng chất nền cellulose tinh khiết kết hợp hương vị dẫn dụ đặc hiệu cho mối. Khi đặt bả cạnh đường mui đất hoặc gốc cây, mối thợ nhanh chóng phát hiện nguồn thức ăn. Trong hai giờ đầu tiên, mối tập trung thăm dò cấu trúc viên bả mà không hề nghi ngờ độc tố. Sau bốn giờ, số lượng mối tiếp cận tăng vọt và phủ kín bề mặt mồi. Mối gặm nhỏ bả mang về tổ để chia sẻ cho ấu trùng và mối chúa theo tập tính mớm mồi. Hoạt chất thảo mộc có tính độc phát chậm nên không làm mối chết ngay tại chỗ. Điều này giúp tối đa hóa khả năng vận chuyển bả sâu vào trung tâm tổ, đảm bảo quá trình nhiễm độc diễn ra đồng bộ trên quy mô toàn đàn.

3.2. Hiệu lực diệt mối của công thức bả phối hợp thảo mộc

Số liệu thực nghiệm khẳng định bả phối hợp lá trúc đào và thuốc lá đạt hiệu quả vượt trội so với từng loại đơn lẻ. Ở nồng độ bốn miligam trên mười gam bả và sáu miligam trên mười gam bả, tỷ lệ tiêu diệt mối gia tăng rõ rệt từ ngày thứ ba. Sau năm ngày ăn bả trực tiếp, tỷ lệ mối chết đạt từ 80 đến 93,5 phần trăm, vượt ngưỡng tiêu chuẩn phòng trừ lâm nghiệp. Hoạt chất độc sinh học cộng hưởng làm tê liệt hệ thần kinh và hủy hoại đường ruột mối thợ. Khi kéo dài thời gian theo dõi đến ngày thứ mười, toàn bộ mối thử nghiệm bị tiêu diệt hoàn toàn một trăm phần trăm. Kết quả này chứng minh tiềm năng thay thế triệt để các hóa chất độc hại bằng thảo mộc tự nhiên.

IV. Hiệu quả ứng dụng chế phẩm sinh học bảo vệ chè Shan cổ thụ

Kết quả thử nghiệm chế phẩm sinh học mở ra triển vọng to lớn cho công tác bảo tồn chè Shan cổ thụ tại Văn Chấn, Yên Bái. Bả sinh học nguồn gốc thảo mộc giải quyết dứt điểm nghịch lý giữa diệt trừ dịch hại và an toàn sinh thái. Việc sử dụng bả phối hợp lá trúc đào và lá thuốc lá giúp tiêu diệt tận gốc các tổ mối mà không để lại bất kỳ dư lượng độc hại nào trong đất. Cây chè cổ thụ phục hồi khả năng hấp thụ dưỡng chất, ra búp đều đặn và tăng cường sức chống chịu sâu bệnh tự nhiên. Quy trình ứng dụng bả mồi dễ thực hiện, chi phí hợp lý và tận dụng được nguồn nguyên liệu thực vật sẵn có tại các vùng nông thôn miền núi. Người dân bản địa có thể chủ động bảo vệ vườn chè di sản mà không phải chịu chi phí đắt đỏ mua thuốc ngoại nhập. Đồng thời, mô hình này duy trì tính toàn vẹn của hệ sinh thái đất và nguồn nước đầu nguồn. Vùng chè Shan tuyết giữ vững các chứng nhận canh tác hữu cơ quốc tế khắt khe, mở rộng tiềm năng xuất khẩu sang các thị trường cao cấp.

4.1. Quy trình triển khai bả sinh học thực tế tại vườn chè

Quy trình diệt mối bằng bả sinh học bắt đầu từ việc điều tra các đường mui đất quanh gốc thân cây chè. Người dân đặt các hộp bả chuyên dụng sát gốc cây tại nơi mối hoạt động mạnh nhất. Hộp bảo vệ giúp giữ ẩm cho viên bả và ngăn ngừa nước mưa làm trôi hoạt chất. Mỗi gốc cây chè cổ thụ thường bố trí từ hai đến ba điểm đặt mồi tùy theo mật độ mối. Sau ba đến năm ngày, tiến hành kiểm tra mức độ tiêu thụ bả của mối để bổ sung kịp thời. Khi thấy đường mui đất khô ráo và không còn mối thợ đi lại, tổ mối đã bị tiêu diệt hoàn toàn. Biện pháp này không gây xáo trộn đất trồng và rất dễ áp dụng trên diện rộng.

