Luận văn thạc sĩ về Kinh tế và Văn hóa Huyện Lạc Sơn, Tỉnh Hòa Bình nửa đầu thế kỷ XIX

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích hay kinh tế văn hóa huyện lạc sơn tỉnh hòa bình nửa đầu thế kỷ xix, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Bùi Thị Thanh
• Người hướng dẫn: PGS. Đàm Thị Uyên
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Kinh Tế, Văn Hóa Huyện Lạc Sơn Tỉnh Hòa Bình Nửa Đầu Thế Kỷ XIX
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.3. Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của luận văn
• 0.6. Cấu trúc của luận văn
• 1. KHÁI QUÁT VỀ HUYỆN LẠC SƠN TỈNH HÒA BÌNH
• 1.1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên
• 1.2. Lịch sử hành chính huyện Lạc Sơn
• 1.3. Các thành phần dân tộc
• 1.3.1. Dân tộc Mường
• 1.3.2. Dân tộc Kinh
• 1.4. Khái quát tình hình chính trị - xã hội huyện Lạc Sơn
• 1.4.1. Các tầng lớp xã hội
• 1.4.2. Bộ máy quản lý làng bản
• 2. KINH TẾ CỦA HUYỆN LẠC SƠN NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX
• 2.1. Tình hình ruộng đất ở huyện Lạc Sơn nửa đầu thế kỷ XIX
• 2.1.1. Giới thiệu địa bạ huyện Lạc Sơn năm Minh Mệnh thứ 18 (1837)
• 2.1.2. Ruộng đất ở Lạc Sơn nửa đầu thế kỷ XIX
• 2.1.3. Sở hữu ruộng đất của chức dịch
• 2.2. Chế độ tô thuế
• 2.3. Tình hình kinh tế
• 2.4. Thủ công nghiệp, thương nghiệp
• 2.5. Khai thác lâm, thổ sản
• 3. VĂN HÓA HUYỆN LẠC SƠN NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX
• 3.1. Làng bản và nhà cửa
• 3.2. Y phục và trang sức
• 3.3. Sinh đẻ và nuôi con
• 3.4. Quan hệ dòng họ, gia đình
• 3.5. Nghi lễ và tín ngưỡng liên quan đến nông nghiệp
• 3.6. Tín ngưỡng, tôn giáo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên cứu Kinh tế và Văn hóa Huyện Lạc Sơn Hòa Bình

Nghiên cứu về Kinh tế và Văn hóa huyện Lạc Sơn trong nửa đầu thế kỷ XIX là một chủ đề quan trọng, giúp hiểu rõ hơn về sự phát triển của vùng đất này. Huyện Lạc Sơn, với vị trí địa lý đặc biệt và nền văn hóa phong phú, đã đóng góp không nhỏ vào bức tranh lịch sử của tỉnh Hòa Bình. Việc tìm hiểu các yếu tố kinh tế, xã hội và văn hóa trong giai đoạn này không chỉ giúp khôi phục lại lịch sử mà còn cung cấp cơ sở cho các chính sách phát triển hiện tại.

1.1. Lịch sử và vị trí địa lý huyện Lạc Sơn

Huyện Lạc Sơn nằm ở phía Nam tỉnh Hòa Bình, có vị trí chiến lược quan trọng. Nơi đây không chỉ là trung tâm của người Mường mà còn là nơi giao thoa của nhiều nền văn hóa khác nhau. Lịch sử hình thành và phát triển của huyện gắn liền với các hoạt động kinh tế và văn hóa đặc sắc.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu văn hóa và kinh tế

Nghiên cứu về văn hóa và kinh tế huyện Lạc Sơn giúp làm rõ những đặc điểm nổi bật của các dân tộc sinh sống tại đây. Điều này không chỉ góp phần vào việc bảo tồn di sản văn hóa mà còn hỗ trợ cho việc phát triển kinh tế bền vững trong tương lai.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu Kinh tế huyện Lạc Sơn

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng kinh tế huyện Lạc Sơn nửa đầu thế kỷ XIX đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như chế độ sở hữu ruộng đất, chính sách thuế và sự phát triển của các ngành nghề truyền thống đã ảnh hưởng lớn đến đời sống của người dân. Việc phân tích những thách thức này là cần thiết để hiểu rõ hơn về bối cảnh kinh tế xã hội của huyện.

2.1. Chế độ sở hữu ruộng đất và tác động đến kinh tế

Chế độ sở hữu ruộng đất ở huyện Lạc Sơn nửa đầu thế kỷ XIX có nhiều biến động. Sự phân chia ruộng đất không đồng đều đã dẫn đến những bất công trong xã hội, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân.

