Luận văn thạc sĩ nghiên cứu khả năng sinh trưởng phát triển một số dòng giống dong riềng tại huyện tam đường tỉnh lai châu

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển các dòng giống dong riềng tại huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu, đánh giá tiềm năng nông nghiệp địa phương.

• Tác giả: Tô Đình Lực
• Người hướng dẫn: TS. Lê Sỹ Lợi
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học cây trồng
• Đề tài: Nghiên cứu khả năng sinh trưởng của giống dong riềng tại Tam Đường, Lai Châu
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu của đề tài
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Nguồn gốc, đặc điểm thực vật học và yêu cầu sinh thái của cây dong riềng
• 1.1.1. Nguồn gốc, phân loại và phân bố
• 1.1.2. Đặc điểm thực vật học cây dong riềng
• 1.1.3. Yêu cầu sinh thái của cây dong riềng
• 1.2. Tình hình sản xuất và tiêu thụ dong riềng trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.2.1. Tình hình sản xuất và tiêu thụ dong riềng trên thế giới
• 1.2.2. Tình hình sản xuất và tiêu thụ dong riềng tại Việt Nam
• 1.3. Các kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.3.1. Các kết quả nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.3.2. Các kết quả nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.4. Tình hình sản xuất, tiêu thụ dong riềng của vùng nghiên cứu
• 1.4.1. Tình hình sản xuất dong riềng
• 1.4.2. Tình hình thu mua, chế biến dong riềng
• 2. Chương 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Điều tra, đánh giá và xác định một số vùng sản xuất dong riềng tại huyện Tam Đường - Lai Châu
• 2.3.2. Nghiên cứu khả năng sinh trưởng phát triển của một số giống Dong riềng tại Tam Đường - Lai Châu năm 2013
• 2.3.3. Xây dựng mô hình trồng giống dong riềng tiềm năng tại huyện Tam Đường - Lai Châu năm 2014
• 2.3.4. Phương pháp đánh giá hiệu quả kinh tế
• 2.3.5. Phương pháp phân tích, xử lý số liệu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Kết quả điều tra, đánh giá tình hình sản xuất dong riềng tại huyện Tam Đường
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.1.3. Tình hình sản xuất dong riềng
• 3.1.4. Thuận lợi và khó khăn trong sản xuất dong riềng tại vùng điều tra
• 3.2. Kết quả nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển của một số giống dong riềng tại huyện Tam Đường - Lai Châu năm 2013
• 3.2.1. Tỷ lệ mọc mầm và thời gian sinh trưởng của một số dòng, giống dong riềng thí nghiệm giống dong riềng tham gia thí nghiệm tại huyện Tam Đường - Lai Châu năm 2013
• 3.2.2. Đặc điểm nông sinh học của các dòng, giống dong riềng
• 3.2.3. Khả năng chống chịu của các dòng, giống dong riềng thí nghiệm
• 3.2.4. Yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của các dòng, giống dong riềng thí nghiệm
• 3.2.5. Chất lượng củ của các dòng, giống dong riềng thí nghiệm tại huyện Tam Đường
• 3.2.6. Hiệu quả kinh tế của các dòng, giống dong riềng
• 3.3. Kết quả xây dựng mô hình các giống dong riềng tiềm năng tại huyện Tam Đường - Lai Châu năm 2014
• 3.3.1. Thời gian sinh trưởng của các giống dong riềng trong mô hình
• 3.3.2. Một số chỉ tiêu sinh trưởng của các giống dong riềng tại mô hình
• 3.3.3. Khả năng chống chịu của các giống dong riềng tại mô hình
• 3.3.4. Các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của các giống dong riềng tại mô hình
• 3.3.5. Một số chỉ tiêu chất lượng của các giống dong riềng mô hình
• 3.3.6. Hiệu quả kinh tế của các giống dong riềng mô hình
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khả năng sinh trưởng của giống dong riềng

Nghiên cứu tập trung vào khả năng sinh trưởng của các giống dong riềng tại Tam Đường, Lai Châu. Các giống dong riềng được đánh giá dựa trên tỷ lệ nảy mầm, thời gian sinh trưởng, và khả năng thích ứng với điều kiện địa phương. Kết quả cho thấy, các giống dong riềng có khả năng sinh trưởng mạnh, đặc biệt trong điều kiện đất đai và khí hậu của Tam Đường. Các giống này cũng thể hiện khả năng chống chịu tốt với các yếu tố bất lợi như hạn hán và sâu bệnh.

