Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm về thuốc lá điện tử Thuốc lá điện tử là thiết bị chạy bằng pin có bộ phận làm nóng bình xịt chứa chất lỏng có nicotine - chất gây nghiện không có trong thuốc lá thông thường, “xì gà” và các sản phẩm thuốc lá khác - hương liệu và các hóa chất khác. Hút thuốc lá điện tử tạo khói là người dùng hít vào phổi bằng cách đốt nóng dịch lỏng chứa nicotin, chất gây nghiện trong thuốc lá truyền thống, xì gà và các sản phẩm thuốc lá khác, chất tạo hương và các hóa chất tạo khói khác.
Những người không hút thuốc lá điện tử nhưng đứng gần những người hút thuốc lá điện tử cũng không may hít phải loại khói này khi người hút phả chúng vào không khí. Thuốc lá điện tử được biết đến với nhiều tên gọi khác nhau. Đôi khi chúng được gọi là “xì gà điện tử”, “e-hookahs”, “mods”, “vape pen”, “vapes”, “hệ thống bình chứa” và “hệ thống phân phối nicotine điện tử (ENDS).” Một số thuốc lá điện tử được tạo ra để trông giống như thuốc lá điếu, xì gà hoặc tẩu thuốc thông thường. Một số giống như bút, thanh USB và các vật dụng hàng ngày khác.
Các thiết bị lớn hơn như hệ thống xe tăng, hoặc "mô-đun", không giống với các sản phẩm thuốc lá khác. Hút thuốc lá điện tử đôi khi được gọi là “vaping”(4). Khái niệm về kiến thức, thái độ Khái niệm “Kiến thức”: bao gồm những dữ kiện, thông tin, sự mô tả, hay kỹ năng có được nhờ trải nghiệm hay thông qua giáo dục (5). Khái niệm “Thái độ”: thái độ là định hướng chủ quan của cá nhân có hành động hay không hành động khác mà được xã hội chấp nhận (5).
Một số khái niệm khác 5 - Khái niệm “Hút thuốc lá”: Hút thuốc lá (hút 1 hơi cũng cho là hút thuốc lá) là những người vẫn còn đang hút thuốc hoặc đã bỏ dưới 2 năm tính đến thời điểm tham gia nghiên cứu hoặc là người đã từng hút từ 100 điếu thuốc trở lên trong cả đời và hiện nay hút từ 7 điếu thuốc trở lên trong một tuần (6). - Khái niệm “Đã từng hút”: là đã hút nhưng không hút trong 30 ngày trước thời điểm nghiên cứu (7). - Khái niệm “Đang hút”: là đang hút thuốc lá điện trong vòng 30 ngày gần thời điểm nghiên cứu (7). - Khái niệm “Không hút”: là không hút thuốc lá điện tử (7).
- Khái niệm “Quảng cáo”: là hình thức tuyên truyền được trả phí hoặc không để thực hiện việc giới thiệu thông tin về sản phẩm dịch vụ hay ý tưởng quảng cáo là hoạt động truyền thông phi trực tiếp giữa người với người mà trong đó người muốn truyền thông phải trả tiền cho các phương tiện truyền thông đại chúng để đưa thông tin đến thuyết phục hay tác động đến người nhận thông tin. Quảng cáo là những nỗ lực nhằm tác động tới hành vi, thói quen mua hàng của người tiêu dùng hay khách hàng bằng cách cung cấp những thông điệp bán hàng theo cách thuyết phục về sản phẩm hay dịch vụ của người bán (8). Kiến thức, thái độ, thực trạng hút thuốc lá điện tử của học sinh phổ thông trên thế giới và tại Việt Nam 1. Kiến thức của học sinh trung học phổ thông Hiện nay trên thế giới có rất nhiều nghiên cứu kiến thức về TLĐT của học sinh, sinh viên thanh thiếu niên trên thế giới được thực hiện nhìn chung kết quả thấy rằng đa số thanh thiếu niên đều biết đến TLĐT và hiểu được TLĐT chứa Nicotine gây nghiện, nhưng cũng có một số đối tượng lại hiểu TLĐT ít gây hại đến sức khỏe, TLĐT ít gây ảnh hưởng đến các bệnh (tim mạch, phổi, bàng quang).
