Luận văn: Chuỗi giá trị sản phẩm nước mắm sản xuất tại huyện Cát Hải, Hải Phòng - ĐH Nông Lâm Thái Nguyên

Nghiên cứu chuỗi giá trị sản phẩm nước mắm Cát Hải tại Hải Phòng, đánh giá thực trạng chế biến, liên kết sản xuất và giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế.

• Tác giả: Vũ Văn Quý
• Người hướng dẫn: TS. Dương Hoài An
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Chuỗi giá trị sản phẩm nước mắm sản xuất tại huyện Cát Hải thành phố Hải Phòng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan chuỗi giá trị nước mắm Cát Hải tại Hải Phòng

Nước mắm Cát Hải là sản phẩm truyền thống nổi tiếng của thành phố Hải Phòng. Nghề chế biến nước mắm tại đây có lịch sử lâu đời. Vùng biển Cát Hải sở hữu nguồn hải sản phong phú và điều kiện nắng gió đặc thù. Phương pháp ủ chượp tự nhiên kết hợp đánh đảo phơi nắng tạo nên hương vị đặc trưng riêng biệt. Chuỗi giá trị ngành hàng bao gồm dòng vận chuyển nguyên liệu, chế biến và thương mại hóa. Ngư dân đánh bắt cá nhâm, cá nục ngoài khơi. Muối biển được nhập từ các vùng sản xuất chuyên canh. Các cơ sở chế biến thu mua nguyên liệu để tiến hành ủ chượp trong ang hoặc bể xi măng. Sau thời gian từ mười hai đến mười tám tháng, thành phẩm nước mắm cốt được chiết xuất. Sản phẩm tiếp tục chuyển qua hệ thống lọc, đóng chai và dán nhãn mác. Sản phẩm hoàn thiện đi qua các kênh phân phối sỉ lẻ đến người tiêu dùng cả nước. Chuỗi giá trị này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo việc làm ổn định cho lao động địa phương. Hoạt động sản xuất cũng góp phần bảo tồn giá trị văn hóa ẩm thực truyền thống ven biển miền Bắc.

1.1. Khái niệm và đặc điểm chuỗi giá trị nước mắm

Chuỗi giá trị nước mắm bao gồm toàn bộ chuỗi hoạt động từ cung cấp nguyên liệu đầu vào đến người tiêu dùng cuối cùng. Mỗi công đoạn đều tạo thêm giá trị kinh tế cho sản phẩm. Đặc điểm nổi bật của chuỗi tại Cát Hải là tính chất nghề truyền thống gắn liền với tài nguyên biển. Kỹ thuật lên men đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm lâu đời của nghệ nhân. Quá trình phơi ngấu diễn ra hoàn toàn tự nhiên dưới ánh nắng mặt trời. Thời gian sản xuất kéo dài từ một đến hai năm tạo nên độ đạm cao và mùi thơm nồng nàn. Dòng chảy sản phẩm phụ thuộc lớn vào tính mùa vụ của nguồn thủy sản đánh bắt tại vịnh Bắc Bộ.

1.2. Các tác nhân chủ yếu tham gia vào chuỗi giá trị

Hệ thống tác nhân trong chuỗi giá trị nước mắm Cát Hải rất đa dạng. Nhóm đầu tiên là các hộ ngư dân và đại lý cung ứng nguyên liệu cá, muối. Nhóm thứ hai gồm các hộ sản xuất cá thể, hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến quy mô vừa và lớn. Nhóm thứ ba là mạng lưới thương nhân bao gồm các đại lý bán buôn và điểm bán lẻ tạp hóa. Người tiêu dùng nội địa và khách du lịch giữ vai trò quyết định nhu cầu tiêu thụ. Ngoài ra, chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý chất lượng đóng vai trò hỗ trợ kiểm định vệ sinh an toàn thực phẩm. Mối quan hệ giữa các tác nhân tạo nên sự vận hành khép kín và liên tục cho toàn bộ chuỗi ngành hàng.

II. Phân tích thực trạng chuỗi giá trị nước mắm huyện Cát Hải

Thực trạng vận hành chuỗi giá trị nước mắm huyện Cát Hải phản ánh sự phân tầng rõ rệt giữa các quy mô sản xuất. Phần lớn các cơ sở hoạt động ở quy mô nhỏ dưới 5 tấn mỗi năm. Số lượng đơn vị quy mô vừa và lớn trên 10 tấn mỗi năm chiếm tỷ lệ khiêm tốn. Khâu khai thác và cung ứng nguyên liệu đối mặt nhiều biến động về giá cá và muối biển. Sự phụ thuộc vào thời tiết làm nguồn cung không ổn định. Hiệu quả kinh tế giữa các tác nhân có sự chênh lệch đáng kể. Chi phí đầu vào tăng cao làm giảm biên lợi nhuận của hộ chế biến truyền thống. Khâu phân phối thương mại chiếm tỷ trọng giá trị gia tăng tương đối lớn nhưng chưa có tính kết nối bền vững. Các thỏa thuận mua bán phần lớn dựa trên cam kết miệng, thiếu hợp đồng kinh tế ràng buộc. Ngoài ra, công tác bảo vệ nhãn hiệu hàng hóa còn gặp nhiều trở ngại. Sản phẩm nước mắm truyền thống Cát Hải phải cạnh tranh khốc liệt với các loại nước mắm công nghiệp giá rẻ. Tình trạng hàng nhái và vi phạm quyền sở hữu trí tuệ làm xói mòn niềm tin của người tiêu dùng đối với đặc sản địa phương.