1.1. Tỷ lệ nảy mầm và thời gian sinh trưởng

Tỷ lệ nảy mầm của các giống dong riềng dao động từ 85% đến 95%, với thời gian sinh trưởng trung bình từ 6 đến 8 tháng. Các giống có thời gian sinh trưởng ngắn hơn thường cho năng suất cao hơn, phù hợp với chu kỳ canh tác của địa phương.

1.2. Khả năng chống chịu

Các giống dong riềng được nghiên cứu thể hiện khả năng chống chịu tốt với điều kiện khí hậu khắc nghiệt, đặc biệt là hạn hán. Điều này giúp giảm thiểu rủi ro trong sản xuất và đảm bảo năng suất ổn định.

II. Điều kiện sinh trưởng và phát triển cây trồng

Nghiên cứu đánh giá các điều kiện sinh trưởng cần thiết cho sự phát triển của giống dong riềng tại Tam Đường. Các yếu tố như nhiệt độ, ánh sáng, đất đai, và nguồn nước được phân tích kỹ lưỡng. Kết quả cho thấy, dong riềng phát triển tốt nhất trong điều kiện nhiệt độ từ 25-30°C, đất cát pha giàu mùn, và lượng mưa vừa phải.

2.1. Yêu cầu về nhiệt độ và ánh sáng

Dong riềng thích hợp với nhiệt độ ấm áp từ 25-30°C và không cần nhiều ánh sáng trực tiếp. Điều kiện này giúp cây phát triển thân củ mạnh mẽ và đạt năng suất cao.

2.2. Yêu cầu về đất và nước

Đất cát pha giàu mùn và thoát nước tốt là lý tưởng cho dong riềng. Cây không chịu được ngập úng, do đó, việc quản lý nước hợp lý là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển của cây.

III. Kỹ thuật canh tác và đánh giá giống

Nghiên cứu đề xuất các kỹ thuật canh tác hiệu quả để tối ưu hóa năng suất và chất lượng của giống dong riềng. Các kỹ thuật bao gồm chọn giống, bón phân, và quản lý sâu bệnh. Đồng thời, nghiên cứu cũng đánh giá các giống dong riềng dựa trên năng suất, chất lượng củ, và khả năng chống chịu.

3.1. Kỹ thuật chọn giống và bón phân

Việc chọn giống phù hợp với điều kiện địa phương và bón phân cân đối giúp tăng năng suất và chất lượng củ. Các giống có năng suất cao và hàm lượng tinh bột lớn được ưu tiên.

3.2. Quản lý sâu bệnh

Các biện pháp phòng trừ sâu bệnh hiệu quả được áp dụng để giảm thiểu thiệt hại và đảm bảo năng suất ổn định. Các giống có khả năng chống chịu sâu bệnh tốt được đánh giá cao.

IV. Môi trường sinh thái và phát triển bền vững

Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của môi trường sinh thái trong việc phát triển bền vững cây dong riềng. Các giải pháp bảo vệ môi trường và sử dụng tài nguyên hiệu quả được đề xuất để đảm bảo sự phát triển lâu dài của cây trồng.

4.1. Bảo vệ môi trường

Các biện pháp bảo vệ môi trường như hạn chế sử dụng hóa chất và tăng cường sử dụng phân hữu cơ được khuyến khích để giảm thiểu tác động tiêu cực đến hệ sinh thái.

4.2. Sử dụng tài nguyên hiệu quả

Việc quản lý nước và đất đai hiệu quả giúp tối ưu hóa năng suất và giảm thiểu lãng phí tài nguyên, đảm bảo sự phát triển bền vững của cây dong riềng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cây dong riềng (Canna edulis Ker) là cây trồng lấy củ truyền thống có giá trị kinh tế nổi bật tại các vùng trung du và miền núi phía Bắc. Tính đến năm 2012, diện tích trồng dong riềng trên toàn quốc đạt khoảng 15.900 ha với tổng sản lượng 272,5 nghìn tấn. Tại tỉnh Lai Châu, diện tích canh tác tập trung chủ yếu tại các vùng núi cao, trong đó huyện Tam Đường đạt 219 ha với sản lượng 12.967 tấn củ tươi vào năm 2013. Riêng xã Bình Lư đã hình thành vùng sản xuất tập trung 120 ha, đạt sản lượng 6.984 tấn và tạo dựng thành công thương hiệu miến dong đặc sản.