2.2. Chính sách thuế và ảnh hưởng đến đời sống nông dân

Chế độ tô thuế dưới triều Nguyễn đã tạo ra gánh nặng cho nông dân. Chính sách này không chỉ ảnh hưởng đến thu nhập mà còn tác động đến sự phát triển bền vững của nền kinh tế địa phương.

III. Phương pháp nghiên cứu Kinh tế và Văn hóa huyện Lạc Sơn

Để nghiên cứu về Kinh tế và Văn hóa huyện Lạc Sơn, các phương pháp nghiên cứu đa dạng đã được áp dụng. Từ việc phân tích tài liệu lịch sử đến khảo sát thực địa, các phương pháp này giúp thu thập thông tin chính xác và đáng tin cậy.

3.1. Phân tích tài liệu lịch sử và địa bạ

Việc phân tích các tài liệu lịch sử như địa bạ huyện Lạc Sơn giúp làm rõ tình hình ruộng đất và các chính sách kinh tế trong giai đoạn này. Tài liệu này cung cấp cái nhìn sâu sắc về cấu trúc xã hội và kinh tế của huyện.

3.2. Khảo sát thực địa và phỏng vấn người dân

Khảo sát thực địa và phỏng vấn người dân địa phương là phương pháp quan trọng để thu thập thông tin về đời sống văn hóa và kinh tế. Những câu chuyện và kinh nghiệm của người dân sẽ làm phong phú thêm cho nghiên cứu.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu Kinh tế huyện Lạc Sơn

Kết quả nghiên cứu về Kinh tế và Văn hóa huyện Lạc Sơn không chỉ có giá trị lịch sử mà còn có thể áp dụng vào việc xây dựng các chính sách phát triển hiện tại. Những hiểu biết từ quá khứ sẽ giúp định hình tương lai cho huyện Lạc Sơn.

4.1. Đề xuất chính sách phát triển kinh tế bền vững

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các chính sách phát triển kinh tế bền vững có thể được đề xuất. Điều này bao gồm việc cải thiện chế độ sở hữu ruộng đất và hỗ trợ nông dân trong sản xuất.

4.2. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa

Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của các dân tộc ở huyện Lạc Sơn là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục và truyền thông có thể giúp nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa địa phương.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu Kinh tế và Văn hóa huyện Lạc Sơn

Nghiên cứu về Kinh tế và Văn hóa huyện Lạc Sơn nửa đầu thế kỷ XIX đã mở ra nhiều hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo. Việc hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa địa phương sẽ giúp định hình các chính sách phát triển trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu lịch sử địa phương

Nghiên cứu lịch sử địa phương không chỉ giúp bảo tồn di sản văn hóa mà còn tạo ra cơ sở cho các chính sách phát triển bền vững. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện đại.

5.2. Hướng đi cho các nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích sâu hơn về các yếu tố văn hóa và kinh tế, từ đó đưa ra các giải pháp cụ thể cho sự phát triển của huyện Lạc Sơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu về lịch sử kinh tế và văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số đóng vai trò then chốt trong việc tái hiện toàn diện bức tranh phát triển của xã hội Việt Nam thời kỳ quân chủ. Nằm ở cửa ngõ chuyển tiếp chiến lược giữa đồng bằng Bắc Bộ và vùng rừng núi Tây Bắc, huyện Lạc Sơn thuộc tỉnh Hòa Bình là địa bàn cư trú lâu đời của cộng đồng người Mường với tỷ lệ dân số chiếm trên 90% toàn huyện. Bước sang nửa đầu thế kỷ XIX, dưới sự trị vì của triều Nguyễn, vùng đất này ghi nhận những chuyển biến quan trọng trong cấu trúc quản lý hành chính, tổ chức sở hữu ruộng đất và đời sống sinh hoạt văn hóa dân gian.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của công trình tập trung giải mã mối quan hệ biện chứng giữa thiết chế tự quản truyền thống của người Mường với các chính sách quản lý nhà nước tập quyền dưới thời vua Gia Long và vua Minh Mệnh. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa và phân tích định lượng 50 tập địa bạ được lập vào năm Minh Mệnh thứ 18 (tức năm 1837), qua đó làm rõ diện mạo kinh tế nông - lâm nghiệp, cơ chế phân hóa ruộng đất và đặc trưng văn hóa vật chất cũng như tinh thần của cư dân bản địa. Phạm vi không gian khảo cứu bao quát toàn bộ 4 tổng gồm Lạc Đạo, Lạc Nghiệp, Lạc Thiện, Lạc Thành với quy mô 50 làng xã cổ truyền trong khung thời gian từ năm 1802 đến giữa thế kỷ XIX. Ý nghĩa khoa học của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp nguồn dữ liệu thực chứng chuẩn xác với chỉ số 100% diện tích đất thực trưng đạt 4.176,1 mẫu và tỷ trọng tư điền chiếm 78,9%, tạo cơ sở lý luận vững chắc cho công tác hoạch định chính sách dân tộc và bảo tồn di sản văn hóa hiện nay.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Công trình vận dụng lý thuyết tiếp cận loại hình kinh tế - văn hóa nhằm xem xét sự thích ứng của tộc người Mường trước các điều kiện địa hình thung lũng đá vôi khép kín và lưu vực sông Bưởi màu mỡ. Kết hợp với đó là lý thuyết cấu trúc - chức năng trong phân tích thiết chế xã hội cổ truyền, giúp giải cấu trúc hệ thống phân tầng giữa quý tộc Mường và các tầng lớp dân cư. Các nghiên cứu nền tảng về địa lý nhân văn người Mường của Jeanne Cuisinier và công trình phân tích cấu trúc xã hội xóm mường của học giả Nguyễn Đức Từ Chi được sử dụng làm hệ quy chiếu lý thuyết căn bản.

