ĐẶT VẤN ĐỀ Chấn thương do vật sắc nhọn trong nhân viên y tế đang là một vấn đề y tế quan trọng. Theo Tổ chức Y tế thế giới (World Health Organization - WHO), trung bình số lần chấn thương do vật sắc nhọn trung bình ở nhân viên y tế chung là 0,2 - 4,7 lần/năm [55]. Con số này ở Mỹ 384.200 ca/năm và Tây Ban Nha 21. Nguy cơ mắc chấn thương ở các nhóm đối tượng là khác nhau, tùy thuộc vào chức danh, nhiệm vụ, vị trí làm việc trong các cơ sở y tế (CSYT).
Đối tượng chính bị phơi nhiễm gồm: Điều dưỡng 42%, bác sĩ 30%, kỹ thuật viên 15% và sinh viên 4%. Vật sắc nhọn gây chấn thương phổ biến là: Kim rỗng nòng (kim tiêm, lấy máu, truyền tĩnh mạch…) 55%, kim khâu phẫu thuật 21%, dao mổ 8%, mảnh thủy tinh 1%. Hầu hết các chấn thương xảy ra trong quá trình sử dụng các dụng cụ y khoa 70%, 15% sau khi sử dụng nhưng trước khi xử lý…[32]. Địa điểm xảy ra chấn thương chủ yếu là ở các buồng bệnh 36%, phòng mổ 29%, phòng thủ thuật 9%, khoa cấp cứu 8%.
Tương tự như các điều dưỡng đã hành nghề, sinh viên điều dưỡng cũng có nguy cơ mắc chấn thương do vật sắc nhọn trong quá trình thực tập lâm sàng [60]. Theo thống kê của Bộ Y tế (2002) ở 45 tỉnh, thành phố trong cả nước có 343 trường hợp nhân viên y tế bị tổn thương nghề nghiệp có nguy cơ phơi nhiễm với HIV, trong đó sinh viên y khoa chiếm 4,1% [5]. Đối với các đối tượng sinh viên đi thực tập, nhân viên y tế mới ra trường thì do thiếu kinh nghiệm và chưa đủ kiến thức cũng có thể là nguy cơ. Một nghiên cứu khác nhằm xác định tỷ lệ có vết thương do kim đâm và vật sắc nhọn của sinh viên điều dưỡng và nữ hộ sinh tại Iran năm 2015 [65] cho thấy có 30,1% sinh viên đã từng trải qua những vết thương, trong đó vết thương do kim tiêm là phổ biến nhất chiếm 71,6%.
Trường Cao đẳng Y tế Tiền Giang là trường đào tạo cán bộ y tế cho các cơ sở y tế không chỉ riêng cho tỉnh Tiền Giang mà còn cho các tỉnh lân cận. Hàng năm trường tuyển sinh từ 1200 – 1300 sinh viên. Tỷ lệ sinh viên điều dưỡng chiếm 16,91% học viên/sinh viên của trường. Để xây dựng chương trình tập huấn và đào 2 tạo sinh viên để hạn chế vấn đề chấn thương do vật sắc nhọn xảy ra khi đi thực tập.
Chúng tôi tiến hành nghiên cứu đánh giá “Thực trạng kiến thức, thái độ về phòng ngừa và xử trí chấn thương do vật sắc nhọn trong thực tập lâm sàng của sinh viên điều dưỡng Trường Cao đẳng Y tế Tiền Giang năm 2018 và một số yếu tố liên quan”. Những kết quả này giúp cho trường xây dựng kế hoạch học tập và bổ sung chương trình nhằm giúp sinh viên phòng ngừa tai nạn và đảm bảo cho sinh viên trong thực tập lâm sàng an toàn. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả kiến thức và thái độ phòng ngừa chấn thương do vật sắc nhọn và một số yếu tố liên quan kiến thức đúng về phòng ngừa chấn thương của sinh viên điều dưỡng của Trường Cao đẳng Y tế Tiền Giang năm 2018.