Khảo sát Quốc gia về Thuốc lá Thanh niên (NYTS) hàng năm về học sinh THCS (lớp 6-8) và trung học phổ thông (lớp 6 9-12) của Hoa Kỳ năm 2019 cho biết có 28,2% học sinh cho rằng TLĐT là không có hại hoặc ít tác hại khi hút thuốc lá không liên tục (9). Nghiên cứu của Ben Wamanăm 2018 về hút thuốc lá điện tử của sinh viên Đại học ở New Zealand cho thấy 67,4% hút thuốc do tò mò, 14,4% do thích thú. Đặc biệt, có tới 76,1% người được hỏi tin rằng thuốc lá điện tử ít gây hại hơn so với thuốc lá điếu (10). Một nghiên cứu “Hút thuốc lá điện tử ở học sinh THCS và THPT tại một vùng nông thôn khó khăn về mặt xã hội ở Ba Lan” của Cục Kiểm soát Thuốc lá, Cục Y tế Dự phòng, Đại học Y khoa Lodz, Zeligowskieg Ba Lan cho thấy có khoảng 39% thanh niên cho rằng thuốc lá điện tử cũng có hại như thuốc lá truyền thống và một nửa trong số họ cho rằng thuốc lá điện tử ít gây hại hơn.
Gần 60% số người tham gia nghiên cứu chỉ ra rằng trường học không có quy định nào hạn chế việc hút thuốc lá điện tử (11). Nghiên cứu của tác giả Lin Xiao (2019) về việc hút thuốc lá điện tử trong giới trẻ ở Trung Quốc và khám phá các yếu tố liên quan đến nhận thức và hút thuốc lá điện tử cũng như mối quan hệ giữa thuốc lá điện tử và việc hút thuốc lá thông thường qua dữ liệu của của khảo sát Thuốc lá Thanh niên Toàn cầu ở giới trẻ, được hoàn thành bởi 155.117 học sinh THCS (51,8% nam và 48,2% nữ) ở Trung Quốc. Kết quả cho thấy ở học sinh THCS, tỷ lệ hút thuốc lá điện tử là 1,2% và tỷ lệ nhận biết về thuốc lá điện tử là 45,0% (12). Tác giả Coper M và cộng sự (2017) đã nghiên cứu 5.482 sinh viên tại 24 trường đại học ở Texas Mỹ, kết quả có 46,74% sinh viên cho rằng TLĐT không có hoặc ít gây hại, 16,57% cho rằng TLĐT không gây nghiện (13).
Tác giả Paudyan P và cộng sự (2019) nghiên cứu 258 sinh viên của Đại học khoa học ứng dụng Carinthia có 96,6% sinh viên cho biết đã biết đến TLĐT (15). Tác giả Kanyadan V, Ganti L (2019) nghiên cứu 101 đối tượng sinh viên tuổi từ 18-24 tại Hoa Kỳ kết quả có 78,2% biết ít nhất 1 ảnh hưởng của Nicotine đến sức khỏe (16). Alzahvani S và cộng sự (2020) nghiên cứu trên 339 sinh viên của Đại học King Adulaziz 7 tại Ả Rập Xê Út kết quả có 31,3% cho rằng hút TLĐT làm giảm nguy cơ ung thư (17). Một nghiên cứu của nhóm tác giả KnoAghar H, El-Khoury N, Reda M, Hamadeh W, Krayem H, Mansour M và c.
ở Lebaon đã chỉ ra rằng hơn 50% đã nghĩ sai rằng TLĐT không liên quan đến ung thư phổi và bàng quang hoặc làm suy giảm chức năng phổi và tim và 65% nghĩ sai rằng nó vô hại và không gây nghiện và cho rằng nó được xã hội chấp nhận, giúp cai thuốc lá và là một sự thay thế tốt cho thuốc lá và một phương tiện giải trí thú vị tương ứng (18). Nghiên cứu của tác giả Chih-Yen Chang (2018) tại Đài Loan có 70,6% học sinh có hiểu biết rõ ràng về hình dạng và nguy cơ của thuốc lá điện tử (19). Thái độ của học sinh trung học phổ thông Giới trẻ hiện nay trên thế giới hút TLĐT ngày càng nhiều và đa số đều nghĩ rằng TLĐT không gây hại, TLĐT không gây bệnh tật cho người dùng, ít gây nghiện, TLĐT có thể thay thế thuốc lá truyền thống, hút TLĐT trông hấp dẫn hơn. Nghiên cứu của tác giả Lin Xiao (2019) giới trẻ Trung Quốc nghĩ rằng thuốc lá giúp mọi người cảm thấy thoải mái hơn trong các tình huống xã hội (OR = 3,3) và khiến những người trẻ tuổi trông hấp dẫn hơn (12).
