Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản tại Nghệ An

Luận văn nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản tại Nghệ An, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Thái Thị Quỳnh Trang
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thế Chinh
• Trường học: Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế - Quản lý tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản tại Nghệ An: Cơ sở lý luận và thực tiễn
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp của đề tài
• 1.6. Kết cấu Luận văn
• 2. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KÝ QUỸ MÔI TRƯỜNG TRONG HOẠT ĐỘNG KHAI THÁC KHOÁNG SẢN
• 2.1. Các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường
• 2.1.1. Nhóm công cụ tạo nguồn thu trực tiếp cho ngân sách nhà nước
• 2.1.2. Nhóm công cụ tạo lập thị trường
• 2.1.3. Nhóm công cụ nâng cao trách nhiệm xã hội trong bảo vệ môi trường
• 2.2. Khái niệm ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản
• 2.3. Nguyên tắc ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường trong hoạt động khai thác khoáng sản
• 2.4. Kinh nghiệm thực hiện ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng và bài học rút ra cho Nghệ An
• 2.4.1. Kinh nghiệm ký quỹ môi trường ở một số quốc gia trên thế giới
• 2.4.2. Kinh nghiệm ký quỹ cải tạo phục hồi môi trường ở Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 2: HIỆN TRẠNG KÝ QUỸ MÔI TRƯỜNG TRONG HOẠT ĐỘNG KHAI THÁC KHOÁNG SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH NGHỆ AN
• 3.1. Khái quát tỉnh Nghệ An
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Tài nguyên thiên nhiên
• 3.2. Khái quát về kinh tế xã hội tỉnh Nghệ An
• 3.3. Khái quát những vấn đề cơ bản khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 3.4. Đóng góp của hoạt động khai thác khoáng sản đối với kinh tế - xã hội tỉnh Nghệ An
• 3.5. Những vấn đề môi trường trong hoạt động khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 3.6. Thực hiện ký quỹ môi trường trong hoạt động khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 3.6.1. Các văn bản chỉ đạo của Chính phủ về ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản
• 3.6.2. Tình hình thực hiện ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường đối với hoạt động khai thác khoáng sản ở tỉnh Nghệ An
• 3.6.3. Kiến nghị của doanh nghiệp tham gia ký quỹ CTPHMT
• 3.7. Những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân tồn tại đối với việc thực hiện ký quỹ môi trường trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 3.7.1. Ưu điểm
• 3.7.2. Tồn tại
• 4. CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN CÔNG TÁC KÝ QUỸ MÔI TRƯỜNG TRONG KHAI THÁC KHOÁNG SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH NGHỆ AN
• 4.1. Quan điểm đề xuất giải pháp
• 4.2. Các giải pháp đề xuất nhằm hoàn thiện và nâng cao công tác ký quỹ môi trường trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 4.2.1. Các giải pháp đề xuất hoàn thiện văn bản chỉ đạo thực hiện trong lĩnh vực ký quỹ môi trường đối với khai thác khoáng sản
• 4.2.2. Các giải pháp thanh tra, giám sát sau khi thực hiện ký quỹ
• 4.2.3. Các giải pháp đề xuất thực hiện nội dung và quy trình trong ký quỹ môi trường đối với khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 4.2.4. Các giải pháp về hoàn thiện công tác tổ chức và đội ngũ thực hiện nhiệm vụ ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh
• 4.2.5. Các giải pháp giám sát của chính quyền địa phương và người dân trên địa bàn khai thác khoáng sản
• 4.2.6. Các giải pháp đối với thực hiện của các doanh nghiệp khai thác khoáng sản
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận về ký quỹ môi trường trong hoạt động khai thác khoáng sản

Ký quỹ môi trường là một công cụ quan trọng trong quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường, đặc biệt trong lĩnh vực khai thác khoáng sản. Ký quỹ môi trường yêu cầu các doanh nghiệp phải đặt cọc một khoản tiền đủ lớn để đảm bảo thực hiện các nghĩa vụ bảo vệ môi trường. Điều này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra nguồn tài chính cho việc cải tạo, phục hồi môi trường sau khai thác. Theo Quyết định số 71/QĐ-TTg, số tiền ký quỹ phải lớn hơn hoặc xấp xỉ với kinh phí cần thiết để khắc phục ô nhiễm. Việc áp dụng ký quỹ môi trường đã được thực hiện ở nhiều quốc gia, từ đó rút ra bài học cho Nghệ An trong việc thực hiện công tác này.