Mặc dù giữ vai trò quan trọng trong việc xóa đói giảm nghèo, nghề trồng dong riềng tại địa phương vẫn đối mặt với nhiều rào cản nghiêm trọng. Tập quán canh tác quảng canh, việc sử dụng các dòng giống địa phương thoái hóa qua nhiều vụ khiến năng suất bấp bênh, tỷ lệ tinh bột thấp và sâu bệnh phát sinh nhiều. Bên cạnh đó, tình trạng tư thương ép giá củ tươi xuống mức 800 đồng/kg vào vụ thu hoạch gây ảnh hưởng tiêu cực đến thu nhập của bà con nông dân.

Đề tài được thực hiện nhằm đánh giá toàn diện hiện trạng sản xuất tại huyện Tam Đường, khảo nghiệm khả năng sinh trưởng của 6 dòng giống dong riềng, từ đó tuyển chọn 1 đến 2 giống ưu tú có năng suất cao, hàm lượng tinh bột vượt trội để bổ sung vào cơ cấu cây trồng. Nghiên cứu được triển khai tại xã Bình Lư trong giai đoạn từ tháng 1/2013 đến tháng 1/2015. Kết quả đạt được cung cấp luận cứ khoa học vững chắc để phát triển vùng chuyên canh hàng hóa, nâng cao giá trị thu nhập từ 20% đến 30% trên mỗi hecta đất đồi dốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết sinh thái nông nghiệp và quá trình tích lũy chất khô của cây có củ nhiệt đới họ Chuối hoa (Cannaceae), có bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội 2n = 18 và tam bội 3n = 27. Cây dong riềng sinh trưởng tối ưu trong dải nhiệt độ từ 25°C đến 30°C, có khả năng chịu rét tương đối tốt và thích nghi ở độ cao trên 1.000 m so với mực nước biển. Quá trình vận chuyển sản phẩm quang hợp từ thân lá xuống thân củ diễn ra mạnh mẽ trong điều kiện ngày ngắn, cường độ bức xạ cao kết hợp biên độ nhiệt ngày đêm lớn.

Bên cạnh đó, đề tài vận dụng lý thuyết chọn tạo giống cây trồng và kinh tế nông nghiệp vùng cao. Các khái niệm trung tâm bao gồm: năng suất củ thực thu, hàm lượng tinh bột khô, tỷ lệ chất khô, chỉ số thu hoạch và khả năng chống chịu sâu bệnh hại chính. Sự tương quan thuận giữa hàm lượng chất khô và hàm lượng đường hòa tan (r = 0,66) đóng vai trò then chốt trong việc đánh giá chất lượng nguyên liệu cho ngành sản xuất miến.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra xã hội học kết hợp bố trí thí nghiệm đồng ruộng chuẩn hóa:

• Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua 60 phiếu điều tra hộ nông dân tại 3 xã trọng điểm gồm Bình Lư, Bản Bo và Nà Tăm. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng nhằm phản ánh chính xác tập quán canh tác, chi phí đầu tư và chuỗi tiêu thụ sản phẩm.
• Thí nghiệm khảo nghiệm năm 2013 gồm 6 công thức tương ứng với 6 dòng giống (Dong đỏ địa phương làm đối chứng, DR1, DR2-12, DR3-10, DR49, Dòng 21), bố trí theo khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD) với 3 lần nhắc lại trên tổng diện tích 540 m². Mật độ trồng duy trì 40.000 khóm/ha với nền phân bón chuẩn gồm 10 tấn phân chuồng, 200 kg N, 100 kg P2O5 và 200 kg K2O/ha.
• Năm 2014, nghiên cứu mở rộng mô hình trình diễn 1,5 ha với 3 hộ dân tại xã Bình Lư nhằm thử nghiệm 3 giống tiềm năng nhất. Các chỉ tiêu dịch hại được xác định theo quy chuẩn QCVN 01-38:2010/BNNPTNT. Số liệu được phân tích phương sai ANOVA bằng phần mềm chuyên ngành IRRISTAT 5.0 nhằm đảm bảo độ tin cậy ở ngưỡng xác suất 95%.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu thực nghiệm trong 2 năm đã ghi nhận nhiều chỉ số vượt trội của các giống dong riềng nhập nội so với giống bản địa:

• Khả năng nảy mầm và sinh trưởng: Giống DR49 và DR2-12 đạt tỷ lệ mọc mầm cao nhất, lần lượt là 93,4% và 91,8%, thời gian mọc mầm tập trung từ 26 đến 28 ngày sau trồng. Thời gian sinh trưởng của các giống dao động từ 275 đến 290 ngày, thuộc nhóm chín trung bình, rất phù hợp với khung thời vụ luân canh vùng cao.
• Năng suất củ tươi: Giống DR49 cho năng suất thực thu bình quân đạt 68,4 tấn/ha, tiếp theo là giống DR2-12 đạt 62,5 tấn/ha. Cả hai giống này đều vượt trội so với giống đối chứng địa phương (chỉ đạt 49,2 tấn/ha), tương đương mức tăng năng suất từ 27,0% đến 39,0%.
• Chất lượng và năng suất tinh bột: Hàm lượng tinh bột củ tươi của giống DR49 đạt 16,8% và DR2-12 đạt 15,9%, cao hơn giống đối chứng (13,2%). Năng suất tinh bột khô tương ứng của DR49 đạt 11,49 tấn/ha, tăng 77,0% so với mức 6,49 tấn/ha của giống địa phương.
• Tính chống chịu sâu hại và đổ ngã: Hai giống DR49 và DR2-12 thể hiện khả năng kháng bệnh thối thân tốt (tỷ lệ hại dưới 2,5%), ít nhiễm bọ nẹt (điểm 1 đến điểm 3) và chống đổ ngã rất tốt nhờ thân cây cứng cáp, đường kính thân đạt 2,8 đến 3,2 cm.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội về năng suất và hàm lượng tinh bột của giống DR49 và DR2-12 bắt nguồn từ ưu thế di truyền kết hợp với mật độ thâm canh 40.000 khóm/ha và quy trình bón thúc kali phân kỳ. Điều kiện thổ nhưỡng đất Feralit đỏ vàng giàu mùn tại Tam Đường cùng khí hậu á nhiệt đới tạo môi trường lý tưởng thúc đẩy quá trình quang hợp và tích lũy tinh bột.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công bố khoa học tại Hòa Bình và Bắc Kạn, khẳng định dòng DR có biên độ thích ứng sinh thái rộng. Dữ liệu thực nghiệm có thể được mô hình hóa sinh động thông qua biểu đồ cột kép so sánh tương quan giữa năng suất củ tươi và năng suất tinh bột khô, cùng đồ thị mạng nhện thể hiện chỉ số chống chịu dịch hại giữa 6 dòng giống. Mô hình trình diễn 1,5 ha năm 2014 khẳng định lợi nhuận thuần từ giống DR49 đạt trên 62,8 triệu đồng/ha, cao hơn tập quán cũ 22,4 triệu đồng/ha, tạo động lực mạnh mẽ để nhân rộng sản xuất.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát triển bền vững chuỗi ngành hàng dong riềng tại huyện Tam Đường, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Cơ cấu lại bộ giống cây trồng: Thay thế dần 80% diện tích giống dong đỏ thoái hóa bằng hai giống DR49 và DR2-12 trong giai đoạn 2026 - 2028. Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Tam Đường chủ trì cung ứng nguồn giống nguyên chủng, bảo đảm tỷ lệ mọc mầm trên 90%.
• Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật thâm canh: Áp dụng đồng bộ gói kỹ thuật với mật độ 40.000 khóm/ha, bón lót toàn bộ 10 tấn phân chuồng cùng phân lân, chia bón thúc đạm và kali thành 2 đợt vào ngày thứ 55 và 120 sau trồng. Trung tâm Dịch vụ Nông nghiệp tổ chức tập huấn trực tiếp cho 100% hộ dân tại vùng quy hoạch.
• Xây dựng chuỗi liên kết bao tiêu sản phẩm: Thiết lập hợp đồng liên kết tiêu thụ giữa các hợp tác xã chế biến miến Bình Lư và các hộ nông dân, cam kết mức giá sàn thu mua tối thiểu 1.500 đồng/kg củ tươi. Ủy ban nhân dân các xã giám sát chặt chẽ hợp đồng nhằm ổn định thị trường nguyên liệu.
• Quy hoạch vùng nguyên liệu tập trung: Thiết lập 300 ha vùng chuyên canh ứng dụng kỹ thuật cao tại xã Bình Lư, Bản Bo và Nà Tăm trong vòng 2 năm tới. Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ Thực vật tỉnh Lai Châu hỗ trợ chứng nhận an toàn thực phẩm và quản lý chỉ dẫn địa lý cho thương hiệu miến địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu thực chứng trong luận văn mang lại giá trị thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách nông nghiệp: Cung cấp căn cứ khoa học để xây dựng đề án chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất dốc, tối ưu hóa chính sách hỗ trợ nông nghiệp miền núi.
• Cán bộ khuyến nông và kỹ sư nông học: Nắm bắt trọn vẹn quy trình chọn giống, mật độ gieo trồng, định lượng phân bón cân đối và kỹ thuật phòng trừ sâu bệnh để chuyển giao cho bà con nông dân.
• Doanh nghiệp và hợp tác xã sản xuất miến dong: Định hướng vùng thu mua nguyên liệu chất lượng cao, xác định tỷ lệ thu hồi tinh bột theo từng giống nhằm tối ưu hóa chi phí chế biến công nghiệp.
• Giảng viên, học viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Khoa học cây trồng: Nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp khảo nghiệm giống cây có củ, quy trình xử lý số liệu sinh học bằng phần mềm thống kê chuyên dụng.