4.2. Lợi ích sinh thái và phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững

Ứng dụng chế phẩm sinh học diệt mối mang lại giá trị kép về cả môi trường và kinh tế cho vùng cao Yên Bái. Rừng chè Shan cổ thụ được bảo tồn nguyên vẹn sức sống tự nhiên qua hàng thế kỷ. Môi trường đất, nguồn nước ngầm và thảm thực vật bản địa được bảo vệ an toàn khỏi hóa chất độc hại. Nông dân địa phương thu hoạch búp chè tươi sạch, đáp ứng hoàn hảo các tiêu chuẩn kiểm định hữu cơ khắt khe nhất. Giá trị thương phẩm của chè Shan tuyết Suối Giàng không ngừng gia tăng trên thị trường trong nước và xuất khẩu. Đồng thời, cảnh quan sinh thái nguyên sơ của những đồi chè cổ thụ tạo sức hút mạnh mẽ cho du lịch trải nghiệm, thúc đẩy kinh tế cộng đồng vùng cao phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cây chè Shan tuyết cổ thụ tại vùng cao Suối Giàng, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái là nguồn tài nguyên bản địa quý giá, gắn liền với bản sắc văn hóa và sinh kế lâu đời của đồng bào dân tộc thiểu số. Toàn xã Suối Giàng hiện có tổng diện tích chè khoảng 423 ha, trong đó diện tích đang cho thu hoạch đạt 394 ha với sản lượng búp tươi bình quân ước đạt 500 tấn mỗi năm. Mặc dù sở hữu giá trị kinh tế và sinh thái vượt trội, quần thể chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi tại đây đang đứng trước nguy cơ suy thoái và chết dần do sự tấn công nghiêm trọng của các loài mối đất và mối gỗ ẩm.

Theo báo cáo của ngành nông nghiệp địa phương năm 2018, khoảng 2/3 tổng diện tích chè Shan tuyết và số cây chè di sản tại Suối Giàng đã bị mối xông hại, khiến 2 cây chè di sản lâu năm cùng gần 50% số cây chè tổ bị chết khô. Các điều tra thực địa ngẫu nhiên trên diện tích 1.000 m2 cho thấy có tới 91,49% số cây xuất hiện dấu hiệu mối đắp đường mui xâm lấn, trong đó tỷ lệ cây bị tổn thương thân gỗ nặng chiếm tới 33,51%. Quá trình điều tra côn trùng học đã định danh 8 loài mối gây hại chính, tiêu biểu là loài mối có vườn nấm Odontotermes formosanus và mối Reticulitermes flaviceps.

Trước yêu cầu cấp thiết về sản xuất nông nghiệp hữu cơ không tồn dư hóa chất, đề án thạc sĩ Lâm học của tác giả Nguyễn Thị Hà Thu tại Trường Đại học Nông Lâm thuộc Đại học Thái Nguyên đã tập trung giải quyết bài toán kiểm soát côn trùng hại bằng thảo mộc tự nhiên. Mục tiêu cụ thể của công trình là sàng lọc các loài thực vật chứa hoạt tính diệt mối cao, xác định nồng độ chiết xuất tối ưu và hoàn thiện quy trình ứng dụng ba dạng chế phẩm sinh học gồm dung dịch bão hòa xông hơi, bả độc và bột lây nhiễm. Nghiên cứu được triển khai thực nghiệm toàn diện từ tháng 12 năm 2023 đến tháng 8 năm 2025, mang lại giải pháp bảo vệ thực vật bền vững với hiệu lực diệt trừ mối đạt trên 90%, bảo tồn nguyên vẹn hệ sinh thái vùng chè cổ thụ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết Quản lý Dịch hại Tổng hợp (IPM) và Quản lý Mối Tổng hợp (ITM) do Nan-Yao Su và Rudolf Scheffrahn đề xuất năm 1998, tiếp cận theo góc độ cân bằng hệ sinh thái nhằm giảm thiểu can thiệp hóa học độc hại.

Bên cạnh đó, đề tài vận dụng sâu lý thuyết độc chất học thực vật (Botanical Insecticides). Cơ chế tác động dựa trên các hợp chất biến dưỡng thứ cấp từ thực vật có khả năng gây ngộ độc đường ruột, ức chế enzyme và xua đuổi côn trùng. Cụ thể, lá cây Trúc đào (Nerium oleander) chứa các glycoside tim điển hình như oleandrin và neriine làm tê liệt cơ quan tuần hoàn của côn trùng. Lá cây Thuốc lá (Nicotiana tabacum) chứa hàm lượng ancaloit nicotine cao tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương thông qua thụ thể nicotinic acetylcholine. Nghiên cứu cũng kế thừa các đặc tính kháng sâu hại từ hợp chất limonoid azadirachtin trong lá cây Xoan ta (Melia azedarach) và hợp chất kháng khuẩn allicin từ củ Tỏi (Allium sativum).

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong luận văn gồm: nồng độ gây chết hữu hiệu của dịch chiết thảo mộc, cơ chế bão hòa dung dịch kết hợp ngạt khí xông hơi khoang tổ ngầm, và cơ chế chuyển giao bả độc qua tập tính mớm mồi trao đổi chất (trophallaxis) của phân họ mối có vườn cấy nấm Macrotermitinae.