Bốn khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong luận văn bao gồm:

• Chế độ nhà Lang: Hệ thống cai trị tự quản mang tính cha truyền con nối đứng đầu bởi Lang cun và Lang đạo.
• Lao dịch xâu nõ: Hình thức tô dịch lao động bắt buộc của người dân trên các cánh đồng thuộc quyền quản lý của quý tộc Mường.
• Thực trưng địa bạ: Chỉ số đo lường toàn bộ diện tích đất đai thực tế được khai phá, canh tác và chịu thuế theo quy chuẩn của nhà nước phong kiến.
• Chính sách lưu quan: Biện pháp cải cách của triều đình trung ương nhằm xóa bỏ quyền thế tập của thổ quan và cử quan lại từ miền xuôi lên cai quản.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được khai thác trực tiếp từ 50 tập địa bạ gốc của 50 làng xã thuộc huyện Lạc Sơn lập năm 1837 hiện lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I (ký hiệu từ 3832 đến 3881), kết hợp cùng các bộ chính sử như Đại Nam nhất thống chí, Đồng Khánh địa dư chí, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ. Tác giả tiến hành khảo sát thực địa điền dã tại 24 đơn vị hành chính cấp xã, thị trấn trên địa bàn huyện nhằm thu thập văn học dân gian, ký ức dòng họ và kiểm chứng địa danh cổ.

Cỡ mẫu nghiên cứu đạt mức tối đa với 100% đơn vị địa bạ làng xã thời Nguyễn (50/50 xã) được xử lý bằng phương pháp chọn mẫu toàn thể, đảm bảo không bỏ sót dữ liệu. Phương pháp lịch sử và phương pháp logic được lựa chọn làm công cụ chủ đạo nhằm khôi phục các sự kiện theo đúng tiến trình thời gian tuyến tính, đặt trong bối cảnh chính trị nửa đầu thế kỷ XIX. Đồng thời, phương pháp phân tích thống kê định lượng và so sánh liên vùng với các huyện miền núi lân cận như Yên Lập (Phú Thọ) và Vị Xuyên (Hà Giang) được áp dụng để làm nổi bật tính dị biệt trong mô hình kinh tế Lạc Sơn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát định lượng trên hệ thống địa bạ năm Minh Mệnh 18 (1837) đã mang lại các phát hiện khoa học mang tính đột phá về cấu trúc kinh tế và tổ chức xã hội huyện Lạc Sơn:

Thứ nhất, cơ cấu sở hữu ruộng đất mang tính tư hữu cao. Tổng diện tích ruộng đất toàn huyện đạt 4.176 mẫu 1 sào 1 thước 7 tấc (tương đương 4.176,1 mẫu). Trong đó, tư điền chiếm tỷ trọng áp đảo lên tới 78,9% (đạt 3.296,7 mẫu), trong khi công điền chỉ chiếm 12,8% (đạt 533,7 mẫu). Đất tư thổ chiếm 8,0% (333,6 mẫu) và đất công thổ chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn 0,3% (12,1 mẫu, tập trung duy nhất tại tổng Lạc Thiện).

Thứ hai, mức độ ổn định và khai thác tài nguyên đất đai đạt mức tuyệt đối. Toàn bộ 4.176,1 mẫu đất được ghi nhận là đất thực trưng (đang trực tiếp canh tác và nộp thuế), hoàn toàn không có diện tích đất lưu hoang (tỷ lệ hoang hóa 0%). So với huyện Yên Lập cùng thời kỳ có tới hơn 363 mẫu ruộng bỏ hoang (chiếm 60% tổng diện tích tư điền), Lạc Sơn thể hiện tính ổn định canh tác vượt trội.