2.1. Hạn chế về liên kết và phân phối sản phẩm

Liên kết dọc và liên kết ngang trong chuỗi giá trị còn rất lỏng lẻo. Các cơ sở chế biến hoạt động đơn lẻ, thiếu hợp tác chia sẻ thông tin thị trường. Kênh phân phối truyền thống qua chợ dân sinh và đại lý nhỏ lẻ chiếm ưu thế. Sản phẩm gặp khó khăn khi tiếp cận các kênh bán lẻ hiện đại như chuỗi siêu thị lớn. Hoạt động quảng bá thương mại điện tử chưa được khai thác bài bản. Mạng lưới đại lý bán buôn thường nắm quyền chi phối giá bán lẻ. Người sản xuất trực tiếp chịu nhiều rủi ro về tồn kho và công nợ bán lẻ. Thiếu sự gắn kết dài hạn làm suy giảm khả năng mở rộng thị phần.

2.2. Khó khăn về nguồn vốn và công nghệ sản xuất

Năng lực tài chính hạn chế là rào cản lớn đối với các hộ chế biến. Nguồn vốn lưu động không đủ để dự trữ nguyên liệu số lượng lớn trong chính vụ. Các hộ sản xuất khó tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi ngân hàng do thiếu tài sản bảo đảm. Trang thiết bị đóng chai và thanh trùng tại nhiều cơ sở còn mang tính thủ công. Công nghệ xử lý môi trường nước thải chế biến thủy sản chưa đáp ứng quy chuẩn khắt khe. Mặt bằng sản xuất chật hẹp cản trở quá trình mở rộng quy mô nhà xưởng. Chi phí đầu tư đổi mới công nghệ cao khiến các cơ sở nhỏ ngần ngại chuyển đổi phương thức sản xuất tiên tiến.

III. Giải pháp nâng cao chuỗi giá trị nước mắm Cát Hải bền vững

Nâng cấp chuỗi giá trị nước mắm huyện Cát Hải đòi hỏi các biện pháp đồng bộ và khoa học. Trước hết cần quy hoạch vùng nguyên liệu ổn định tại các ngư trường vịnh Bắc Bộ. Các hợp đồng cung ứng dài hạn giữa nghiệp đoàn đánh bắt và cơ sở chế biến cần được thiết lập chặt chẽ. Cơ chế này đảm bảo nguồn cá nục, cá nhâm tươi ngon với mức giá bình ổn. Việc áp dụng tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất giữ vai trò then chốt. Cơ sở sản xuất cần nâng cấp hệ thống pin năng lượng mặt trời để gia nhiệt và kiểm soát nhiệt độ phơi chượp. Dây chuyền chiết rót, đóng chai tự động giúp đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Bên cạnh đó, việc củng cố các tổ hợp tác và hợp tác xã chế biến là yêu cầu cấp thiết. Mô hình liên kết giúp tập hợp nguồn lực, hạ giá thành sản xuất và tăng năng lực đàm phán giá bán. Chính quyền địa phương cần hỗ trợ nguồn vốn vay ưu đãi và xúc tiến thương mại quốc tế. Sự phối hợp giữa nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp sẽ mở ra hướng đi bền vững.

3.1. Đổi mới phương thức tiếp thị và truy xuất nguồn gốc

Doanh nghiệp sản xuất cần đẩy mạnh chiến lược tiếp thị đa kênh hiện đại. Việc đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử lớn giúp tiếp cận người tiêu dùng trẻ tuổi. Thiết kế bao bì cần cải tiến mẫu mã sang trọng, tiện lợi nhằm phục vụ phân khúc quà tặng du lịch. Xây dựng mã QR truy xuất nguồn gốc xuất xứ là giải pháp minh bạch hóa quy trình làm mắm. Khách hàng có thể kiểm tra trực tiếp ngày ủ chượp, nguồn cá và chứng nhận vệ sinh. Nhãn hiệu tập thể và chỉ dẫn địa lý Cát Hải cần được bảo vệ nghiêm ngặt bằng chế tài pháp lý rõ ràng.

3.2. Tăng cường liên kết chuỗi và hỗ trợ tài chính

Xây dựng chuỗi liên kết giá trị khép kín là chìa khóa gia tăng năng lực cạnh tranh. Ngân hàng nông nghiệp cần tạo điều kiện cho vay vốn trung và dài hạn với lãi suất hợp lý. Quỹ hỗ trợ phát triển nông thôn hỗ trợ mua sắm máy móc hiện đại cho các cơ sở chế biến. Các hợp đồng tiêu thụ sản phẩm cần được ký kết giữa cơ sở làm mắm và siêu thị. Chính sách bảo hiểm rủi ro thiên tai và biến động giá nguyên liệu đầu vào cần được thí điểm. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên giúp giảm thiểu chi phí trung gian và phân chia lợi nhuận công bằng hơn.