1.1. Các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường

Các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường được chia thành ba nhóm chính: nhóm tạo nguồn thu trực tiếp cho ngân sách, nhóm tạo lập thị trường và nhóm nâng cao trách nhiệm xã hội trong bảo vệ môi trường. Ký quỹ môi trường thuộc nhóm cuối cùng, nhằm đảm bảo rằng các doanh nghiệp có trách nhiệm trong việc bảo vệ môi trường. Việc áp dụng các công cụ này không chỉ giúp tăng cường hiệu quả quản lý mà còn nâng cao ý thức của doanh nghiệp trong việc thực hiện các nghĩa vụ bảo vệ môi trường.

1.2. Khái niệm ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản

Ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản là yêu cầu các doanh nghiệp phải đặt cọc một khoản tiền tại ngân hàng trước khi tiến hành hoạt động khai thác. Khoản tiền này nhằm đảm bảo cho việc thực hiện các nghĩa vụ bảo vệ môi trường. Ký quỹ môi trường không chỉ là một biện pháp tài chính mà còn là một cam kết của doanh nghiệp đối với cộng đồng và môi trường. Điều này giúp giảm thiểu rủi ro ô nhiễm và suy thoái môi trường trong quá trình khai thác.

II. Hiện trạng ký quỹ môi trường trong hoạt động khai thác khoáng sản tại Nghệ An

Tỉnh Nghệ An có nhiều tiềm năng về tài nguyên khoáng sản, tuy nhiên, việc thực hiện ký quỹ môi trường vẫn còn nhiều hạn chế. Tính đến năm 2012, Nghệ An đã cấp 270 giấy phép cho các tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản, trong đó tất cả đều phải thực hiện ký quỹ. Tuy nhiên, tổng số tiền ký quỹ thực tế nộp vào ngân hàng chỉ đạt một phần nhỏ so với yêu cầu. Điều này cho thấy sự thiếu sót trong việc thực hiện các quy định về bảo vệ môi trường và quản lý tài nguyên.

2.1. Tình hình thực hiện ký quỹ môi trường

Việc thực hiện ký quỹ môi trường tại Nghệ An đã gặp nhiều khó khăn. Các doanh nghiệp thường gặp khó khăn trong việc nộp tiền ký quỹ đúng hạn. Một số doanh nghiệp còn nợ tiền ký quỹ từ các năm trước. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả của công tác bảo vệ môi trường mà còn làm giảm tính nghiêm túc trong việc thực hiện các nghĩa vụ của doanh nghiệp đối với môi trường.

2.2. Những ưu điểm và hạn chế trong thực hiện ký quỹ

Mặc dù có nhiều ưu điểm trong việc thực hiện ký quỹ môi trường, như nâng cao ý thức bảo vệ môi trường của doanh nghiệp, nhưng vẫn tồn tại nhiều hạn chế. Các quy định chưa đầy đủ, thiếu cụ thể về cách tính toán khoản tiền ký quỹ và thời hạn rút tiền. Điều này dẫn đến việc một số doanh nghiệp không thực hiện đúng nghĩa vụ của mình, gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường.

III. Đề xuất giải pháp hoàn thiện công tác ký quỹ môi trường

Để nâng cao hiệu quả của ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản tại Nghệ An, cần có những giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần hoàn thiện các văn bản pháp luật liên quan đến ký quỹ, đảm bảo tính khả thi và cụ thể. Thứ hai, cần tăng cường công tác thanh tra, giám sát việc thực hiện ký quỹ của các doanh nghiệp. Cuối cùng, cần nâng cao nhận thức của cộng đồng và doanh nghiệp về tầm quan trọng của bảo vệ môi trường trong hoạt động khai thác khoáng sản.

3.1. Hoàn thiện văn bản pháp luật

Cần rà soát và hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến ký quỹ môi trường để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả. Các quy định cần cụ thể hóa cách tính toán khoản tiền ký quỹ, thời hạn nộp tiền và quy trình rút tiền sau khi thực hiện cải tạo, phục hồi môi trường.