Câu hỏi thường gặp

• Giống dong riềng nào cho hiệu quả kinh tế cao nhất tại huyện Tam Đường? Giống DR49 và DR2-12 cho hiệu quả kinh tế cao nhất với năng suất củ tươi đạt 62,5 đến 68,4 tấn/ha, tỷ lệ tinh bột đạt gần 17%, mang lại lợi nhuận thuần trên 62 triệu đồng/ha, vượt xa giống địa phương.

• Mật độ và khoảng cách trồng dong riềng đạt chuẩn kỹ thuật là bao nhiêu? Mật độ tối ưu là 40.000 khóm/ha, tương ứng khoảng cách hàng cách hàng 70 cm và cây cách cây 35 đến 40 cm. Mật độ này giúp cây tận dụng tối đa ánh sáng mặt trời và dinh dưỡng đất mà không bị cạnh tranh không gian sinh trưởng.

• Công thức phân bón khuyến nghị cho 1 ha dong riềng thâm canh gồm những gì? Lượng phân bón chuẩn cho 1 ha bao gồm 10 tấn phân chuồng hoai mục kết hợp 200 kg N, 100 kg P2O5 và 200 kg K2O. Phân chuồng và lân bón lót toàn bộ, đạm và kali chia đều bón thúc vào 55 ngày và 120 ngày sau trồng.

• Thời điểm thu hoạch nào đảm bảo hàm lượng tinh bột dong riềng cao nhất? Thời điểm thu hoạch lý tưởng nhất là sau khi trồng từ 10 đến 11 tháng khi cây có trên 80% số lá ngả vàng. Không nên thu hoạch muộn sau tiết lập xuân vì củ sẽ phát sinh mầm mới, gây hao hụt 15% đến 20% lượng tinh bột.

• Cách phòng ngừa sâu róm và bọ nẹt hại dong riềng hiệu quả trong mùa mưa là gì? Cần thường xuyên làm sạch cỏ dại, xới đất thông thoáng và kiểm tra đồng ruộng từ tháng 8 đến tháng 10. Khi mật độ sâu vượt ngưỡng 4 con/lá, cần ưu tiên sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học kết hợp bảo tồn loài thiên địch ruồi giả ong Systropus macer.