Thứ ba, chất lượng ruộng đất phản ánh sự khắc nghiệt của địa hình đồi núi. Thống kê theo phân hạng đất cho thấy: đất loại 3 (chất lượng xấu) chiếm tỷ lệ cao nhất với 54,9% (2.293,9 mẫu); đất loại 2 (trung bình) chiếm 22,9% (957,8 mẫu); trong khi đất loại 1 (màu mỡ nhất) chỉ chiếm tỷ lệ rất thấp 1,1% (45,8 mẫu).

Thứ tư, sự tồn tại song hành giữa luật pháp triều đình và luật tục Mường. Dù triều đình ban hành quy định năm 1829 bãi bỏ thế tập và đặt tiêu chuẩn lập chức danh (đinh từ 5.000 người, ruộng từ 500 mẫu mới đặt Thổ tri châu), bộ máy 11 chức việc ậu (như ậu eng, ậu khà, ậu chấu, ậu huyền) dưới trướng Lang cun và Lang đạo vẫn duy trì quyền lực thực tế trên các vùng Mường Vang, Mường Bi.

Thảo luận kết quả

Các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra rằng sự phát triển mạnh của tư điền (78,9%) không hoàn toàn đồng nghĩa với kinh tế nông dân tự do phát triển như ở đồng bằng Bắc Bộ (nơi tỉnh Hà Đông ghi nhận 82,90% tư điền). Thực chất, phần lớn tư điền tại Lạc Sơn nằm dưới quyền chi phối của dòng họ quý tộc nhà Lang (họ Quách, họ Đinh), được hình thành từ quá trình chiếm hữu ruộng công và khai hoang thung lũng dọc theo sông Bưởi dài 125km. Vùng thung lũng Mường Vang và Mường Vó với diện tích trên 800ha đất lúa đã tạo nên sản lượng lương thực ổn định ước đạt 3.000 tấn lúa hàng năm.

Khi thảo luận chuyên sâu, toàn bộ cơ cấu này có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ tròn thể hiện phân bố sở hữu (78,9% tư điền, 12,8% công điền, 8,0% tư thổ, 0,3% công thổ) kết hợp cùng bảng ma trận phân hạng chất lượng đất đai tại 4 tổng. Địa hình bị chia cắt với khí hậu chênh lệch lớn (nhiệt độ mùa hè vượt 40°C, mùa đông hạ xuống 1-2°C, độ ẩm 84%) giải thích tại sao diện tích đất loại 3 chiếm tới 54,9%. Dù vua Minh Mệnh thực hiện cải cách hành chính quyết liệt từ năm 1831 đến năm 1832, chính sách lưu quan gần như không thể triệt tiêu hoàn toàn quyền lực của các thổ lang địa phương do tính cố kết bền vững của làng bản truyền thống.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả nghiên cứu lịch sử kinh tế và văn hóa, một số giải pháp thực tiễn được đề xuất nhằm bảo tồn di sản và thúc đẩy kinh tế địa phương:

Thứ nhất, xây dựng đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa không gian Mường cổ gắn với du lịch sinh thái.

• Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân huyện Lạc Sơn phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hòa Bình.
• Hành động: Quy hoạch tuyến du lịch văn hóa kết nối Mái đá Làng Vành, danh thắng Thác Mu và không gian văn hóa Mo Mường, hát Thường rang, Bọ mẹng.
• Chỉ số mục tiêu: Nâng tỷ trọng doanh thu từ du lịch văn hóa tăng 25% trong cơ cấu kinh tế dịch vụ của huyện.
• Lộ trình: Giai đoạn 2026 - 2028.

Thứ hai, số hóa toàn diện tư liệu địa bạ và di sản Hán Nôm huyện Lạc Sơn.

• Chủ thể thực hiện: Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Hòa Bình kết hợp Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I.
• Hành động: Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số 3D và bản đồ GIS tái hiện 50 làng xã cổ thời Minh Mệnh phục vụ công tác tra cứu học thuật.
• Chỉ số mục tiêu: Hoàn thành số hóa 100% hệ thống văn bản địa bạ và gia phả các dòng họ Lang trước năm 2027.
• Lộ trình: Giai đoạn 2026 - 2027.

Thứ ba, tái cơ cấu nông nghiệp thung lũng dựa trên thế mạnh nông sản bản địa.

• Chủ thể thực hiện: Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Lạc Sơn.
• Hành động: Mở rộng vùng canh tác lúa đặc sản truyền thống tại thung lũng sông Bưởi (vùng Mường Vang, Mường Vó) với quy mô trên 800ha, áp dụng quy trình canh tác hữu cơ kết hợp cây dược liệu bản địa như sa nhân, hạt dổi.
• Chỉ số mục tiêu: Tăng giá trị kinh tế trên mỗi hecta đất canh tác lên 30% và xây dựng thành công 5 nhãn hiệu OCOP cấp tỉnh.
• Lộ trình: Giai đoạn 2026 - 2030.