Mô tả kiến thức, thái độ và thực hành xử trí chấn thương do vật sắc nhọn khi thực tập lâm sàng và một số yếu tố liên quan của sinh viên điều dưỡng của Trường Cao đẳng Y tế Tiền Giang năm 2018. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Một số khái niệm 1.1 Định nghĩa Dụng cụ y tế sắc nhọn: Bất cứ vật nào có thể gây tổn thương xâm lấn da hoặc qua da, vật sắc nhọn bao gồm kim tiêm, đầu kim truyền dịch, dao mổ, thủy tinh vỡ, ống mao dẫn bị vỡ, …[68]. Vết thƣơng do vật sắc nhọn: Một phơi nhiễm xảy ra khi tiếp xúc với bất cứ vật nhọn xuyên vào da, còn được gọi là các tai nạn, rủi ro do vật sắc nhọn. Đó là các vết thương gây ra do các vật sắc nhọn không chủ ý đâm hay cắt vào da, do đó còn gọi là tổn thương qua da [33].
Chấn thƣơng: Là bất cứ tổn thương có chủ định hay không có chủ định cho cơ thể người được gây nên bởi sự phơi nhiễm cấp tính đối với năng lượng nhiệt, cơ học, điện hay năng lượng hoá học, hay bởi sự thiếu vắng của các yếu tố thiết yếu như sức nóng hay ôxy [21]. Vật sắc nhọn: Bất cứ vật nào có thể gây tổn thương xâm lấn da hoặc qua da; vật sắc nhọn bao gồm kim tiêm, đầu kim truyền dịch, dao mổ, thủy tinh vỡ, ống mao dẫn bị vỡ và đầu dây nẹp nha khoa bị phơi nhiễm [1], [49]. Chấn thƣơng do vật sắc nhọn: Chấn thương do vật sắc nhọn là tình trạng da bị xâm nhập bởi các vật sắc nhọn và địa điểm xảy ra ở trong một cơ sở y tế. Các vật sắc nhọn có thể gồm: kim, lưỡi chích, dao mổ và mảnh thủy tinh vỡ [31], [49], [55].2 Nguy cơ từ tổn thƣơng do dụng cụ y tế sắc nhọn Nhân viên y tế (NVYT) ngày càng phải đối mặt với nguy cơ về lây nhiễm với máu và các dịch trong cơ thể trong đó hầu hết các trường hợp phơi nhiễm ở nhân viên y tế là tổn thương dưới da do vật sắc nhọn nhiễm máu hoặc dịch cơ thể.
Những vật sắc nhọn có thể bao gồm kim tiêm, dao mổ hoặc các mảnh thủy tinh vỡ [66]. Một vết thương do vật sắc nhọn có thể dẫn đến việc truyền các mầm bệnh khác nhau. Ít nhất 20 tác nhân gây bệnh khác nhau liên quan đến virút, vi khuẩn và nấm lây truyền qua vết thương do vật sắc nhọn [67]: 5 - Bệnh nấm Blastomycosic - Bệnh do Brucella - Bệnh nấm Cryptococcosis - Bệnh bạch hầu - Bệnh lậu - Bệnh Herpes - Bệnh sốt rét - Bệnh lao - Bệnh do Mycoplasma - Bệnh sốt màng não miền núi - Bệnh nấm Sporotrichosis - Bệnh do tụ cầu vàng - Viêm họng liên cầu khuẩn - Bệnh giang mai - Bệnh Toxoplasmosis… 1.3 Xử trí khi bị vết thƣơng do dụng cụ y tế sắc nhọn Vết thương do vật sắc nhọn có thể lây truyền cho NVYT nhiều tác nhân gây bệnh nguy hiểm như viêm gan B, C và HIV. Việc xử trí vết thương do vật sắc nhọn gây ra không tốt hoặc không đúng sẽ làm tăng nguy cơ lây nhiễm các tác nhân gây bệnh này cho NVYT.
Bộ Y tế (2012) [1], ban hành tài liệu hướng dẫn tiêm an toàn và cách xử trí khi bị tổn thương do DCYTSN gây ra. Các bước xử trí bao gồm: - Sơ cứu ngay sau phơi nhiễm: + Rửa ngay vùng da bị tổn thương bằng xà phòng và nước dưới vòi nước chảy. + Để máu ở vết thương tự chảy, không nặn bóp vết thương. + Băng vết thương lại.