3.2. Tăng cường công tác giám sát

Cần thiết lập một hệ thống giám sát chặt chẽ đối với việc thực hiện ký quỹ môi trường. Các cơ quan chức năng cần thường xuyên kiểm tra, đánh giá tình hình thực hiện ký quỹ của các doanh nghiệp, từ đó có biện pháp xử lý kịp thời đối với những trường hợp vi phạm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Nghệ An, ngành công nghiệp khai khoáng đã có bước tiến đáng kể, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng GDP bình quân đạt 9,77% trong giai đoạn 2007-2011. Tuy nhiên, hoạt động khai thác khoáng sản cũng gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường như ô nhiễm đất, nước và không khí. Để quản lý và giảm thiểu các tác động này, công cụ ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường (CTPHMT) được áp dụng theo Quyết định số 71/QĐ-TTg ngày 29-5-2008 của Thủ tướng Chính phủ. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản, đánh giá hiện trạng thực hiện ký quỹ tại Nghệ An từ năm 2005 đến 2012, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác này. Nghiên cứu tập trung vào các cơ sở khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh, với phạm vi thời gian thu thập số liệu từ năm 2005 đến 2012. Việc áp dụng công cụ ký quỹ môi trường không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn góp phần nâng cao trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, đồng thời tạo nguồn tài chính đảm bảo cho công tác cải tạo, phục hồi môi trường sau khai thác. Đây là một bước tiến quan trọng trong quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường tại Nghệ An, góp phần cải thiện các chỉ số môi trường và phát triển bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về công cụ kinh tế trong quản lý môi trường, bao gồm ba nhóm chính: (1) công cụ tạo nguồn thu trực tiếp cho ngân sách nhà nước như thuế và phí môi trường; (2) công cụ tạo lập thị trường như chi trả dịch vụ môi trường và giấy phép xả thải có thể chuyển nhượng; (3) công cụ nâng cao trách nhiệm xã hội trong bảo vệ môi trường, trong đó ký quỹ môi trường là một công cụ quan trọng. Ký quỹ môi trường được định nghĩa là khoản tiền mà doanh nghiệp phải đặt cọc nhằm đảm bảo thực hiện các biện pháp cải tạo, phục hồi môi trường sau khai thác khoáng sản. Nguyên tắc ký quỹ là số tiền ký quỹ tối thiểu phải bằng chi phí thực tế để cải tạo, phục hồi môi trường, được xác định dựa trên dự án cải tạo, phục hồi môi trường đã được phê duyệt. Ngoài ra, luận văn tham khảo kinh nghiệm ký quỹ môi trường từ các quốc gia như Canada (khoảng 70% chi phí phục hồi), Philipine (5% giá trị thị trường sản lượng khai thác) và Australia (40-50% chi phí phục hồi), cũng như kinh nghiệm thực tiễn tại Việt Nam và các tỉnh như Lào Cai, Quảng Ninh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng hợp tài liệu, điều tra xã hội học và phân tích chuyên gia. Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu từ Chi cục Bảo vệ môi trường Nghệ An, Quỹ Bảo vệ môi trường Nghệ An, các báo cáo của Bộ Tài nguyên và Môi trường, cùng các khảo sát thực địa tại các cơ sở khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh. Cỡ mẫu điều tra xã hội học gồm các doanh nghiệp khai thác khoáng sản quan trọng, với bảng hỏi được thiết kế nhằm thu thập thông tin về việc thực hiện ký quỹ và cải tạo phục hồi môi trường. Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phương pháp tổng hợp, so sánh và đối chứng nhằm đánh giá hiện trạng và hiệu quả thực hiện ký quỹ môi trường. Thời gian nghiên cứu kéo dài 12 tháng, tập trung thu thập số liệu từ năm 2005 đến 2012. Ngoài ra, các chuyên gia trong lĩnh vực kinh tế và quản lý môi trường được mời tư vấn, góp ý nhằm đảm bảo tính chính xác và thực tiễn của kết quả nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng ký quỹ môi trường tại Nghệ An: Từ năm 2007 đến 2012, tổng số tiền ký quỹ CTPHMT đối với hoạt động khai thác khoáng sản là khoảng 189,485 tỷ đồng, trong đó doanh nghiệp đã nộp 21,03 tỷ đồng tại các ngân hàng thương mại, còn nợ khoảng 14,79 tỷ đồng. Tính đến năm 2011, chỉ có một doanh nghiệp thực hiện cải tạo phục hồi môi trường là Công ty Cổ phần Bắc Sơn.