Thứ tư, đổi mới chương trình giáo dục lịch sử địa phương trong hệ thống trường học.

• Chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Hòa Bình cùng các trường phổ thông trên địa bàn huyện Lạc Sơn.
• Hành động: Đưa các chuyên đề nghiên cứu về thiết chế xóm mường, địa bạ triều Nguyễn và nghệ thuật dân gian vào tài liệu giảng dạy tích hợp.
• Chỉ số mục tiêu: 100% học sinh các trường trung học cơ sở và trung học phổ thông được tiếp cận giáo dục di sản địa phương.
• Lộ trình: Giai đoạn 2026 - 2027.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn là nguồn tài liệu học thuật có giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, các nhà nghiên cứu lịch sử kinh tế, dân tộc học và nhân học. Công trình cung cấp bộ dữ liệu định lượng nguyên bản từ 50 tập địa bạ năm 1837 và phân tích chuyên sâu về thiết chế xã hội Mường, làm tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu trung đại Việt Nam.

Thứ hai, giảng viên, giáo viên lịch sử và sinh viên chuyên ngành sư phạm. Luận văn cung cấp khung kiến thức hệ thống, nguồn dẫn chứng phong phú phục vụ trực tiếp công tác biên soạn bài giảng lịch sử địa phương tỉnh Hòa Bình và các khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành.

Thứ ba, cán bộ quản lý nhà nước, hoạch định chính sách dân tộc và địa chính. Nguồn tư liệu về quản lý ruộng đất, tổ chức bộ máy cơ sở thời phong kiến đem lại bài học kinh nghiệm sâu sắc cho việc giải quyết tranh chấp đất đai và quy hoạch nông thôn miền núi hiện đại.

Thứ tư, chuyên gia phát triển du lịch, bảo tồn di sản và văn hóa truyền thống. Các mô tả chi tiết về phong tục tập quán, y phục, nghi lễ Mỡi và không gian làng bản là cơ sở dữ liệu quan trọng để phục dựng lễ hội và thiết kế sản phẩm du lịch di sản độc đáo.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tư liệu địa bạ huyện Lạc Sơn năm 1837 có giá trị đặc thù gì trong nghiên cứu sử học? Bộ 50 tập địa bạ của 50 xã thuộc 4 tổng lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I là nguồn sử liệu gốc duy nhất phản ánh chính xác quy mô 4.176,1 mẫu đất cùng cấu trúc sở hữu công - tư thời vua Minh Mệnh.

Tại sao tỷ lệ ruộng đất thực trưng ở Lạc Sơn đạt tới 100% vào nửa đầu thế kỷ XIX? Nhờ hệ sinh thái thung lũng sông Bưởi trù phú, kỹ thuật canh tác lúa nước lâu đời của người Mường và sự quản lý chặt chẽ của thiết chế nhà Lang, toàn bộ diện tích ruộng đất đều được đưa vào khai thác ổn định mà không bị bỏ hoang.

Thiết chế nhà Lang vận hành như thế nào trong việc quản lý kinh tế và ruộng đất? Bộ máy thống trị đứng đầu bởi Lang cun và Lang đạo, điều hành thông qua 11 chức việc ậu chuyên trách để huy động dân làng (nhà nóc họ Bùi) thực hiện nghĩa vụ lao dịch xâu nõ trên đồng ruộng nhà Lang.

Chính sách cải cách hành chính của vua Minh Mệnh tác động ra sao đến Lạc Sơn? Mặc dù triều đình ban hành quy định năm 1829 nhằm xóa bỏ thế tập và thực hiện chính sách lưu quan, các chức sắc người Mường vẫn duy trì quyền lực thực tế tại cơ sở do tính tự quản xóm làng rất vững chắc.

Điểm khác biệt cơ bản về cơ cấu ruộng đất Lạc Sơn so với các huyện miền núi khác là gì? Lạc Sơn sở hữu tỷ lệ tư điền cao đạt 78,9% và không có đất lưu hoang, trong khi các huyện miền núi khác như Yên Lập (Phú Thọ) có tỷ lệ đất bỏ hoang lên tới 60% tổng diện tích tư điền.