Phương pháp nghiên cứu

Cỡ mẫu và bố trí thí nghiệm: Trong phòng thí nghiệm, thử nghiệm sàng lọc hiệu lực dịch chiết được thực hiện trên 11 công thức với 3 lần lặp lại độc lập. Mỗi đơn vị thí nghiệm sử dụng cỡ mẫu chuẩn hóa gồm 100 cá thể mối khỏe mạnh, phân chia theo tỷ lệ tự nhiên 80 mối thợ và 20 mối lính nuôi trong đĩa Petri đường kính 90 mm để duy trì cấu trúc đàn. Với thí nghiệm bả độc, cỡ mẫu nâng lên 200 con mối cho mỗi công thức (160 mối thợ và 40 mối lính). Trên hiện trường rừng chè Suối Giàng, nghiên cứu bố trí thử nghiệm xử lý trên 30 tổ mối tự nhiên có đường kính từ 0,3 m đến 0,5 m và lắp đặt từ 10 đến 15 trạm bả nhử cho mỗi đợt theo dõi theo chu kỳ mùa vụ.

Phương pháp chọn mẫu: Đề tài áp dụng kỹ thuật chọn mẫu có chủ đích kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng tại các lô chè Shan cổ thụ bị hại nặng nhất. Mẫu mối sống được thu thập bằng phương pháp đào tổ trực tiếp kết hợp nhử bằng cành chè khô ải và gỗ bồ đề mục. Đặc biệt, tại thực địa, tác giả sử dụng thiết bị địa vật lý radar xuyên đất để dò tìm chính xác tọa độ, độ sâu và thể tích các khoang tổ chìm dưới lòng đất trước khi can thiệp kỹ thuật.

Phương pháp phân tích dữ liệu: Toàn bộ số liệu thu thập được quản lý trên Microsoft Excel và xử lý thống kê sinh học bằng phần mềm SPSS 2.0. Tác giả sử dụng phương pháp phân tích phương sai một yếu tố (ANOVA) kết hợp kiểm định sau phân tích LSD ở mức xác suất tin cậy p < 0,05. Lý do lựa chọn phân tích ANOVA là để chứng minh tính sai khác có ý nghĩa thống kê giữa các công thức nồng độ dịch chiết, hàm lượng hoạt chất bả độc và các mốc thời gian phơi nhiễm, loại bỏ hoàn toàn các sai số ngẫu nhiên trong điều kiện thực nghiệm sinh học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về hiệu lực của dịch chiết thảo mộc bằng phương pháp phun tiếp xúc và xông hơi: Dịch chiết từ lá cây Trúc đào và lá cây Thuốc lá cho thấy độc lực tiêu diệt mối mạnh nhất trong số 4 loài thực vật khảo nghiệm. Ở nồng độ 10%, sau 5 giờ theo dõi, tỷ lệ mối chết đạt 100% ở các công thức sử dụng dịch chiết Trúc đào, Thuốc lá và công thức phối hợp Trúc đào cùng Thuốc lá; trong khi công thức đối chứng phun nước sạch chỉ ghi nhận tỷ lệ chết tự nhiên từ 4% đến 5%. Khi hạ nồng độ để tìm ngưỡng tối ưu, phương pháp phun tiếp xúc trực tiếp đạt hiệu lực tiêu diệt 100% mối sau 6 giờ với dịch chiết lá Trúc đào 3%, và sau 7 đến 8 giờ với dịch chiết lá Thuốc lá 5% hoặc hỗn hợp 3% Trúc đào kết hợp 5% Thuốc lá. Đối với phương pháp xông hơi trong bình kín dung tích 10 lít, nồng độ dịch chiết Trúc đào 5% tiêu diệt 100% cá thể mối sau 11 giờ, còn hỗn hợp 5% Trúc đào và Thuốc lá làm mối chết 100% chỉ sau 10 giờ quan sát. Tại thực địa, việc bơm bão hòa 20 lít dung dịch hỗn hợp Trúc đào và Thuốc lá nồng độ 5% vào khoang tổ ngầm đường kính 0,3 m đến 0,5 m đã tiêu diệt hoàn toàn 100% tổ mối sau 3 ngày xử lý.

Thứ hai, về hiệu lực của chế phẩm bả độc sinh học: Nghiên cứu xác định bột cành chè Shan khô mục ải tại chỗ và bột alpha-cellulose là hai loại chất nền dẫn dụ tốt nhất. Lượng thức ăn hao hụt sau 3 ngày đạt 0,30 g ở bột cành chè và 0,31 g ở bột cellulose, cao gấp 3 lần so với bột gỗ bồ đề (0,11 g) và bột gỗ thông trắng (0,10 g). Về hoạt chất diệt mối, bả phối trộn dịch chiết lá Trúc đào và Thuốc lá ở mức 10 mg hoạt chất trên 10 g chất nền làm mối chết từ 82,2% đến 90,0% sau 5 ngày. Khi đánh giá dải hàm lượng, mức hoạt chất từ 6 mg trên 10 g bả trở lên giúp đạt tỷ lệ chết 80,2% đến 93,5% sau 5 ngày và tiêu diệt 100% đàn mối sau 10 ngày. Thí nghiệm thực địa chứng minh đặt trực tiếp từ 60 g đến 82 g bả độc vào các lỗ khoan quanh tổ sẽ diệt tận gốc tổ mối sau 15 ngày; trong khi phương pháp đặt trạm bả nhử trên kiềng sắt tiêu tốn từ 60 g đến 85 g bả và triệt phá tổ mối hoàn toàn sau 15 đến 25 ngày.