2. Tỷ lệ thực hiện ký quỹ và cải tạo phục hồi môi trường: Trung bình tại 33 địa phương khảo sát, khoảng 57,5% dự án khai thác khoáng sản thực hiện nghiêm túc việc ký quỹ phục hồi môi trường, trong khi chỉ khoảng 49% mỏ được phục hồi môi trường đúng quy định. Một số địa phương như Đồng Tháp, Ninh Bình, Hà Tĩnh có tỷ lệ thực hiện rất thấp, chỉ từ 10-20%.

3. Kinh nghiệm quốc tế và trong nước: Các quốc gia như Canada, Philipine và Australia áp dụng tỷ lệ ký quỹ từ 5% đến 70% chi phí phục hồi môi trường, với các hình thức ký quỹ đa dạng như tiền mặt, trái phiếu môi trường. Tại Việt Nam, Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam và các quỹ địa phương đã tiếp nhận hơn 32 tỷ đồng từ 93 dự án ở 13 tỉnh/thành phố, trong đó Nghệ An là một trong những địa phương tích cực tham gia.

4. Khó khăn và hạn chế: Các văn bản hướng dẫn chưa đầy đủ, quy trình rút tiền ký quỹ còn phức tạp, năng lực cán bộ quản lý môi trường chưa đáp ứng yêu cầu, ý thức doanh nghiệp chưa cao, và sự tham gia giám sát của cộng đồng còn hạn chế. Ngoài ra, việc tính toán khoản tiền ký quỹ chưa phản ánh đúng thực tế khai thác, dẫn đến hiệu quả công cụ chưa tối ưu.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy công cụ ký quỹ môi trường đã góp phần nâng cao trách nhiệm bảo vệ môi trường của các doanh nghiệp khai thác khoáng sản tại Nghệ An, đồng thời tạo nguồn tài chính đảm bảo cho công tác cải tạo, phục hồi môi trường. Tuy nhiên, tỷ lệ thực hiện ký quỹ và cải tạo phục hồi môi trường còn thấp so với yêu cầu, phản ánh những khó khăn trong quản lý và thực thi pháp luật. So sánh với kinh nghiệm quốc tế, tỷ lệ ký quỹ tại Việt Nam còn thấp và chưa đồng bộ, đặc biệt trong việc áp dụng các hình thức ký quỹ linh hoạt như trái phiếu môi trường. Việc trình bày dữ liệu qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ ký quỹ và cải tạo phục hồi môi trường theo từng địa phương sẽ giúp minh họa rõ nét sự phân bố và mức độ thực hiện. Ngoài ra, bảng tổng hợp số tiền ký quỹ theo nhóm dự án cũng làm nổi bật sự chênh lệch giữa các loại hình khai thác. Những hạn chế về năng lực quản lý và nhận thức doanh nghiệp cần được khắc phục để nâng cao hiệu quả công cụ ký quỹ, đồng thời tăng cường sự tham gia của cộng đồng và chính quyền địa phương trong giám sát.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện văn bản pháp luật: Sửa đổi, bổ sung Quyết định 71/2008/QĐ-TTg và Thông tư 34/2009/TT-BTNMT để phù hợp với thực tế, quy định rõ ràng về phân cấp quản lý, hướng dẫn cụ thể về dự án cải tạo phục hồi môi trường cho các mỏ nhiều chủ thể cùng khai thác. Thời gian thực hiện: 12-18 tháng. Chủ thể thực hiện: Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp với các bộ ngành liên quan.

2. Tăng cường thanh tra, giám sát: Tổ chức các đợt kiểm tra định kỳ, xử lý nghiêm các doanh nghiệp vi phạm quy định ký quỹ và cải tạo phục hồi môi trường. Thời gian thực hiện: liên tục hàng năm. Chủ thể thực hiện: Sở Tài nguyên và Môi trường, các cơ quan chức năng tỉnh Nghệ An.