IV. Kết luận và ứng dụng chuỗi giá trị nước mắm tại Cát Hải

Nghiên cứu chuỗi giá trị nước mắm tại Cát Hải mang lại cái nhìn toàn diện về thực trạng ngành nghề thủy sản truyền thống. Ngành mắm Cát Hải có tiềm năng phát triển to lớn nhờ danh tiếng thương hiệu lâu năm và chất lượng tự nhiên nguyên chất. Tuy nhiên các điểm nghẽn về vốn, công nghệ sản xuất và kênh phân phối cần được giải quyết dứt điểm. Ứng dụng mô hình chuỗi giá trị hiện đại giúp phân bổ lại lợi ích hài hòa giữa người đánh bắt, cơ sở chế biến và nhà phân phối. Khi chuỗi liên kết được chuẩn hóa, chất lượng sản phẩm sẽ đồng đều và đáp ứng các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm. Mô hình này không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường sinh thái biển đảo. Sản phẩm nước mắm truyền thống trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc thu hút du khách trong nước và quốc tế. Đây là nền tảng vững chắc để nước mắm Cát Hải vươn ra thị trường toàn cầu và phát triển bền vững.

4.1. Ứng dụng thực tiễn trong phát triển kinh tế địa phương

Nâng cấp chuỗi giá trị tạo động lực tăng trưởng kinh tế bền vững cho huyện Cát Hải. Các hộ gia đình làm mắm có thể gia tăng thu nhập và tích lũy vốn đầu tư. Mô hình tạo việc làm tại chỗ cho nhiều thế hệ lao động vùng ven biển. Sản phẩm làng nghề đóng vai trò sứ giả quảng bá văn hóa ẩm thực đặc trưng đến du khách. Khi kết hợp với các tour du lịch sinh thái Cát Bà, sản phẩm nước mắm trở thành món quà đặc sản giá trị. Việc gắn kết làng nghề với du lịch mở ra hướng đi đầy tiềm năng, giúp gia tăng giá trị sản phẩm truyền thống.

4.2. Khuyến nghị chính sách cho chính quyền Hải Phòng

Chính quyền thành phố Hải Phòng cần sớm ban hành chính sách hỗ trợ phát triển làng nghề nước mắm Cát Hải. Cần thiết lập khu sản xuất tập trung để kiểm soát tốt các vấn đề về môi trường nước thải. Hỗ trợ kinh phí xúc tiến xây dựng nhãn hiệu chứng nhận và bảo hộ quốc tế. Tăng cường thanh tra, kiểm tra nhằm loại trừ hàng giả và gian lận thương mại trên thị trường. Ngân sách địa phương cần hỗ trợ lãi suất cho các dự án đổi mới công nghệ đóng chai tự động. Xây dựng sàn giao dịch điện tử chuyên biệt nông sản địa phương là giải pháp căn cơ thúc đẩy tiêu thụ bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nước mắm truyền thống là tinh hoa ẩm thực dân tộc và là ngành kinh tế bản địa đặc sắc của thành phố Hải Phòng. Sở hữu diện tích tự nhiên 325,6 km2 cùng ngư trường rộng lớn, huyện đảo Cát Hải có bề dày lịch sử hàng trăm năm với thương hiệu nước mắm Vạn Vân lừng danh. Dẫu vậy, ngành nghề này đang đối mặt thách thức gay gắt trước sự cạnh tranh từ nước mắm công nghiệp và biến động nguồn nguyên liệu. Toàn huyện hiện có khoảng 80 cơ sở sản xuất với sản lượng đạt xấp xỉ 1.000.000 lít mỗi năm, song có tới 60% hộ gặp khó khăn về tài chính để đổi mới công nghệ. Đáng lo ngại, trong 5 năm gần đây có khoảng 20% hộ làm nghề truyền thống phải bỏ nghề, khiến tỷ lệ lao động làm mắm giảm xuống chỉ còn khoảng 30% so với trước năm 2000.

Xuất phát từ thực tế đó, luận văn thạc sĩ kinh tế nông nghiệp của tác giả Vũ Văn Quý tập trung nghiên cứu đề tài Chuỗi giá trị sản phẩm nước mắm sản xuất tại huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng. Luận văn hướng đến 3 mục tiêu cụ thể: hệ thống hóa cơ sở lý luận, giải phẫu thực trạng phân phối lợi ích kinh tế giữa các tác nhân giai đoạn 2019 - 2021, từ đó đề xuất giải pháp nâng cấp chuỗi giá trị giai đoạn 2023 - 2025. Kết quả nghiên cứu không chỉ lấp đầy khoảng trống dữ liệu thực nghiệm về kinh tế nông nghiệp địa phương, mà còn cung cấp cơ sở khoa học giúp cắt giảm chi phí trung gian, nâng cao giá trị gia tăng và bảo tồn làng nghề truyền thống trước nguy cơ mai một.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn tích hợp mô hình chuỗi giá trị của Michael Porter năm 1985 với khung phân tích ValueLinks do GTZ ban hành năm 2007 và sổ tay chuỗi giá trị cho người nghèo M4P năm 2007. Khung phân tích của Porter phân tách toàn bộ quy trình thành 5 hoạt động chính gồm cung ứng đầu vào, vận hành sản xuất, logistics đầu ra, tiếp thị bán hàng, dịch vụ hậu mãi cùng 4 hoạt động hỗ trợ nhằm xác lập lợi thế cạnh tranh. Khung ValueLinks và phương pháp phân tích ngành hàng Filière hỗ trợ định lượng hóa dòng luân chuyển vật chất và đánh giá phân phối giá trị gia tăng giữa các mắt xích.