Thứ ba, về hiệu lực của chế phẩm dạng bột lây nhiễm: Hoạt chất thảo mộc dạng bột đòi hỏi tỷ lệ cá thể dính bột trong đàn phải đạt trên 30% mới tạo ra khả năng phát tán độc chất. Tuy nhiên, khi đưa ra thử nghiệm tại vườn chè cổ thụ, phương pháp bột lây nhiễm mang lại hiệu quả dập dịch không cao đối với loài mối làm tổ ngầm Odontotermes formosanus do tập tính vệ sinh đàn nghiêm ngặt của loài này.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm được minh họa rõ nét khi trình bày dữ liệu qua bảng phân tích phương sai và hệ thống biểu đồ đường thể hiện động thái tích lũy số cá thể mối chết theo chu kỳ 30 phút, 1 giờ, 6 giờ và 11 giờ. Biểu đồ cột so sánh mức hao hụt thức ăn làm nổi bật ưu thế vượt trội của bột cành chè bản địa so với gỗ thông và bồ đề, cung cấp bằng chứng thuyết phục cho việc tận dụng phế phụ phẩm làm chất nền sinh học.

Độc tính cao của dịch chiết Trúc đào và Thuốc lá hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu của Sohail Ahmed trên loài mối Microtermes obesi và nghiên cứu của Olufunmilayo Eunice Oladipo-nee Ajayi năm 2020 khi khẳng định ancaloit nicotine kết hợp hợp chất thực vật có thể diệt trừ 100% côn trùng sau thời gian ngắn. Sự phối hợp giữa oleandrin làm suy tim và nicotine ức chế thần kinh tạo nên cơ chế tác động kép, đẩy nhanh tốc độ tử vong của mối thợ và mối lính.

Điểm đột phá của luận văn nằm ở việc giải quyết triệt để tổ mối chìm trong đất mà không cần dùng hóa chất độc hại như Chlorpyrifos hay Imidacloprid. Dung dịch thảo mộc và bả sinh học phân giải hoàn toàn sau 7 đến 14 ngày phơi nhiễm, không để lại bất kỳ dư lượng nguy hại nào trên búp chè tươi, bảo tồn trọn vẹn hương vị và độ sạch của sản phẩm chè di sản Suối Giàng.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, chuẩn hóa quy trình kỹ thuật bão hòa xông hơi tổ mối ngầm cho nương chè cổ thụ. Ban quản lý chè và các hợp tác xã nông nghiệp tại Suối Giàng cần áp dụng công thức pha chế dung dịch gồm 5% dịch chiết lá Trúc đào kết hợp 5% dịch chiết lá Thuốc lá. Đội kỹ thuật sử dụng que thăm dò hoặc máy đo điện trở đất xác định vị trí khoang tổ, khoan dẫn dòng và bơm trực tiếp 20 lít dung dịch vào mỗi tổ mối có đường kính từ 0,3 m đến 0,5 m. Thời gian can thiệp thích hợp nhất là đầu mùa khô từ tháng 10 đến tháng 12, nhằm đạt mục tiêu tiêu diệt trên 98% các tổ mối ngầm đang xâm nhập gốc chè.

Thứ hai, sản xuất viên bả độc sinh học từ cành chè khô mục ải tại chỗ. Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Yên Bái phối hợp cùng các viện nghiên cứu chuyển giao công nghệ nghiền mịn cành chè ải kết hợp phối trộn hoạt chất thảo mộc Trúc đào và Thuốc lá ở hàm lượng tối thiểu 6 mg trên 10 g bả, đóng bánh định hình 5 g mỗi viên. Quy trình này cần hoàn thành kiểm định tiêu chuẩn kỹ thuật trong vòng 12 tháng, giúp các cơ sở địa phương tự chủ nguồn vật tư sinh học với chi phí thấp hơn 35% so với chế phẩm nhập ngoại.

Thứ ba, thiết lập mạng lưới trạm bả nhử cố định trên kiềng sắt bảo vệ cây chè di sản. Các hộ dân và chủ vườn chè bố trí trạm nhử cách nhau khoảng cách tối thiểu 100 m, tập trung vào hai đợt cao điểm mối phát đàn mạnh trong năm là tháng 5 đến tháng 6 và tháng 8 đến tháng 9. Mỗi trạm bả duy trì lượng mồi từ 60 g đến 85 g và kiểm tra định kỳ 5 ngày một lần để bổ sung bả mới, hướng đến mục tiêu giảm tỷ lệ cây chè bị mối tấn công từ mức 91,49% hiện nay xuống dưới 10% trong vòng 2 năm liên tục.