3. Đơn giản hóa quy trình thủ tục: Rút ngắn thời gian rút tiền ký quỹ sau khi hoàn thành cải tạo phục hồi môi trường, giảm bớt thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp. Thời gian thực hiện: 6-12 tháng. Chủ thể thực hiện: Quỹ Bảo vệ môi trường Nghệ An, Sở Tài nguyên và Môi trường.

4. Nâng cao năng lực cán bộ quản lý: Tổ chức các lớp tập huấn, đào tạo nghiệp vụ về ký quỹ môi trường cho cán bộ cấp huyện và tỉnh, nâng cao nhận thức và kỹ năng quản lý. Thời gian thực hiện: hàng năm. Chủ thể thực hiện: Bộ Tài nguyên và Môi trường, Sở Tài nguyên và Môi trường Nghệ An.

5. Tăng cường vai trò giám sát cộng đồng: Xây dựng cơ chế phối hợp giữa chính quyền địa phương, người dân và doanh nghiệp trong giám sát hoạt động khai thác và cải tạo phục hồi môi trường. Thời gian thực hiện: 12 tháng. Chủ thể thực hiện: UBND tỉnh Nghệ An, các tổ chức xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Kinh tế - Quản lý tài nguyên và môi trường: Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn về công cụ ký quỹ môi trường, giúp nâng cao kiến thức chuyên môn và áp dụng vào nghiên cứu, học tập.

2. Cán bộ quản lý nhà nước về tài nguyên và môi trường: Tài liệu tham khảo hữu ích để hoàn thiện chính sách, quy trình quản lý ký quỹ môi trường, nâng cao hiệu quả công tác quản lý khai thác khoáng sản.

3. Doanh nghiệp khai thác khoáng sản: Hiểu rõ quyền lợi, nghĩa vụ trong việc ký quỹ và cải tạo phục hồi môi trường, từ đó thực hiện đúng quy định pháp luật, nâng cao trách nhiệm xã hội.

4. Các tổ chức nghiên cứu và tư vấn môi trường: Cung cấp dữ liệu, phân tích và đề xuất giải pháp thực tiễn để phát triển các dự án cải tạo phục hồi môi trường, hỗ trợ chính quyền và doanh nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

1. Ký quỹ môi trường là gì và tại sao cần áp dụng trong khai thác khoáng sản?
   Ký quỹ môi trường là khoản tiền doanh nghiệp phải đặt cọc nhằm đảm bảo thực hiện các biện pháp cải tạo, phục hồi môi trường sau khai thác. Công cụ này giúp bảo vệ môi trường, giảm thiểu rủi ro tài chính cho Nhà nước khi doanh nghiệp không thực hiện đúng cam kết.

2. Số tiền ký quỹ được tính toán như thế nào?
   Số tiền ký quỹ được xác định dựa trên dự toán chi phí cải tạo, phục hồi môi trường trong dự án đã được phê duyệt, thường bằng 100% chi phí phục hồi đối với mỏ khai thác dưới 3 năm, hoặc phân bổ theo thời gian khai thác đối với mỏ dài hạn.

3. Doanh nghiệp có thể rút tiền ký quỹ khi nào?
   Doanh nghiệp được rút tiền ký quỹ sau khi hoàn thành các nội dung cải tạo, phục hồi môi trường theo dự án đã phê duyệt và được cơ quan có thẩm quyền xác nhận, thường sau 5 năm duy trì và chăm sóc công trình phục hồi.

4. Những khó khăn phổ biến trong thực hiện ký quỹ môi trường là gì?
   Khó khăn gồm thủ tục rút tiền phức tạp, năng lực cán bộ quản lý hạn chế, ý thức doanh nghiệp chưa cao, thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan và cộng đồng trong giám sát, cũng như các quy định pháp luật chưa hoàn chỉnh.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả công tác ký quỹ môi trường?
   Cần hoàn thiện văn bản pháp luật, tăng cường thanh tra, giám sát, đơn giản hóa thủ tục, nâng cao năng lực cán bộ và tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong giám sát hoạt động khai thác và phục hồi môi trường.