Kết luận

• Công trình đã phục dựng thành công bức tranh toàn cảnh về kinh tế và văn hóa huyện Lạc Sơn nửa đầu thế kỷ XIX thông qua việc khảo cứu 50 tập địa bạ thời Minh Mệnh.
• Luận văn chứng minh tính ổn định vượt bậc của nền nông nghiệp thung lũng với 100% đất thực trưng (4.176,1 mẫu) và cơ cấu tư điền chiếm ưu thế tuyệt đối 78,9%.
• Nghiên cứu làm sáng tỏ cơ chế vận hành song trùng giữa luật pháp vương triều phong kiến và thiết chế nhà Lang tự quản của tộc người Mường.
• Hệ thống hóa các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể đặc sắc như di chỉ Mái đá Làng Vành, sử thi Mo Mường, lễ hội Mỡi phục vụ định hướng phát triển du lịch di sản giai đoạn 2026 - 2030.
• Đây là công trình chuyên khảo đầu tiên về lịch sử địa phương Lạc Sơn thế kỷ XIX, bạn đọc quan tâm có thể khai thác chi tiết tại Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu thời kỳ Bắc thuộc kéo dài 1117 năm, lịch sử gọi là thời Bắc thuộc (từ năm 179 TCN đến năm 938). Trong hơn 1000 năm Bắc thuộc dưới ách thống trị của các triều đại phong kiến phương Bắc: Triệu, Hán, Ngô, Ngụy, Tấn, Tống, Tề, Lương, Tùy, Đường tên địa danh hành chính của cả nước và các bộ có những thay đổi và tên gọi khác nhau. Ninh Bình, theo sách Đại Nam nhất thống chí ghi chép: “Đời Tần thuộc Tượng Quân. Đời Hán thuộc quận Giao Chỉ, từ đời Ngô, đời Tấn về sau thuộc châu Giao, cuối đời Lương là châu Trường Yên” [50, tr.

Trong chính sách cai trị của mình với nước ta ở một số tỉnh miền núi phía Bắc và vùng xa trung tâm, hầu hết các triều đại phong kiến phương Bắc vẫn để cho các tù trưởng cũ giữ bộ lạc của họ, một số vùng của châu Trường Yên là vùng núi chủ yếu là đồng bào người Thổ (cách gọi người Mường sau này) là một trong những vùng đất như vậy. Sau khi họ Khúc khôi phục nền tự chủ, trải qua các triều đại phong kiến đầu tiên của Việt Nam từ Ngô, Đinh, Tiền Lê vẫn gọi là châu Trường Yên. “Đời Lý gọi là phủ Trường Yên, sau gọi lại là châu Đại Hoàng; đầu đời Trần là lộ Trường Yên, sau đổi Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thành trấn; năm Quang Thái thứ 10 (1398), đổi trấn Trường Yên thành trấn Thiên Quang. Thời thuộc Minh gọi là châu Trường Yên” [50, tr.

Thời Lê, dưới triều Lê Thái Tông (1433 - 1442) chia làm hai phủ Trường Yên và Thiên Quan. Trong đó phủ Thiên Quan lãnh 3 huyện, có Lạc Thổ (Lạc Sơn ngày nay) lệ vào Thanh Hoa (tỉnh Thanh Hóa ngày nay. Đời Hồng Đức (1470 - 1498), Lê Thánh Tông cho nhập hai phủ Trường Yên và Thiên Quan vào Sơn Nam thừa tuyên. Thời nhà Mạc, gọi hai phủ Trường Yên và Thiên Quan là Thanh Hoa ngoại trấn.

Sau khi nhà Lê diệt nhà Mạc, lại đem hai phủ này lệ vào Thanh Hoa gọi là ngoại trấn. Bản triều, đầu đời Gia Long vẫn theo như thời Lê. Năm Gia Long thứ 5 (1806), đổi Thanh Hoa ngoại trấn làm đạo Thanh Bình, vẫn lệ thuộc vào Thanh Hoa. Năm 1821 đổi tên phủ Trường Yên làm phủ Yên Khánh, năm 1822 đổi tên đạo Thanh Bình làm đạo Ninh Bình, năm 1829 đổi làm trấn Ninh Bình [50 - tr.

Trong cuộc cải cách hành chính 1831 - 1832 dưới triều vua Minh Mệnh, trấn Ninh Bình thành tỉnh Ninh Bình. Tỉnh Ninh Bình dưới triều Nguyễn có 2 phủ gồm 7 huyện. Phủ Yên Khánh gồm 4 huyện (Yên Khánh, Yên Mô, Gia Viễn và Kim Sơn); Phủ Thiên Quan gồm 3 huyện (Phụng Hóa, Yên Hóa và Lạc Thổ). Lạc Thổ đến năm Minh Mạng thứ 17 (1836) đổi thành Lạc Yên, sau đổi làm Yên Lạc, ngày nay là huyện Lạc Sơn tỉnh Hoà Bình.