Thứ tư, đẩy mạnh đào tạo kỹ thuật Quản lý Dịch hại Tổng hợp (IPM) cho hơn 500 hộ đồng bào Mông canh tác chè tại Suối Giàng giai đoạn 2025 đến 2026. Chính quyền địa phương cần hướng dẫn người dân kỹ thuật dọn sạch tàn dư thân gỗ khô mục quanh gốc chè sau mỗi vụ đốn tỉa, tạo môi trường thông thoáng nhằm triệt tiêu nguồn thức ăn tự nhiên của mối, gắn liền nhiệm vụ bảo tồn cây di sản với tiêu chuẩn chứng nhận OCOP chè hữu cơ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cơ quan quản lý nhà nước và khuyến nông địa phương: Cán bộ Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Phòng Nông nghiệp và Trung tâm Dịch vụ Nông nghiệp các tỉnh miền núi phía Bắc có thể sử dụng các số liệu thực nghiệm để xây dựng quy chuẩn kỹ thuật phòng trừ sinh học cho cây công nghiệp dài ngày và cây lâm sản ngoài gỗ.

Các hợp tác xã và doanh nghiệp sản xuất chè hữu cơ: Ban giám đốc và kỹ sư nông học tại các vùng chè Shan tuyết cổ thụ Yên Bái, Hà Giang, Lào Cai tìm thấy công thức pha chế bả độc sinh học và dung dịch xông hơi thảo mộc để bảo vệ hơn 400 ha vùng nguyên liệu chè an toàn, đáp ứng nghiêm ngặt các tiêu chuẩn kiểm nghiệm xuất khẩu sang châu Âu.

Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên ngành Lâm học, Nông học: Các nhà nghiên cứu chuyên sâu về bệnh cây, bảo vệ thực vật và hóa học các hợp chất thiên nhiên có thể kế thừa phương pháp bố trí thí nghiệm 11 công thức, quy trình chiết xuất hoạt chất và kỹ thuật định lượng thống kê trên SPSS để phát triển các đề tài khoa học cấp bộ và cấp quốc gia.

Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển sinh thái: Chuyên gia nông nghiệp bền vững có thêm tài liệu tham khảo thực chứng để xây dựng các mô hình sinh kế gắn với bảo tồn nguồn gen cây chè Shan cổ thụ di sản cho hơn 570 hộ dân vùng cao, thúc đẩy du lịch sinh thái nông nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao không nên sử dụng thuốc hóa học như Chlorpyrifos hay Fipronil để diệt mối cho chè Shan cổ thụ? Các loại hóa chất tổng hợp gốc clo hay lân hữu cơ có độ tồn lưu rất lâu trong đất và dễ dàng thẩm thấu qua hệ rễ dẫn lên búp chè non. Điều này gây mất chứng nhận vùng chè hữu cơ, làm suy thoái hệ vi sinh vật đất và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của người tiêu dùng trong nước cũng như xuất khẩu.

Dịch chiết từ lá cây Trúc đào và cây Thuốc lá có gây ngộ độc cho người uống chè không? Hoàn toàn không gây ngộ độc. Chế phẩm sinh học chỉ được bơm trực tiếp vào tổ ngầm sâu trong đất hoặc đặt kín trong trạm bả, tuyệt đối không phun lên thân lá hay búp chè. Ngoài ra, các hoạt chất tự nhiên như oleandrin và nicotine có thời gian bán rã rất nhanh, tự phân giải sinh học thành chất hữu cơ vô hại sau 7 đến 14 ngày phơi nhiễm ngoài tự nhiên.

Tại sao bột cành chè khô mục ải lại là chất nền làm bả tốt hơn bột gỗ thông hay bồ đề? Loài mối Odontotermes formosanus có tập tính sinh học đặc thù là chỉ tiêu hóa nguồn cellulose đã được nấm mục phân giải hoai ải. Bột cành chè ải thu thập ngay tại nương chè có mùi vị quen thuộc và độ ẩm thích hợp, kích thích mối ăn mạnh với lượng tiêu thụ đạt 0,30 g sau 3 ngày, cao gấp 3 lần so với các loại gỗ ngoại lai.

Phương pháp bão hòa xông hơi tiêu diệt tổ mối dưới lòng đất bằng cơ chế nào? Phương pháp vận hành theo nguyên lý tác động kép. Ban đầu, lượng dung dịch 20 lít bão hòa ngập khoang tổ sẽ tiêu diệt trực tiếp các cá thể mối qua tiếp xúc biểu bì. Ngay sau đó, việc bịt kín các lỗ thông hơi khiến lượng khí độc thảo mộc bốc hơi cực mạnh trong môi trường yếm khí, gây ngạt thở và tiêu diệt hoàn toàn mối chúa cùng toàn bộ quần tộc sau 3 ngày.

Vì sao phương pháp dùng thuốc bột lây nhiễm sinh học lại đạt hiệu quả thấp tại Suối Giàng? Để phương pháp lây nhiễm phát huy tác dụng, tỷ lệ cá thể dính bột thuốc phải đạt trên 30% tổng đàn. Tuy nhiên, loài mối ngầm hại chè tại Suối Giàng có cấu trúc tổ chìm phức tạp và tập tính cách ly cá thể bị nhiễm bệnh rất nhanh, khiến thuốc bột không thể lan truyền sâu vào trung tâm tổ để tiêu diệt mối chúa.