Kết luận

• Hoạt động khai thác khoáng sản tại Nghệ An đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế - xã hội nhưng cũng gây ra ô nhiễm môi trường nghiêm trọng nếu không được quản lý hiệu quả.
• Công cụ ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường đã được áp dụng từ năm 2008, góp phần nâng cao trách nhiệm bảo vệ môi trường của doanh nghiệp và tạo nguồn tài chính cho công tác phục hồi.
• Hiện trạng thực hiện ký quỹ còn nhiều hạn chế về tỷ lệ thực hiện, năng lực quản lý và nhận thức doanh nghiệp, cần có các giải pháp đồng bộ để khắc phục.
• Kinh nghiệm quốc tế và trong nước cho thấy việc hoàn thiện chính sách, tăng cường giám sát và nâng cao năng lực là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả công cụ ký quỹ.
• Đề nghị các cơ quan chức năng tỉnh Nghệ An và Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất nhằm phát huy tối đa vai trò của ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản, hướng tới phát triển bền vững.

Các cơ quan quản lý và doanh nghiệp cần phối hợp thực hiện các khuyến nghị, đồng thời tiếp tục nghiên cứu, cập nhật chính sách để phù hợp với thực tiễn và xu hướng phát triển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong những năm qua, ngành công nghiệp khai khoáng trên địa bàn tỉnh Nghệ An có bước phát triển đáng kể đã góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế - xã hội chung của tỉnh. Bởi vậy, việc cải tạo, phục hồi môi trường và ký quỹ cải tạo phục hồi môi trường (CTPHMT) đối với hoạt động khai thác khoáng sản là công cụ quan trọng trong công tác quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường (BVMT). Hiện nay, cơ chế ký quỹ phục hồi môi trường được quy định tại Quyết định số 71/QĐ-TTg ngày 29-5-2008 của Thủ tướng Chính phủ về ký quỹ CTPHMT đối với hoạt động khai thác khoáng sản.

Đây cũng là căn cứ quan trọng để cơ quan quản lý nhà nước nâng cao công tác quản lý góp phần phục hồi, hoàn nguyên môi trường, trả lại cảnh quan và bảo vệ môi trường. Thực hiện Quyết định số 71/2008/QĐ-TTg của Thủ tướng chính phủ về ký quỹ, cải tạo phục hồi môi trường đối với hoạt động khai thác khoáng sản, hiện nay, tỉnh đã thành lập Quỹ BVMT Nghệ An đã được thành lập và chính thức đi vào hoạt động từ tháng 9-2011.Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện có những hạn chế, vướng mắc cần tháo gỡ. Bản thân hiện nay đang làm việc trong “Quỹ Bảo vệ môi trường Nghệ An”, thông qua nghiên cứu này sẽ là cơ hội giúp cho nâng cao năng lực công việc chuyên môn tốt hơn. Vận dụng những kết quả học tập thu nhận được của chương trình cao học chuyên ngành Kinh tế-Quản lý tài nguyên và môi trường vào nghiên cứu một lĩnh vực cụ thể trên địa bàn tỉnh Nghệ An cho luận văn kết thúc khóa học.

Đây cũng là vấn đề bức xúc và phù hợp với định hướng mục tiêu quản lý môi trường của tỉnh trong những năm tới. Mục tiêu nghiên cứu Luận văn tập trung làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản; Điều tra đánh giá hiện trạng thực hiện ký quỹ môi 2 trường trong lĩnh vực này , từ đó đưa ra các giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu chính của luận văn là hoạt động ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An.

Phạm vi nghiên cứu: Về học thuật: Luận văn sử dụng khoa học kinh tế và quản lý môi trường, cụ thể là sử dụng công cụ ký quỹ môi trường. Công cụ ký quỹ môi trường đã được thể chế hóa thông qua các thông tư liên bộ và quyết định của Chính phủ về việc ký quỹ, cải tạo phục hồi môi trường đối với hoạt động khai thác khoáng sản. Về phạm vi lãnh thổ: Luận văn tiến hành nghiên cứu, điều tra số liệu và tình hình thực hiện ký quỹ, cải tạo phục hồi môi trường tại các cơ sở khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An. Về thời gian: + Thời gian thực hiện nghiên cứu đề tài là 12 tháng.