Ghi chép về huyện Lạc Yên sách Đại Nam nhất thống chí cũng ghi tương tự như trên: “Nguyên là đất phủ Trường Yên; đời Lê Quang Thuận đặt làm huyện Lạc Thổ, do phủ kiêm nhiếp, họ Quách là thổ tù nối đời quản trị; bản triều đầu đời Gia Long cũng theo như thế, năm Minh Mệnh thứ 17 đổi tên hiện nay, mới đặt lưu quan; năm Tự Đức thứ 9, bỏ tri huyện, do tri phủ kiêm nhiếp. Nay lãnh 4 tổng, 50 xã thôn” [50, tr. Sau khi đánh chiếm nước ta, thực dân Pháp lập ra các tỉnh mới trên cơ sở chia các tỉnh cũ thời phong kiến. Ngày 22 tháng 6 năm 1886 theo Nghị định của Kinh lược Bắc Kỳ tỉnh Mường được thành lập là tách phần đất có người Mường cư trú từ các tỉnh Hưng Hóa, Sơn Tây, Ninh Bình và Hà Nội.

Tỉnh lỵ đặt tại thị trấn Chợ Bờ (thuộc châu Đà Bắc). Tỉnh Mường lúc đó có 4 phủ là: Vàng An, Lương Sơn, Chợ Bờ và Lạc Sơn. Phủ Lạc Sơn bao gồm phần lớn diện tích đất đai của các huyện Tân Lạc, Lạc Thủy và Yên Thủy ngày nay, cũng là đơn vị hành chính lớn nhất của tỉnh Mường. Năm 1908, thực dân Pháp cắt chuyển một phần đất đai của phủ Lạc Sơn là Lạc Thủy cho tỉnh Hà Nam rồi đổi từ “phủ” thành “châu”.

Châu Lạc Sơn lúc này gồm 4 tổng: Lạc Thành, Lạc Đạo, Lạc Nghiệp, Lạc Thiện với 52 xã. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Sau cách mạng tháng Tám 1945 đến nay, huyện Lạc Sơn tiếp tục có một số thay đổi lớn về đơn vị hành chính. Sau khi đất nước độc lập, Nhà nước Việt Nam quyết định xóa bỏ một số cấp trung gian như phủ, châu, tổng gọi chung là huyện, hợp nhất các xã nhỏ thành xã lớn. Châu Lạc Sơn đổi thành huyện Lạc Sơn, từ 50 xã thành 10 xã mới gồm: Cộng Hòa, Tự Do, Liên Cộng, Dân Tiến, Đại Đồng, Kiến Thiết, Đoàn Kết, Quyết Thắng, Toàn Thắng và Thạch Bi.

Ngày 15/10/1957, Thủ tướng Chính phủ ký Nghị định số 480/TTg, tách huyện Lạc Sơn thành hai huyện Lạc Sơn và Tân Lạc, đồng thời thị trấn Vụ Bản được thành lập, huyện Lạc Sơn lúc này gồm 28 xã, 1 thị trấn. Ngày 01/01/1991, xã Liên Hòa tách thành 2 xã mới: Bình Chân và Bình Cảng. Đến ngày 27/3/1999, xã Đa Phúc chuyển giao về huyện Yên Thủy và như vậy Lạc Sơn có 29 đơn vị hành chính, gồm các xã: Quý Hòa, Miền Đồi, Mỹ Thành, Tuân Đạo, Văn Nghĩa, Văn Sơn, Tân Lập, Nhân Nghĩa, Thượng Cốc, Phú Lương, Phúc Tuy, Xuất Hóa, Yên Phú, Bình Hẻm, Chí Đạo, Chí Thiện, Bình Cảng, Bình Chân, Định Cư, Hương Nhượng, Liên Vũ, Ngọc Sơn, Tự Do, Vũ Lâm, Tân Mỹ, Ân Nghĩa, Yên Nghiệp, Ngọc Lâu và thị trấn Vụ Bản [2, tr. Hiện nay, Theo Nghị quyết về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã thuộc tỉnh Hòa Bình số 803/NQ-UBTVQH14 ngày 17/12/2019 có hiệu lực từ ngày 01/01/2020, huyện Lạc Sơn có 24 đơn vị hành chính, gồm 23 xã: Ân Nghĩa, Chí Đạo, Bình Hẻm, Định Cư, Hương Nhượng, Mỹ Thành, Miền Đồi, Ngọc Lâu, Ngọc Sơn, Nhân Nghĩa, Quý Hòa, Quyết Thắng, Tân Lập, Tân Mỹ, Thượng Cốc, Tự Do, Tuân Đạo, Văn Nghĩa, Văn Sơn, Vũ Bình, Xuất Hóa, Yên Nghiệp, Yên Phú và 1 thị trấn là Vụ Bản.