Kết luận

• Dịch chiết từ lá cây Trúc đào và lá cây Thuốc lá sở hữu hoạt tính sinh học diệt mối mạnh nhất, làm chết 100% mối thử nghiệm sau 5 đến 6 giờ phơi nhiễm.
• Ứng dụng thành công kỹ thuật bơm bão hòa xông hơi bằng 20 lít dung dịch thảo mộc nồng độ 5%, tiêu diệt triệt để 100% tổ mối ngầm tại hiện trường vườn chè sau 3 ngày.
• Hoàn thiện công nghệ tạo viên bả độc từ bột cành chè mục ải kết hợp hoạt chất thảo mộc nồng độ 6 mg trên 10 g bả, tiêu diệt hoàn toàn đàn mối sau 10 đến 25 ngày đặt trạm.
• Khẳng định phương pháp bột lây nhiễm không mang lại hiệu quả diệt triệt để đối với loài mối có vườn nấm Odontotermes formosanus trong điều kiện thực địa.
• Thiết lập quy trình quản lý dịch hại tổng hợp thân thiện với môi trường, góp phần bảo vệ bền vững 423 ha vùng chè Shan cổ thụ di sản tại Suối Giàng.

Trong giai đoạn 2025 đến 2027, chính quyền địa phương và các đơn vị nghiên cứu cần phối hợp mở rộng sản xuất thương mại viên bả sinh học thảo mộc để ứng dụng trên diện rộng. Các cơ quan quản lý và người làm nông nghiệp hãy chủ động thay thế hóa chất độc hại bằng các chế phẩm thảo mộc an toàn ngay hôm nay, nhằm bảo tồn di sản chè cổ thụ ngàn năm và nâng cao giá trị thương hiệu chè Shan tuyết Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu về mối hại cây trồng và các biện pháp xử lý mối trên thế giới Nhiều loại cây trồng nông nghiệp, công nghiệp như cây họ đậu (Fabaceae), Ngô (Zea mays L.), sắn (Manihot esculenta Crantz), Khoai tây (Solanum tuberosum L.), Lạc (Arachis hypogaea L.), Dừa (Cocos nucifera L.), Cọ (Elaeis spp.), Xoài (Mangifera spp.), Cà phê (Coffea spp.), Chè (Camellia sinensis (L.) Kuntze), Ca cao (Theobroma cacao), Cao su (Hevea brasiliensis Müll.)… bị mối gây hại. Mỗi loài cây có các loài mối hại khác nhau và thay đổi theo vùng miền. Mối làm mất 10-30% sản lượng đậu ở châu Phi, Nam Mỹ.

Mối ăn hạt hoặc lõi, gây mất 30-60% sản lượng ngô hoặc gặm chồi hạt mới nảy mầm hoặc gây chết 10-50% cây ngô mới trồng ở châu Phi, Nam Mỹ, ở Ethiopia, ở Tanzania, ở Nam Braxin, ở Nigeria, ở Zambia. Mối ăn lõi, làm mía không mọc chồi hay cắn ngang thân, cắn cụt rễ cây con hoặc đục vào thân và làm chết cây mía, làm mất 10-20 tấn/ha/năm như ở Sudan, Nigeria, Thái Lan, Malayxia, Pakistan, Úc và Nam Mỹ; ở Braxin. Mối làm đường chui lên thân mía, sau đó ăn nhu mô bên trong ở Tchad. Mối cũng hại lúa mì, gây chết 60 - 100% cây mới trồng qua việc phá hủy rễ ở Braxin.

Mối gây chết 30% cây lạc con ở Sudan, gây mất 88% sản lượng lạc ở Nigeria. Mối gây chết 70% khoai lang ở Châu Phi; phá hủy 3,000 cây khoai lang /ha ở Trung Phi hoặc ăn rễ và thân làm mất sản lượng 25 -30% ở Ả rập, Sudan. Mối hại 8 - 10% hạt giống cây dừa tại vườn ươm Viện Nông nghiệp ở Nigeria. Mối hại cây cọ 10-15 tuổi khi cây cao 4 m, gây mất 70% sản lượng ở Sudan.

Mối đắp đường mui lên đỉnh chồi và thân, gặm mô và gây chết cây cọ ở Indonexia. Các cây chè, cà phê, ca cao được công bố bị mối hại rễ ở nhiều nước châu Á, châu Phi và Nam Mỹ (Dẫn theo Bùi Thị Thuỷ, 2007) Tổng số có khoảng 48 loài mối hại đối với 15 loài cây nông, công nghiệp. Đối với cây trồng theo một số tài liệu, mỗi tấn công tế bào sống của cây, tấn công rễ cây có thể gây chết cây đồng loạt trên diện rộng. Hầu hết các loại cây ăn quả, cây công nghiệp đều được coi là một đối tượng mối gây hại, trong đó đó cao su, cà phê là cây bị mối gây hại nặng.