+ Thời gian thu thập số liệu, cơ sở dữ liêu sử dụng phục vụ nghiên cứu từ năm 2005 -2012. Phƣơng pháp nghiên cứu Kế thừa các cơ sở dữ liệu, các nguồn tài liệu, các nghiên cứu đã có liên quan đến đề tài thông qua thu thập, xử lý và tổng hợp các tài liệu đó. Các nguồn số liệu trong Luận văn được thu thập từ: Chi cục BVMT Nghệ An, Quỹ BVMT Nghệ An, Quỹ BVMT Quảng Ninh, Chi cục BVMT Lào Cai, Phòng Tài nguyên khoáng sản 3 Nghệ An, Viện Khoa học quản lý môi trường Việt Nam, qua Internet, qua điều tra và tác giả tự tổng hợp. Điều tra xã hội học thông qua thiết kế bảng hỏi tại một số cơ sở khai thác khoáng sản quan trọng trên địa bàn tỉnh Nghệ An về việc ký quỹ CTPHMT từ năm 2008 đến 2012.

Phân tích, tổng hợp: Trên cơ sở các tài liệu thu thập và điều tra, tiến hành phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chứng để rút ra các nội dung cần nghiên cứu của đề tài. Phương pháp chuyên gia: Sử dụng các chuyên gia giỏi đúng chuyên ngành, các nhà lãnh đạo liên quan để tư vấn, đọc và nhận xét những vấn đề khó, các nội dung mà nghiên cứu đề tài không luận giải được. Đóng góp của đề tài Kết quả nghiên cứu luận văn sẽ đưa ra một nhìn nhận tổng quát về hoạt động ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An. Thông qua kết quả nghiên cứu, đề xuất được các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện công cụ này trong công tác quản lý môi trường đối với lĩnh vực khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ an.

Là tài liệu tham khảo tốt cho các đối tượng quan tâm về ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản, nhất là lĩnh vực chuyên ngành Kinh tế-Quản lý tài nguyên và môi trường, bao gồm các học viên cao học và sinh viên. Kết cấu Luận văn Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục Tài liệu tham khảo, Luận văn được kết cấu theo 3 chương sau: Chương 1. Cơ sở lý luận về ký quỹ môi trường trong hoạt động khai thác khoáng sản. Hiện trạng ký quỹ môi trường trong hoạt động khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An.

Đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện công tác ký quỹ môi trường trong khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KÝ QUỸ MÔI TRƢỜNG TRONG HOẠT ĐỘNG KHAI THÁC KHOÁNG SẢN 1. Các công cụ kinh tế trong quản lý môi trƣờng Công cụ kinh tế hay các công cụ dựa vào thị trường được định nghĩa là “biện pháp khuyến khích kinh tế, được xây dựng dựa trên nền tảng của các quy luật kinh tế thị trường. Công cụ kinh tế có thể được hiểu là các công cụ chính sách sử dụng nhằm tác động tới chi phí và lợi ích trong các hoạt động của cá nhân và tổ chức kinh tế để tạo ra các tác động ảnh hưởng đến hành vi của các tác nhân kinh tế theo hướng có lợi cho môi trường”.1 Hiện nay, công cụ kinh tế được áp dụng ở hầu hết các nước phát triển và các nước đang phát triển, và ngày càng phong phú về thể loại.

Có thể chia công cụ kinh tế trong quản lý môi trường thành ba nhóm chính bao gồm: (1) nhóm công cụ tạo nguồn thu trực tiếp cho NSNN, (2) nhóm công cụ tạo lập thị trường và (3) nhóm công cụ nhằm nâng cao trách nhiệm xã hội trong hoạt động BVMT. Nhóm công cụ tạo nguồn thu trực tiếp cho ngân sách Nhóm công cụ này gồm thuế và phí môi trường, đây là những là công cụ kinh tế được sử dụng để tạo nguồn thu trực tiếp cho NSNN. Công cụ này nhằm 2 mục tiêu chủ yếu là khuyến khích người gây ô nhiễm giảm lượng chất thải ra môi trường và tăng nguồn thu cho NSNN thông qua việc đưa chi phí môi trường vào trong giá thành sản phẩm theo nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”. * Thuế môi trường Thuế môi trường là một công cụ kinh tế để giải quyết các vấn đề môi trường.