Hệ thống khái niệm học thuật được định danh chuẩn xác dựa trên văn bản pháp luật: hộ sản xuất theo Luật Đất đai số 45/2013/QH13 và cơ sở sản xuất kinh doanh theo Điều 3 Luật An toàn, vệ sinh lao động năm 2015. Các chỉ tiêu kinh tế cốt lõi gồm giá trị sản xuất, chi phí trung gian, giá trị gia tăng được tính bằng chênh lệch giữa giá bán và giá mua hàng hóa trung gian, cùng lợi nhuận ròng sau khi trừ chi phí tăng thêm. Mối liên kết ngang giữa các hộ làm mắm và liên kết dọc giữa người đánh bắt, đơn vị chế biến với mạng lưới phân phối giữ vai trò quyết định hiệu quả toàn chuỗi.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ Chi cục Quản lý chất lượng nông lâm sản và thủy sản Hải Phòng giai đoạn 2019 - 2021 với nguồn số liệu sơ cấp điều tra thực địa. Về phương pháp chọn mẫu, đề tài áp dụng kỹ thuật chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên theo tỷ lệ đại diện. Trong 80 cơ sở chế biến nước mắm toàn huyện Cát Hải, cỡ mẫu khảo sát gồm 30 cơ sở, bao gồm 5 cơ sở quy mô vừa và lớn có nhãn hiệu đăng ký chiếm tỷ lệ 50% tổng số cơ sở lớn và 25 hộ sản xuất quy mô nhỏ dưới 5 tấn mỗi năm chiếm tỷ lệ trên 31% tổng số hộ nhỏ.

Bên cạnh đó, mẫu khảo sát các tác nhân liên đới gồm 5 cơ sở cá chượp, toàn bộ 6 đại lý muối, 8 cơ sở cung cấp bao bì chiếm tỷ lệ 50% và 25% đại lý bán buôn, bán lẻ. Phương pháp thống kê mô tả, hạch toán so sánh kinh tế và phân tích ma trận SWOT được lựa chọn vì tính ưu việt trong việc bóc tách chi tiết từng khoản mục chi phí, lượng hóa chính xác tỷ suất lợi nhuận ở từng mắt xích và nhận diện các cơ hội, thách thức của sản phẩm đặc sản.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực nghiệm làm sáng tỏ 4 phát hiện căn bản trong chuỗi giá trị nước mắm Cát Hải. Thứ nhất, cơ cấu quy mô sản xuất có sự phân hóa sâu sắc khi chỉ có 10 trên 80 cơ sở đạt quy mô vừa và lớn có đăng ký nhãn hiệu hàng hóa, tương ứng tỷ lệ khiêm tốn 12,5%, còn lại 87,5% là hộ sản xuất nhỏ lẻ dưới 5 tấn mỗi năm. Thứ hai, nguồn nhân lực làng nghề bị sụt giảm nghiêm trọng khi số lao động làm mắm hiện chỉ còn khoảng 30% lao động địa phương, đồng thời có khoảng 20% hộ gia đình bỏ nghề trong 5 năm gần đây do thu nhập bấp bênh.

Thứ ba, cơ cấu chi phí trung gian bị chi phối nặng nề bởi nguồn nguyên liệu thô, trong đó chi phí cá và chượp chiếm từ 55% đến 65% tổng chi phí đầu vào. Giá cá biến động mạnh theo thời vụ vào các tháng 3, tháng 4 và tháng 7, tháng 8 tạo ra áp lực tài chính lớn cho các hộ sản xuất. Thứ tư, về kênh phân phối, trong tổng sản lượng xấp xỉ 1.000.000 lít mỗi năm, hơn 70% được tiêu thụ qua đại lý bán buôn và bán lẻ. Khâu trung gian thương mại này đòi hỏi mức chiết khấu cao từ 20% đến 30% trên giá bán lẻ, làm suy giảm phần lớn thặng dư của người sản xuất trực tiếp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của sự bất cập trong phân phối lợi ích bắt nguồn từ việc sản xuất còn phân tán, thiếu vắng hợp đồng liên kết dọc giữa người đánh bắt, hộ chế biến và đơn vị bán lẻ. Khoảng 60% hộ làm mắm không thể tiếp cận nguồn vốn ưu đãi để đổi mới công nghệ bồn ủ kín. Khi so sánh với chuỗi nước mắm Phú Quốc của Nguyễn Anh Tuấn hay cá tra Tiền Giang của Phan Phùng Phú, nước mắm Cát Hải bộc lộ điểm nghẽn lớn khi tỷ lệ xuất khẩu đạt gần 0%, thua xa mức bình quân 12,6% của toàn ngành nước mắm Việt Nam.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ cơ cấu chi phí sản xuất: chi phí cá chiếm 60%, muối chiếm 8%, bao bì tem nhãn chiếm 17% và nhân công chiếm 15%. Đồng thời, bảng ma trận phân phối giá trị gia tăng chỉ rõ nghịch lý: khâu chế biến gánh chịu 75% rủi ro hao hụt cùng áp lực đọng vốn trong chu kỳ ủ từ 12 đến 24 tháng nhưng chỉ hưởng khoảng 35% tổng lợi nhuận chuỗi, trong khi khâu thương mại thu giữ tới 65% lợi nhuận dù thời gian quay vòng vốn chỉ diễn ra trong vòng 15 đến 30 ngày.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả chuỗi giá trị nước mắm Cát Hải:

Thứ nhất, thành lập và củng cố Hợp tác xã chế biến nước mắm Cát Hải do Ủy ban nhân dân huyện Cát Hải phối hợp Hội Nông dân chủ trì trong giai đoạn 2023 - 2024. Mục tiêu là tập hợp tối thiểu 70% trong tổng số 80 cơ sở sản xuất tham gia liên kết ngang, tạo vị thế đàm phán mua chung khối lượng lớn cá chượp và muối trắng, qua đó cắt giảm trực tiếp từ 10% đến 12% chi phí đầu vào.

Thứ hai, chuẩn hóa quy trình kỹ thuật và phát triển thương hiệu do các cơ sở sản xuất phối hợp Sở Khoa học và Công nghệ Hải Phòng thực hiện từ năm 2023 đến 2025. Phấn đấu 100% cơ sở quy mô vừa và lớn dán tem điện tử truy xuất nguồn gốc mã QR, đạt chứng nhận sản phẩm OCOP từ 4 sao trở lên, đồng thời nâng tỷ lệ sản phẩm đóng chai thủy tinh đạt chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm lên mức trên 85%.

Thứ ba, mở rộng thị trường tiêu thụ gắn liền du lịch biển do các doanh nghiệp chế biến phối hợp Sở Du lịch Hải Phòng thực hiện giai đoạn 2024 - 2025. Mục tiêu là gia tăng doanh số bán lẻ trực tiếp thêm 25% đến 30% thông qua sàn thương mại điện tử, đồng thời thiết lập điểm giới thiệu sản phẩm tại 100% trung tâm đón tiếp khách du lịch trọng điểm trên đảo Cát Bà.

Thứ tư, hoàn thiện chính sách hỗ trợ vốn vay tín dụng ưu đãi do Ngân hàng Chính sách Xã hội và Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng triển khai giai đoạn 2023 - 2025. Trọng tâm là giải ngân các gói vay ưu đãi với mức hỗ trợ giảm lãi suất từ 1,5% đến 2% mỗi năm cho tối thiểu 50 hộ gia đình, tạo điểm tựa tài chính giúp tháo gỡ khó khăn về vốn lưu động trong chu kỳ ủ chượp kéo dài.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị học thuật và ý nghĩa ứng dụng thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

Thứ nhất, cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương, trực tiếp là Ủy ban nhân dân huyện Cát Hải và Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Hải Phòng. Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu xác thực về 80 cơ sở làm mắm trên địa bàn, giúp hoạch định quy hoạch làng nghề, ban hành chính sách khuyến công và kiểm soát an toàn thực phẩm hiệu quả trong giai đoạn 2023 - 2025.

Thứ hai, các hộ gia đình và chủ cơ sở chế biến nước mắm Cát Hải. Nghiên cứu giúp các cơ sở nhận diện chi tiết cơ cấu chi phí, nắm bắt phương thức liên kết nhóm nhằm cắt giảm 10% đến 15% chi phí trung gian và tối ưu hóa hiệu quả luân chuyển vốn trong chu kỳ ủ chượp kéo dài từ 12 đến 24 tháng.

Thứ ba, doanh nghiệp thương mại, chuỗi bán lẻ và dịch vụ logistics thực phẩm. Luận văn mở ra góc nhìn thực tế về liên kết tiêu thụ sản phẩm OCOP, hỗ trợ xây dựng chuỗi cung ứng đặc sản truyền thống tiếp cận các kênh siêu thị hiện đại trên toàn quốc.

Thứ tư, giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Kinh tế nông nghiệp, Quản trị chuỗi cung ứng. Đây là công trình tham khảo giá trị về phương pháp ứng dụng mô hình ValueLinks và Porter vào phân tích chuỗi ngành hàng nông thủy sản đặc thù tại các huyện đảo.

Câu hỏi thường gặp

1. Đâu là điểm nghẽn lớn nhất trong chuỗi giá trị nước mắm Cát Hải hiện nay? Điểm nghẽn lớn nhất là tình trạng sản xuất phân tán và thiếu vốn, khi 60% hộ chế biến không đủ năng lực tài chính đầu tư công nghệ ủ chượp kín. Tình trạng này khiến giá thành sản xuất tăng cao và đẩy khoảng 20% hộ gia đình vào cảnh phải bỏ nghề truyền thống trong 5 năm qua.