Tác giả Kanyadan V, Ganti L (2019) nghiên cứu trên đối tượng sinh viên tại Hoa Kỳ kết quả cho thấy 35,1% đồng ý rằng TLĐT an toàn hơn TLTT (16). Nghiên cứu của tác giả Almutharn A và cộng sự (2019) trên 562 sinh viên của Ả Rập Xê Út có 51,3% cho rằng hút TLĐT giúp cai nghiện thuốc lá (17). Nghiên cứu của tác giả Almutharn A và cộng sự (2019) trên 562 sinh viên của Ả Rập Xê Út thấy có 23,3% tin rằng TLĐT có thể cai thuốc lá, 49,6% đồng ý TLĐT gây nghiện, 65,8% cho rằng TLĐT ít gây nghiện hơn TLTT (20). Tác giả Paudyan P và cộng sự (2019) nghiên cứu 258 sinh viên của Đại học khoa học ứng dụng Carinthia cho thấy có 53,8% không đồng ý TLĐT là cách cai thuốc lá (15).
Một số sinh viên có thái độ cho rằng TLĐT gây nghiện, có nguy cơ gây hại cho sức khỏe người hút, nghiên cứu trên nhóm sinh viên năm 2021 kết quả cho rằng TLĐT đều có nguy cơ gây hại cho sức khỏe người hút chiếm 78,2% (3). Thực trạng hành vi hút thuốc lá điện tử của học sinh Hiện nay, tỷ lệ sử dụng thuốc lá truyền thống của thanh thiếu niên trên toàn cầu đã có xu hướng giảm từ 22,6% năm 2000 xuống còn 17,0% vào năm 2015 và dự báo vào năm 2025, tỷ lệ này sẽ chỉ còn 14,2%. Tuy nhiên, ngược lại với TLTT thì tỷ lệ thanh thiếu niên hút thuốc lá điện tử đang có xu hướng gia tăng. Mức độ phổ biến trong vòng 2 năm trở lại đây ở Malaysia (21).
Kết quả từ cuộc khảo sát Thuốc lá và TLĐT với đối tượng thanh thiếu niên Malaysia cho thấy 9% thanh thiếu niên đã hút TLĐT trong tháng qua. Thanh thiếu niên từ 16-19 tuổi chiếm tỷ lệ 3,26 đã từng hút (22). Điều này cũng đã được chứng minh ở các nghiên cứu về TLĐT, thanh thiếu niên đã từng hút TLĐT tăng từ 1,8 lên 7,1% ở những thanh thiếu niên không bao giờ hút thuốc trên 17 tháng trong năm 2014–2015 ở Argentina và 6,5% thanh thiếu niên Mexico đã từng hút TLĐT trong năm 2016 (17,18). Một nghiên cứu của CDC Hoa Kỳ vào ngày 01 tháng 10 năm 2021 cho thấy có khoảng 2,06 triệu học sinh trung học cơ sở (THCS) và trung học phổ thông của Hoa Kỳ đã hút TLĐT trong 30 ngày qua, tương đương với 2,8% học sinh THCS và 11,3% học sinh THPT trên toàn nước Mỹ (23).
Việc hút TLĐT của học sinh trung học có giảm nhưng trong giai đoạn 2019–2020, tỷ lệ hút TLĐT dùng một lần đã tăng khoảng 1. Ở Ý một điều tra cắt ngang ở thanh thiếu niên hút TLĐT tuổi từ 13- 15 từ năm 2014 đến 2018 đã ghi nhận người hút TLĐT tăng đáng kể từ 2,9% năm 2015 lên 8,2% năm 2018 (25) Các nghiên cứu về TLĐT ở các nước đang phát triển tập trung chủ yếu vào mức độ phổ biến của việc hút TLĐT và nhận thức. Thanh thiếu niên đã từng hút TLĐT tăng từ 1,8 lên 7,1% ở những thanh thiếu niên không bao giờ hút thuốc trên 17 tháng trong năm 2014–2015 ở Argentina và 6,5% thanh thiếu niên Mexico đã từng hút TLĐT trong năm 2016 (26,27).