Các biện pháp phòng chống mối cho cây trồng đã được thực hiện ở nhiều nước, chủ yếu là biện pháp trộn hóa chất vào đất quanh gốc cây trước khi trồng, phun thuốc vào gốc cây Để đánh giá mức độ hại của mối đối với cây nông, công nghiệp thường dựa vào tỷ lệ cây chết hoặc phần trăm sản lượng bị mất. Ngoài ra có phương pháp đánh giá mối hại mía ở Đông Nam và Đông Bắc Braxin là điều tra 2 ô tiêu chuẩn/ha, xác định 3 tên loài mối hại và phân cấp mức độ hại, cho điểm từ 0 đến 3 phụ thuộc vào mức độ hại của mối, từ đó quyết định có áp dụng phương pháp hóa học để phòng trừ hay không (Novaretti và Cs, 2000). - Tình hình nghiên cứu biện pháp phòng chống mối hại cây trồng nông lâm nghiệp + Biện pháp canh tác: Để hạn chế sự gây hại của mối, một số biện pháp canh tác đã được áp dụng như sau: Trước khi trồng cây, người nông dân thường phá tổ mối nổi bằng biện pháp cơ giới, tìm diệt mối chúa hoặc thu dọn thực bì (UNEP, 2000). Các biện pháp làm cho thực vật sinh trưởng khỏe mạnh, như chọn cây giống tốt, thâm canh cây trồng, cung cấp đủ nước và dinh dưỡng, phòng trừ sâu bệnh làm giảm nguy cơ bị mối.

Ví dụ, ở Ấn Độ sử dụng biện pháp thủy lợi làm giảm thiệt hại của mối với lúa mì và lúa (Sharma, 2004). Sử dụng các biện pháp chăm sóc cây giống tốt làm giảm nguy cơ bị mối. Hấp dẫn mối tập trung vào những vị trí cố định, thuận lợi cho theo dõi và giảm mức độ gây hại của mối vào cây trồng đích rồi cung cấp thức ăn ưa thích của mối vào giữa các hàng cây và thay thế thường xuyên (UNEP, 2000). Một giải pháp kỹ thuật phòng mối khác được áp dụng trong canh tác đó là sử dụng chất chiết thực vật hoặc tàn dư thực vật cắt ngắn trộn vào đất trồng cây.

Lô hội, Điều, Neem, Xoan, Cơi, Thàn mát, Tỏi, rau Muối, Sồi, Cúc vạn thọ, Húng, Đinh hương, Cỏ Vetiver…có thể áp dụng ngăn ngừa mối hại cây. Lá các cây Euphorbia tirucalli, Aloe graminicola, Melia azedarach và Lippia javanica được cắt ngắn, cho vào hố trồng cây và phủ các phần cây Cassia siamea hoặc Azadirachta indica lên trên đã được thử nghiệm để phòng chống mối (Wardell, 1990). Trong các loại thực vật chống mối, cỏ Vetiver (Vetiveria zizanioides L., mới đổi tên là Chrysopogon zizanioides L.) còn gọi là cỏ Hương bài, cỏ Hương lau được quan tâm hơn vì hiệu quả cao xua đuổi mối và thân thiện với môi trường, có tiềm năng ứng dụng ngoài hiện trường. Cỏ Vetiver đã được sử dụng để hạn chế sạt lở, xói mòn, xử lý ô nhiễm đất và nước, cải tạo đất xấu do hấp thụ kim loại nặng trong đất.

Cỏ thích nghi được với nhiều loại đất, dễ sinh sản vô tính bằng nhánh, nên việc trồng cỏ dễ dàng. Cỏ Vetiver còn được biết là chất xua đuổi côn trùng. Người dân Ấn Độ và nhiều nơi khác đã đặt rễ Vetiver trong quần áo để tránh bị côn trùng. Nó cũng xua đuổi cả gián, ruồi, bướm.

Có ít nhất 6 hợp chất (α, β- vetivone, khusimone, zizanal, epizizanal và (C)-(1S, 10R)-1,10-dimethylbicyclo (4,4,0)-dec-6-en-3-one) có hoạt 4 tính xua đuổi côn trùng. Gần đây, đã tìm thấy 3 hợp chất khác xua đuổi mối nhà: nootkatone, zizanol và bicyclovetivenol (Zhu và Cs, 2001) Một số nghiên cứu đã công bố dầu cỏ Vetiver có khả năng làm giảm hoạt động kiếm ăn và xua đuổi mối nhà Coptotermes formosanus (Maistrelloa et al., 2001; Zhu và Cs, 2001; Nix và Cs. + Biện pháp sinh học: Có thể sử dụng động vât ăn mối, vi rút, vi khuẩn, nấm, tuyến trùng để phòng chống mối hại cây Động vật ăn mối: gồm rất nhiều loài, cả động vật có xương sống và không xương sống như Tê tê, Kiến, Bò sát, Lưỡng cư, chim, gà rừng, Dơi, Khỉ…, nhưng kẻ thù chủ yếu nhất của mối là Kiến. Sử dụng phương pháp nhử kiến ở Uganda bằng đường và thịt tạo số lượng lớn loài này trên cánh đồng ngô đã làm giảm thiệt hại của mối và các côn truing khác đối với ngô (Sekamatte và Cs, 2001).