2. Vì sao hộ chế biến nước mắm truyền thống chịu áp lực lớn về tỷ suất lợi nhuận? Quá trình ủ chượp tự nhiên kéo dài từ 12 đến 24 tháng khiến người sản xuất gánh chịu 75% rủi ro hao hụt và áp lực đọng vốn lưu động. Tuy nhiên, các đại lý bán lẻ trung gian lại nắm quyền chi phối giá, áp đặt tỷ lệ chiết khấu thương mại cao từ 20% đến 30% trên giá bán mỗi lít sản phẩm.

3. Luận văn đã sử dụng phương pháp chọn mẫu nào để bảo đảm tính đại diện? Nghiên cứu áp dụng kỹ thuật chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên, khảo sát 30 cơ sở trên tổng số 80 hộ toàn huyện. Cỡ mẫu gồm 5 cơ sở quy mô lớn có nhãn hiệu đạt tỷ lệ chọn mẫu 50% và 25 hộ quy mô nhỏ đạt tỷ lệ trên 31%, kết hợp khảo sát 6 đại lý muối và 8 cơ sở bao bì.

4. Nước mắm truyền thống Cát Hải cần giải pháp gì để cạnh tranh với nước mắm công nghiệp? Chiến lược then chốt là chuẩn hóa chất lượng đạt chứng nhận OCOP 4 sao và dán tem mã QR truy xuất nguồn gốc trên 100% sản phẩm chai thủy tinh. Việc minh bạch chỉ số độ đạm tự nhiên từ 20 đến 35 độ đạm giúp khẳng định giá trị an toàn vượt trội so với nước chấm pha chế hóa chất.

5. Việc liên kết chuỗi giá trị nước mắm với du lịch Cát Bà mang lại tiềm năng gì? Mô hình kết hợp du lịch trải nghiệm giúp các cơ sở bán lẻ trực tiếp nước mắm cho hàng triệu du khách đến Cát Bà mỗi năm. Nhờ đó, người chế biến cắt giảm hoàn toàn mức chiết khấu 20% cho đại lý trung gian và nâng mức tăng trưởng doanh thu bán lẻ thêm 25% đến 30%.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ kinh tế nông nghiệp của tác giả Vũ Văn Quý đã mang lại những đóng góp khoa học quan trọng và giải pháp thiết thực cho sự phát triển của nước mắm Cát Hải:

• Hệ thống hóa toàn diện chuỗi giá trị với quy mô 80 cơ sở và sản lượng đạt xấp xỉ 1.000.000 lít mỗi năm tại huyện đảo Cát Hải.
• Lượng hóa rõ nét sự bất cập trong phân phối lợi ích kinh tế, lý giải nguyên nhân khiến 20% hộ bỏ nghề và tỷ lệ lao động giảm còn 30%.
• Vận dụng thành công mô hình Porter và ValueLinks nhằm tối ưu hóa 5 hoạt động chính cùng 4 hoạt động hỗ trợ trong toàn bộ chuỗi.
• Đề xuất lộ trình 4 giải pháp giai đoạn 2023 - 2025 giúp cắt giảm 10% chi phí đầu vào và gia tăng từ 25% đến 30% doanh thu qua thương mại điện tử.
• Định hướng bảo tồn làng nghề truyền thống gắn với du lịch sinh thái, bảo đảm 100% sản phẩm có tem truy xuất nguồn gốc minh bạch.

Giai đoạn 2023 - 2025 là thời điểm quyết định để huyện Cát Hải tái cơ cấu nghề truyền thống. Các nhà quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng làm mắm hãy đẩy mạnh liên kết chuỗi để đưa thương hiệu nước mắm Cát Hải phát triển bền vững!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Các khái niệm cơ bản - Khái niệm hộ sản xuất Hộ sản xuất được mô tả là một đơn vị kinh tế độc lập, được Nhà nước giao đất để quản lý, sử dụng vào sản xuất kinh doanh, được phép hoạt động trên những địa bàn cụ thể do Nhà nước quy định (Căn cứ theo Luật đất đai số 45/2013/QH13 của Quốc hội). Các hộ gia đình có tài sản chung cho các hoạt động kinh tế chung trong các tương tác sử dụng đất, chẳng hạn như sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, đánh cá và sản xuất muối. Các hộ dân được nhận đất ở cũng là các bên trong mọi tranh chấp dân sự liên quan đến mảnh đất đó. Tài sản chung của hộ sản xuất là bất kỳ vật dụng nào mà các thành viên trong hộ đã cùng nhau xây dựng, tặng cho hoặc đồng ý trở thành tài sản chung của hộ.

Hộ sản xuất cũng sở hữu quyền sử dụng đất hợp pháp với tư cách là tài sản chung. Hộ sản xuất phải chịu trách nhiệm dân sự đối với quyền, nghĩa vụ dân sự do người đại diện xác lập, thực hiện thay mặt mình. Các hộ gia đình chịu trách nhiệm pháp lý đối với tài sản chung của họ. Các thành viên trong nhà phải liên đới chịu trách nhiệm bằng tài sản riêng của mình nếu tài sản chung không đủ trang trải các khoản nợ chung của hộ gia đình.

Vì vậy, lực lượng hộ sản xuất gia đình là một yếu tố quan trọng trong năng suất lao động nông thôn. Hiện nay, đa số hộ gia đình thuộc một số doanh nghiệp lao động trong lĩnh vực nông nghiệp và phát triển nông thôn. Các hộ này kinh doanh phụ trợ và sản xuất hàng hóa. Đặc điểm sản xuất kinh doanh ở nhiều ngành nghề mới đã giúp các hộ sản xuất ở nước ta hoạt động tốt hơn trong những năm gần đây.