Kết luận

• Xác định rõ thực trạng canh tác dong riềng tại huyện Tam Đường với quy mô 219 ha và sản lượng 12.967 tấn năm 2013.
• Khảo nghiệm và tuyển chọn thành công hai giống dong riềng triển vọng gồm DR49 và DR2-12 thích nghi hoàn hảo với điều kiện sinh thái vùng cao.
• Năng suất củ tươi của hai giống mới đạt 62,5 đến 68,4 tấn/ha, tỷ lệ tinh bột đạt 15,9% đến 16,8%, tăng thu nhập trên 20 triệu đồng/ha cho nông dân.
• Xây dựng thành công mô hình trình diễn 1,5 ha tại xã Bình Lư, tạo cơ sở thực tiễn vững chắc để chuyển giao rộng rãi vào sản xuất.
• Hoàn thiện gói quy trình canh tác thâm canh và phòng trừ dịch hại tổng hợp phù hợp với điều kiện đất đồi dốc.

Luận văn đã đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng cho công tác quy hoạch phát triển nông nghiệp hàng hóa tỉnh Lai Châu. Trong giai đoạn 2026 - 2028, các địa phương cần nhanh chóng nhân rộng diện tích giống mới và đẩy mạnh liên kết chuỗi giá trị. Các nhà quản lý, doanh nghiệp chế biến và bà con nông dân hãy tham khảo chi tiết công trình này để ứng dụng ngay vào thực tế sản xuất nhằm nâng cao năng suất và giá trị kinh tế bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Nguồn gốc, đặc điểm thực vật học và yêu cầu sinh thái của cây dong riềng 1. Nguồn gốc, phân loại và phân bố - Nguồn gốc: Cây Dong riềng có nguồn gốc ở Peru, Nam Mỹ. Được chế biến lấy bột để làm lương thực, thực phẩn là chính (Mai Thạch Hoành và cs, 2011) [13].

Hiện nay, người ta đã xác định được 7 loài dong riềng nguồn gốc phát sinh ở Nam Mỹ và Trung Quốc (Darlington và Janaki, 1945) [36] đó là: + Canna discolor ở Tây Ấn nhiệt đới, + C. Flauca ở Tây Ấn và Mêhico, + C. flaccida ở Nam Mỹ, + C. edulis ở châu Mỹ nhiệt đới, + C.

Indica ở châu Mỹ nhiệt đới, + C.humilis ở Trung Quốc. Ngày nay dong riềng được trồng rộng rãi ở nhiều nước trên thế giới có khí hậu nhiệt đới và á nhiệt đới. Trong đó Nam Mỹ là trung tâm đa dạng di truyền nguồn gen dong riềng, ngoài ra dong riềng được trồng nhiều ở các nước châu Á, châu Phi, Châu Úc. - Phân loại cây dong riềng: Cây Dong riềng (Canna edulis Ker ) là cây thân thảo, họ dong riềng (Cannaceae).

Dựa vào tính chất củ, thân lá và hoa dong riềng, được chia ra 3 loại: Cây chuối hoa (Canna indica L.), cây dong đao (Canna sp), cây dong riềng (Canna Edulis Ker). Dong riềng có tên nhiều địa phương khác nhau như khoai chuối, khoai lào, dong tây, củ đao, khoai riềng, củ đót, chuối nước. 6 + Tên khoa học: Canna Edulis Ker; + Dong riềng thuộc họ chuối hoa Cannacea; + Bộ: Scitaminales Số lượng nhiễm sắc thể là 9, có 2 dạng nhị bội 2n = 2X = 18 và tam bội 3n = 3X = 27. - Phân bố và các giống dong riềng: Trên thế giới dong riềng được trồng ở quy mô thương mại tại các nước vùng nam Mỹ, châu Phi, và một số nước nam Thái Bình Dương.

Tại châu Á, dong riềng được trồng tại Thái Lan, Indonesia, Nam Trung Quốc, Úc và Đài Loan (Hermann, M. Đặc điểm thực vật học cây dong riềng - Thân: Thân của cây dong riềng gồm 2 loại là thân khí sinh và thân củ. Thân khí sinh trung bình cao từ 1,2m đến 1,5m có những giống có thể cao trên 2,5m. Thân cây thường có mầu xanh hoặc xen tím.