Đây là khoản thu cho NSNN từ những đối tượng gây ô nhiễm, làm thiệt hại cho môi trường. Nó góp phần hạn chế, giảm thiểu các tác nhân gây ô nhiễm, suy thoái môi trường, khuyến khích các hoạt động BVMT. Thuế môi trường được thiết kế để nội hóa chi phí môi trường và tạo ra động lực kinh tế cho cá 1 Nguyễn Thế Chinh, 2003, Giáo trình Kinh tế và quản lý Môi trường, Nhà xuất bản Thống Kê 5 nhân, tổ chức thúc đẩy các hoạt động sinh thái bền vững2. Thuế môi trường thông thường đánh chủ yếu vào các chất gây ô nhiễm môi trường hay các sản phẩm hàng hóa mà việc sản xuất, sử dụng chúng có tác động tiêu cực đến môi trường, gây ô nhiễm môi trường như: thuế đánh vào nguồn gây ô nhiễm (thuế Sunfua, thuế CFCs, thuế CO2…) và thuế đánh vào các sản phẩm gây ô nhiễm môi trường (thuế xăng, dầu, than, thuốc bảo vệ thực vật…).

* Phí môi trường Phí môi trường là khoản thu của NSNN dành cho hoạt động bảo vệ môi trường như để thu gom và xử lý phế thải, nước thải, khắc phục ô nhiễm môi trường3. Mục đích chính của việc thu phí môi trường là hạn chế các tác nhân gây ô nhiễm môi trường, ngăn ngừa việc xả các chất thải ra môi trường, mà các chất thải này có khả năng xử lý được. Phí môi trường buộc những người gây ô nhiễm môi trường phải xử lý các chất thải trước khi thải ra môi trường hay hạn chế sử dụng các nguồn nguyên liệu có nguy cơ gây ra ô nhiễm, vì vậy công cụ này khuyến khích các cơ sở sản xuất kinh doanh, những người gây ô nhiễm phải xử lý các chất ô nhiễm trong nguồn thải trước khi thải ra môi trường. Phí môi trường được tính toán dựa trên lượng phát thải của chất ô nhiễm và chi phí xử lý ô nhiễm, khắc phục ô nhiễm.

Nhóm công cụ tạo lập thị trường * Chi trả dịch vụ môi trường Chi trả dịch vụ môi trường hay còn gọi là chi trả dịch vụ sinh thái là công cụ kinh tế sử dụng để những người được hưởng lợi từ các dịch vụ hệ sinh thái chi trả cho những người tham gia duy trì, bảo vệ và phát triển các chức năng 2 Japan Center for a Sustainable Environment and Society (JACES), What are Environmental Taxes?, http://www.org/en/paco/envtax.htm 3 Nguyễn Thế Chinh, 2003, Kinh tế Quản lý Tài nguyên và Môi trường, tr.423, Nhà xuất bản Thống kê 6 của hệ sinh thái đó4. Đây là cơ chế chuyển giao nguồn tài chính từ những người được hưởng lợi từ dịch vụ sinh thái nhất định cho những người cung cấp các dịch vụ sinh thái. Chi trả dịch vụ sinh thái là sự giao kèo, ký kết tự nguyện và cùng có lợi giữa những người được hưởng lợi từ hệ sinh thái và những nhà cung cấp dịch vụ sinh thái. Bên cung cấp dịch vụ sinh thái nắm quyền sở hữu hàng hóa, dịch vụ môi trường mang lại những lợi ích cho bên có nhu cầu.

Bên được hưởng lợi từ dịch vụ sinh thái sẽ sẵn sàng chi trả một mức giá thấp so với phúc lợi của họ do hệ sinh thái mang lại. Bên cung cấp dịch vụ sinh thái sẵn sàng chấp nhận một mức chi trả cao hơn chi phí của việc cung cấp các dịch vụ sinh thái. Chương trình chi trả dịch vụ sinh thái là một ví dụ điển hình của định lý Coase.