6 - Khái niệm về cơ sở sản xuất kinh doanh Căn cứ theo Điều 3 Luật an toàn vệ sinh lao động 2015 (Quốc hội, 2015), cơ sở sản xuất kinh doanh là “doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ gia đình và các tổ chức hoạt động sản xuất kinh doanh” - Khái niệm thị trường Khái niệm thị trường và các vấn đề liên quan đến thị trường hiện chưa được đề cập cụ thể trong các văn bản pháp luật hiện hành. Tuy nhiên, xét đến thực trạng phát triển xã hội hiện nay, thị trường có thể được hiểu theo nghĩa rộng, tức là nơi diễn ra các hoạt động trao đổi, mua bán sản phẩm, dịch vụ, và sức lao động. Tổng số, số lượng và chất lượng của hàng hóa và dịch vụ, cũng như tiền tệ, v., và các mặt hàng hoặc hoạt động mang lại lợi ích kinh tế với mục tiêu chính là thỏa mãn nhu cầu của các bên tham gia giao dịch về một loại lợi ích nhất định, hàng hóa hoặc sản phẩm, xác định giá cả. Theo khái niệm đã trình bày ở trên, thị trường có những đặc điểm cơ bản sau: - Thị trường là nơi để các bên có thể thoả thuận, thương lượng, mua bán, trao đổi hàng hóa, dịch vụ của mình với những người có nhu cầu trên thị trường.

- Tính ổn định lâu dài của thị trường chưa được thể hiện rõ ràng, hay nói cách khác, thị trường thiếu tính ổn định lâu dài, dễ bị tác động bởi nhiều nguyên nhân có thể gây ra biến động. Cho dù đó là tích cực hay tiêu cực. - Sự công bằng, bình đẳng và tự nguyện thỏa thuận giữa các bên trong giao dịch thị trường là nền tảng hình thành thị trường. Giao dịch trên thị trường không thể được xác lập nếu không có sự tự nguyện, bình đẳng và nếu xác lập cũng sẽ dẫn đến bất đồng, mâu thuẫn.

- Thị trường có tính chất phát triển ngày càng mở rộng và đang trở nên mạnh mẽ hơn không chỉ trong phạm vi quốc gia mà còn bên ngoài quốc gia đó. 7 Từ đó, các giao dịch xuyên biên giới đã phát triển, thúc đẩy cả nền kinh tế trong nước và nền kinh tế toàn cầu. - Khái niệm tiêu thụ sản phẩm Tiêu thụ sản phẩm theo nghĩa hẹp là quá trình biến đổi giá trị của một sản phẩm từ hàng thành tiền. Để thu hồi vốn đầu tư và kiếm lợi nhuận, một công ty bán các sản phẩm mà họ tạo ra cho khách hàng.

Hoạt động này được gọi là hoạt động tiêu thụ sản phẩm. Theo nghĩa rộng, quá trình tiêu thụ một sản phẩm bao gồm một số hành động, từ nghiên cứu thị trường đến thiết kế sản phẩm đến phân phối đến người tiêu dùng cuối cùng và các dịch vụ hỗ trợ sau bán hàng.2 Những vấn đề về chuỗi giá trị 1.1 Khái niệm về chuỗi giá trị Michael Porter lần đầu tiên giới thiệu mô hình chuỗi giá trị trong cuốn sách "Lợi thế cạnh tranh" của ông vào năm 1985. Theo Michael Porter (1985), chuỗi giá trị là tập hợp các nhiệm vụ mà các tổ chức phải thực hiện để tạo ra và cung cấp cho khách hàng những sản phẩm và dịch vụ có giá trị. Sau mỗi hành động trong chuỗi giá trị, sản phẩm đi qua tất cả chúng đều thu được một số giá trị.

Michael Porter (1985) đã đưa ra các bước trong phân tích chuỗi giá trị bao gồm hai bước sau: Xác định từng hoạt động riêng biệt của tổ chức, phân tích chi tiết giá trị gia tăng trong từng hoạt động và kết nối các giá trị này với sức mạnh cạnh tranh của tổ chức. Thuật ngữ "chuỗi giá trị" mô tả đầy đủ các hoạt động cần thiết để đưa một hàng hóa (hoặc dịch vụ) từ khi hình thành qua tất cả các giai đoạn sản xuất đến người tiêu dùng cuối cùng và thải bỏ sau khi sử dụng (Kaplinsky, R. Vì vậy, có thể định nghĩa khái niệm về chuỗi giá trị là một hệ thống kinh tế và được mô tả như là một chuỗi các hoạt động kinh doanh có liên quan mật thiết 8 với nhau từ khi mua các đầu vào cho việc sản xuất sản phẩm nào đó, đến khi hoàn chỉnh và quảng cáo, cuối cùng là bán thành phẩm cho người tiêu dùng.2 Sơ đồ chuỗi giá trị Hình 1. Chuỗi giá trị chung Nguồn: Porter.E (1985) Sơ đồ chuỗi giá trị của Porter.E (1985) là một khung khái quát về các hoạt động kinh doanh của một doanh nghiệp và cách chúng tạo ra giá trị cho khách hàng.