Vi rút: vi rút phân lập từ sâu khoang ăn lá cây Bông (Spodoptera littoralis) có thể nhiễm bệnh cho mối trong điều kiện phòng thí nghiệm (Ahlam và Cs, 1988). Vi khuẩn: Loài vi khuẩn được chú ý khác là Serratia marcescens được công bố là gây bệnh cho nhiều loài mối, nhưng không có hiệu quả ngoài hiện trường. Rhizobacterium radiobacter, Alcaligens latus và Aeromonas carviae có hiệu lực giết mối Odontotermes obesus trong phòng thí nghiệm (Devi và Cs, 2006). Ivermectin, một sản phẩm trao đổi chất của xạ khuẩn Streptomyces avermitilis, làm giảm khả năng tiêu hóa thức ăn của mối thợ loài C.

Nấm: Metarhizium anisopliae và Beauveria bassiana có hiệu quả chống mối. Bào tử các loài này có thể cho vào mồi nhử hoặc đưa vào tổ hoặc phun lên cá thể mối (Sun et al. Beauveria bassiana và Metarhizium anisopliae diệt được loài mối hại chủ yếu các cây nông nghiệp ở Braxin. Metarhizium anisopliae diệt loài mối Nasutitermes exitiosus, cho thấy có hiệu quả trong phòng thí nghiệm (Hänel, 1982).

Metarhizium anisopliae được thử nghiệm trên 7 loài mối Mastotermes darwiniensis, Hodotermopsis sjoestedti, Hodotermes mossambicus, Kalotermes flavicollis, Reticulitermes flavipes, Prorhinotermes canalifrons và Nasutitermes voeltzkowi. Kết quả cho thấy hiệu lực của chủng nấm phụ thuộc vào sinh thái của tổ mối (Chouvenc và Cs. Tuy nhiên, việc sử dụng các chế phẩm vi sinh để phòng trừ mối cho rừng trồng cũng gặp một số khó khăn khi sử dụng ở diện rộng, bởi mối có khả năng dừng lại và tránh vùng đất có khả năng gây nhiễm bệnh cho mối khi bệnh dịch bắt đầu xuất hiện. + Biện pháp hóa học Sử dụng thuốc gây độc phòng chống mối Việc sử dụng hoá chất để diệt mối đã được nghiên cứu và sử dụng nhiều trên thế giới.

Tuy nhiên những hóa chất này độc với con người và môi trường, nên bị cấm 5 sử dụng trên toàn cầu từ năm 1992. Gần đây, các hoá chất thế hệ mới có khả năng phân giải nhanh, ít độc với động vật máu nóng như Chlorpyrifos, Imidacloprid, Fipronil. được sử dụng để xử lý phòng mối hại cây trồng. Ví dụ Chlorpyrifos được dùng để xử lý mối hại lạc O.

obesus và làm sản lượng tăng gấp đôi (Logan, 1992). Ở Malawi, Carbosulfan làm giảm tỷ lệ cây bạch đàn chết do mối Macrotermes, Odontotermes và Ancistrotermes tới 34% (Chilima, 1991). Pyrethroid, Tefluthrin cho hiệu quả phòng chống mối Cornitermes cumulans hại rừng trồng bạch đàn E. Heptachlor và Thiodan có hiệu quả chống mối hại mía (Novaretti and Carderan, 1988).

Benfuracarb loại trừ mối Syntermes molestus và Procornitermes triacifer hại kê. Tuy nhiên, hiệu lực của các thuốc trên không kéo dài, điều cần có ở các nước nhiệt đới (Mauldin và Cs, 1987). Chất ức chế tổng hợp kitin Chất ức chế tổng hợp kitin Hexaflumuron đã được thử nghiệm phòng chống mối seudacanthotermes spiniger hại rừng trồng mía ở Congo cho thấy có hiệu quả với mối non, nhưng không ức chế được vườn nấm trong tổ mối. Mối Hexaflumuron cho hiệu quả phòng chống mối Reticulitermes flavipes hại cây ăn quả ở Florida sau 2 tháng (Stansly và Cs, 2001).

Chất diệt nấm Sử dụng chất diệt nấm tác động vào vườn nấm của phân họ mối có vườn cấy nấm cho thấy diệt được quần tộc mối. Chất diệt nấm Erpacide R450T và 490T có hiệu lực chống mối Mi. Bavastin và Sumi 8 ức chế được vườn nấm của mối Ancistrotermes guineensis và diệt 20% quần tộc mối hại mía ở Sonasut (Rouland và Cs,1993; Rouland and Mora, 2002). Tuy nhiên việc tìm được tổ mối và đưa chất diệt nấm vào tổ không đơn giản, đặc biệt đối với các loài mối làm tổ chìm.

Các biện pháp hóa học có hiệu quả cao, nhưng nếu sử dụng với lượng lớn sẽ gây ô nhiễm môi trường, mất cân bằng sinh thái. Vì vậy phải sử dụng hợp lý thuốc hóa học trên cơ sở hiểu biết về sinh học, sinh thái học của mối và các biện pháp canh tác phù hợp. + Biện pháp quản lý tổng hợp (IPM-Integrated Pest Management) Quản lý tổng hợp mối - Integrated Termite Management (ITM) được đề xuất bởi Su and Scheffrahn (1998) từ góc độ kinh tế bằng cách sử dụng bả. Phương pháp này gồm các bước khảo sát tình hình mối, nhử mối, theo dõi mối và thay thế bả tẩm hóa chất (Forschler B.