Về phân cấp hành chính, trong khoảng thời gian từ năm 1886 kể từ khi tỉnh Mường được thành lập đến năm 1975, Lạc Sơn là một huyện của tỉnh Hòa Bình, từ năm 1975 đến năm 1991, là một huyện của tỉnh Hà Sơn Bình và từ năm 1991 đến nay nằm trong địa giới hành chính tỉnh Hòa Bình [2, tr. Các thành phần dân tộc Từ những bằng chứng của khảo cổ học chứng minh Lạc Sơn là một trong những nơi cư trú của người nguyên thủy. Các công cụ lao động ở Hang Trại (xã Tân Lập), di chỉ Mái đá Làng Vành (xã Yên Phú), thuộc nền văn hóa Hòa Bình. Những cư dân cư trú đầu tiên trên vùng đất này chính là người Việt Cổ.

Trải qua một quá trình hình thành và phát triển, người Việt cổ cũng đã bị phân hóa thành hai bộ phận là người Việt (Kinh) và người Mường. Khác với nhiều vùng đất khác ở tỉnh Hòa Bình, ở huyện Lạc Sơn cho đến cuối thế kỷ XIX vùng đất này chủ yếu là người Mường sinh sống. Sách Đồng Khánh địa dư chí có Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ghi: “Trong huyện đều là người Thổ (Mường), tính quen mạnh tợn, giỏi bắn nỏ, thích săn bắn, không học chữ Nho… tính tình quê mùa chất phác” [71, tr. Do đặc điểm về địa hình, vị trí địa lý nên ban đầu con người sinh sống trên vùng đất này thưa thớt rồi sinh sôi này nở ngày một đông thêm.

Mãi về sau thì mới có sự tiếp nhận thêm các dòng người từ bốn phương tụ tập lại. Nhưng chủ yếu những người di cư đến vùng đất này chủ yếu là người Việt do chính sách của các triều đại phong kiến. Cho đến đầu thế kỷ XX thì mới có sự xuất hiện của nhiều tộc người khác nhau sinh sống ở huyện Lạc Sơn. Theo thống kê của năm 2019 thì ở huyện Lạc Sơn có 16 dân tộc cùng sinh sống như: Mường, Kinh, Dao, Thái, Tày, Nùng,.

Sự phân bố dân cư, dân tộc mang yếu tố xen kẽ, cao thấp khác nhau. Theo số liệu thống kê dân số, huyện Lạc Sơn tính đến ngày 31/10/ 2019 có 136.652 nhân khẩu, được phân bố theo các dân tộc trong bảng sau: Bảng 1. Thành phần các dân tộc huyện Lạc Sơn STT Dân tộc Số lượng (người) Tỷ lệ (%) Ghi chú 1 Mường 124.5% 3 Các dân tộc khác 683 0.652 100% Nguồn: Chi cục Thông kê huyện Lạc Sơn tỉnh đến ngày 31/10/2019 Bảng thống kê trên cho thấy, tại Lạc Sơn có nhiều dân tộc sinh sống trong đó tập trung nhiều nhất là dân tộc Mường và Kinh thuộc ngữ hệ Việt - Mường. Dân tộc Mường Địa bàn cư trú chủ yếu của người Mường là ở những thung lũng thấp, tương đối bằng phẳng, có nhiều đồng ruộng.

Hiện nay Mường là tộc danh chính thức, được nhà nước công nhận và sử dụng trong các văn bản pháp quy. Tuy nhiên, trong đời sống và văn học dân gian, người Mường tự gọi mình là Mol, Mual, Mul hay mon… tùy cách gọi của từng địa phương. Mol, Mual, Mul, Mon đều có nghĩa là Người. Trước kia, Mường là một từ chỉ khu vực hành chính tương đương một châu, huyện hay một xã lớn như Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động.

Ở Hòa Bình người Mường là chủ nhân lâu đời nhất của mảnh đất này. Ngay từ thời xa xưa, người Mường đã cư trú trên khắp các huyện thị trên địa bàn tỉnh, tuy mức độ phân bố không đồng đều cả về mật độ và số lượng. Hòa Bình là khu vực đặc điểm về địa hình phù hợp với đặc điểm cư trú chủ yếu của người Mường mà nhiều nhà nghiên cứu đã nhận định. Đó là vùng núi đá vôi thấp xen kẽ với những khối đá phiến, giữa các dãy núi có những mặt bằng thung lũng rộng, những đồi lượn sóng thấp.

Trong quá trình Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phân hóa thành hai tộc người Mường và Việt từ nguồn gốc chung là người Lạc Việt sau hơn 1000 năm thời kỳ Bắc thuộc, thì tộc người Mường không có thay đổi nhiều về địa bàn cư trú của mình.