Sơ đồ này bao gồm năm hoạt động chính: logistic đầu vào (input), hoạt động sản xuất (production), Logistic đầu ra (output), marketing và bán hàng (marketing and sales), và dịch vụ khách hàng (custom services). Đầu vào là các tài nguyên mà doanh nghiệp sử dụng để sản xuất sản phẩm hoặc dịch vụ, bao gồm vật liệu, máy móc, nhân lực và kiến thức chuyên môn. Hoạt động sản xuất bao gồm quy trình chuyển đổi đầu vào thành đầu ra thông qua các bước như sản xuất, lắp ráp và kiểm tra chất lượng. Đầu ra là sản phẩm hoặc dịch vụ cuối cùng mà khách hàng sẽ mua.

Marketing và bán hàng là các hoạt động để giới thiệu sản phẩm hoặc dịch vụ đến khách hàng, bao gồm quảng cáo, tiếp thị và bán hàng. Hỗ trợ bao gồm các hoạt động như quản lý nhân sự, quản lý tài chính và quản lý hệ thống thông tin. 9 Sơ đồ chuỗi giá trị của Porter.E cũng bao gồm các hoạt động hỗ trợ khác như: cơ sở hạ tầng của doanh nghiệp, quản lý tài nguyên nhân lực, phát triển công nghệ, và quản lý mua hàng. Việc phân tích chuỗi giá trị giúp doanh nghiệp có thể tìm ra các hoạt động quan trọng nhất để tạo ra giá trị cho khách hàng và cải thiện hiệu quả kinh doanh.

Ngoài ra, sơ đồ chuỗi giá trị của Porter.E còn giúp các doanh nghiệp phân tích và đánh giá các hoạt động kinh doanh của mình, từ đó đề xuất các phương án cải tiến và tối ưu hóa quy trình kinh doanh.3 Đặc điểm vai trò của các tác nhân tham gia vào chuỗi Các yếu tố tham gia trong chuỗi giá trị có thể được chia thành các hoạt động chính và các hoạt động hỗ trợ. Các hoạt động chính liên quan đến việc tạo ra sản phẩm, trong khi các hoạt động hỗ trợ cung cấp các tài nguyên và cơ sở hạ tầng cần thiết để cho các hoạt động chính diễn ra. Các hoạt động chính bao gồm: a) Nhập nguyên liệu đầu vào: Đây là quá trình và hoạt động liên quan đến việc tiếp nhận, lưu trữ và phân phối nguyên liệu vật liệu từ các nhà cung cấp đến dây chuyền sản xuất. Các đặc tính của hoạt động này bao gồm lựa chọn nhà cung cấp, đặt hàng, vận chuyển và quản lý hàng tồn kho.

b) Sản xuất: Bao gồm tất cả các hoạt động liên quan đến việc chuyển đổi nguyên liệu và các thành phần thành sản phẩm hoàn thành. Các đặc tính của hoạt động này bao gồm lập kế hoạch sản xuất, lên lịch và kiểm soát chất lượng. c) Phân phối sản phẩm: Đây là quá trình và hoạt động liên quan đến việc lưu trữ, phân phối và giao hàng sản phẩm hoàn thành đến khách hàng. Các đặc tính của hoạt động này bao gồm kho hàng, vận chuyển, xử lý đơn hàng và giao hàng.

d) Marketing và bán hàng: Bao gồm tất cả các hoạt động liên quan đến xác định nhu cầu và mong muốn của khách hàng, quảng bá và bán sản phẩm 10 cho khách hàng. Các đặc tính của hoạt động này bao gồm nghiên cứu thị trường, quảng cáo, khuyến mãi bán hàng và dịch vụ khách hàng. e) Dịch vụ: Bao gồm tất cả các hoạt động liên quan đến cung cấp dịch vụ sau bán hàng cho khách hàng. Các đặc tính của hoạt động này bao gồm lắp đặt, sửa chữa, bảo trì và đào tạo.

Các hoạt động hỗ trợ: a) Mua hàng: Đây là các quy trình và hoạt động liên quan đến việc tìm nguồn cung và mua các nguyên liệu, thành phần và vật tư cần thiết. Các đặc điểm của hoạt động này bao gồm lựa chọn nhà cung cấp, thương lượng và ký hợp đồng. b) Phát triển công nghệ: Bao gồm tất cả các hoạt động liên quan đến nghiên cứu và phát triển, thiết kế sản phẩm và kỹ thuật công nghệ. Các đặc điểm của hoạt động này bao gồm sự đổi mới, thiết kế và phát triển.

c) Quản lý nhân sự: Bao gồm tất cả các hoạt động liên quan đến tuyển dụng, đào tạo và phát triển nhân viên. Các đặc điểm của hoạt động này bao gồm tuyển dụng, đào tạo, phát triển và giữ chân nhân sự. d) Cơ sở hạ tầng: Bao gồm tất cả các hoạt động liên quan đến hỗ trợ cho tổ chức, chẳng hạn như tài chính, kế toán, pháp lý và các hoạt động hành chính.