- Báo cáo người phụ trách và làm biên bản: Ghi lại đầy đủ các thông tin như: Ngày, giờ, hoàn cảnh xảy ra tai nạn rủi ro, đánh giá vết thương, mức độ nguy cơ của phơi nhiễm. Lấy chữ ký của những người chứng kiến và chữ ký của người phụ trách. 6 - Đánh giá nguy cơ phơi nhiễm: Tổn thương do kim dính máu đâm xuyên qua da gây chảy máu: Kim nòng rộng cỡ to, chứa nhiều máu, đâm sâu thì nguy cơ cao hơn kim nòng nhỏ, chứa ít máu và đâm xuyên nông. Tổn thương da sâu do dao mổ hoặc các ống nghiệm chứa máu và chất dịch cơ thể của người bệnh bị vỡ đâm phải.
Máu và chất dịch cơ thể của người bệnh bắn vào các vùng da, niêm mạc bị tổn thương viêm loét hoặc xây sát từ trước (thậm chí ngay cả khi không biết có bị viêm loét hay không) nếu viêm loét hoặc xây sát rộng thì nguy cơ cao hơn.2 Tình hình chấn thƣơng do vật sắc nhọn của nhân viên y tế ở các cơ sở y tế 1.1 Trên thế giới Tại các CSYT trong quá trình làm việc có những người phải tiếp xúc nghề nghiệp với máu và các dịch cơ thể của bệnh nhân, đã có nhiều người bị mắc các bệnh lây nhiễm đường máu qua các vết thương gây nên bởi các VSN [31], [55]. Các tác nhân gây bệnh lây truyền qua máu phổ biến là HBV, HCV và HIV. Vật sắc nhọn gây chấn thương phổ biến gồm: kim tiêm, dao mổ, mảnh thủy tinh vỡ [32]. Theo WHO, số lần chấn thương do VSN trung bình ở nhân viên y tế (tính bao gồm cả những cán bộ y tế đã hành nghề và sinh viên y khoa thực tập) là 0,2 - 4,7 lần/năm [55], tỷ lệ mới mắc chấn thương do kim tiêm đâm là 1,4-9,5/100 người/năm, trung bình 3,7/100 người/năm; tính theo giường bệnh 6,3/100 giường bệnh/năm [36].
Uớc tính số mới mắc chấn thương do VSN hàng năm ở các CSYT một số nước như sau: Mỹ 384.200 và Tây Ban Nha 21. Mặc dù số mắc chấn thương rất lớn nhưng số báo cáo về chấn thương cho người, đơn vị quản lý lại rất thấp. Ước tính tại Mỹ có 43% CBYT và 45-65% sinh viên thực tập có báo cáo sự việc bị chấn thương; tại Italia là 40 - 65%; Tây Ban Nha 40-60%; tỷ lệ báo cáo thấp nhất là ở Đức 6,3-14,7%. Lý do chính mà người bị chấn thương không báo cáo là do vết thương gây ra rất nhỏ 38%, 7 và họ tin rằng có đủ bảo hộ cần thiết để không bị phơi nhiễm với HBV 19%, không có thời gian báo cáo 12%, và lý do không biết có hệ thống ghi nhận 10%.
Tại khu vực Châu Á, tỷ lệ mắc và tần suất mắc trung bình khác nhau giữa các nước, các vùng. Bệnh viện dân sự Karachi, Pakistan (2012) có 77% NVYT bị chấn thương do vật sắc nhọn [53]. Bệnh viện ở Delhi, Ấn Độ (2008) có 256 người làm việc tại đây bị kim tiêm đâm chiếm 79,5%, trung bình số lần bị chấn thương do kim tiêm là 3,85 lần/1 NVYT mắc. Trong vòng 1 năm làm việc, trung bình một nhân viên y tế bị chấn thương do kim đâm là 4,5 lần.
94,2% sinh viên điều dưỡng thực tập tại bệnh viện bị chấn thương do kim tiêm là nhóm có tỷ lệ mắc cao nhất tại bệnh viện [57]. Trong năm 2009 tại bệnh viện đa khoa ở Bắc Kinh có 1.201 NVYT thì ghi nhận được 4.320 lượt chấn thương do VSN, trung bình số lần mắc của NVYT tại đây trong 1 năm là 3,58 lần/người/năm, tỷ lệ mắc của NVYT là 78,58% [34]. Tại Malaysia, khoa Chấn thương chỉnh hình Bệnh viện Đa khoa Malaka (2014) có 20,9% NVYT mắc; trong đó 70,8% là do bản thân tự gây nên chấn thương [25].