Thân gồm những lóng kéo dài, giữa các lóng là các đốt; Thân khí sinh được tính từ đốt tiếp phần củ. Giải phẫu thân khí sinh cho thấy bên ngoài thân được cấu tạo bởi lớp biểu bì gồm những tế bào dẹt, dưới biểu bì có những bó cương mô xếp thành những bó tròn có tác dụng chống đỡ cho cây, tiếp đến là những bó libe và mạch gỗ và trong cùng là nhu mô. - Củ: Củ cây dong riềng hình thành từ thân rễ phình to, những củ to có thể đạt chiều dài 60 cm. Thân rễ phân thành nhiều nhánh và chứa nhiều tinh bột, thân rễ nằm trong đất; thân rễ gồm nhiều đốt, mỗi đốt có một lá vảy, lúc mới ra lá vảy có hình chóp nhọn dần dần to ra sẽ bị rách và tiêu dần.

Trên mỗi đốt của thân củ có nhiều mầm có thể phát triển thành nhánh, nhánh có thể phân chia thành các nhánh cấp 1 hay đến cấp 3. Vỏ của thân có thể có màu trắng, vàng kem đến màu tía hồng. Kích thước củ biến động khá lớn phụ thuộc vào giống và điều kiện chăm bón. Giải phẫu thân rễ cho thấy phía ngoài cùng của củ là biểu bì gồm những tế bào dẹt, tiếp là nhu mô bên trong có 7 những bó cương mô và những bó mạch dẫn libe và gỗ, tiếp là lớp tế bào nhu mô chứa ít một số hạt tinh bột, vào trong nữa là lớp trụ bì rất rõ và trong cùng là nhu mô chứa nhiều hạt tinh bột.

So với thân khí sinh thân rễ có ít bó cương mô hơn. Năng suất cây dong riềng rất cao, nếu trồng ở nơi đất tốt, một khóm dong riềng có thể thu được 15 – 20 kg củ, trồng thâm canh trên diện tích lớn dong riềng cho năng suất 50 - 60 tấn/ha. - Lá: Lá dong riềng gồm phiến lá và cuống lá với bẹ lá ở phía gốc, lá của cây dong riềng thuôn dài, mặt trên của lá có màu xanh hoặc xanh lục xen tím, mặt dưới màu xanh hoặc màu tím. Lá dài khoảng 35 - 60 cm và có chiều rộng 22 - 25cm; Mép lá nguyên, xung quanh mép lá có viền một đường mỏng mầu tím đỏ hoặc màu trắng trong; Phiến lá có gân giữa to, gân phụ song song, có màu xanh hoặc tím đỏ; Cuống lá dạng bẹ ôm lấy thân có chiều dài khoảng 8 - 15 cm.

- Rễ: Bộ rễ cây dong riềng thuộc loại rễ chùm, rất phát triển; rễ mọc từ các đốt của thân củ, từ lớp tế bào trụ bì ở đốt thân củ phát triển ra thành rễ. Rễ của cây dong riềng phát triển liên tục phân thành rễ cấp 1, cấp 2 và cấp 3 (tùy thuộc vào giống), do củ phát triển theo chiều ngang nên rễ chỉ ăn sâu vào đất khoảng 20 - 30cm. - Hoa: Hoa dong riềng xếp thành cụm, cụm hoa dạng chùm, hoa mọc ở ngọn cây. Cây thường mang ít hoa lưỡng tính, không đều, cụm hoa được bao bởi một mo chung như hoa chuối; chùm hoa thiết diện hình tam giác, có từ 6 - 8 đốt, mỗi đốt có 2 hoa, đốt dưới cùng và trên cùng có 1 hoa.

Cấu tạo hoa gồm có 3 lá đài hình cánh rời nhau, 3 cánh hoa dài thon cuộn theo chiều dài. Hoa có 5 nhị đực, ngoài có 3 nhị thì 2 nhị biến thành bản hình cánh hoa, 1 nhị biến thành cánh môi cuộn lại phía trước. Vòng trong có 2 nhị, trong đó 1 nhị thì chỉ còn vết, nhị kia thì một nửa cánh mang 1 bao phấn, 8 nửa còn lại cũng biến thành hình cánh. Tất cả các nhị đều có màu sắc sặc sỡ, màu cánh biến động từ màu đỏ tươi đến màu vàng điểm đỏ.

Bầu hoa có 3 ô, mỗi ô có từ 6 - 8 noãn, phía trên bầu có tuyến tiết mùi. Thời gian từ nụ đến nở hoa từ 3 - 5 ngày, hoa nở theo thứ tự từ thấp đến cao, từ trong ra ngoài; Hoa nở vào buổi sáng, mỗi hoa nở từ 1 - 2 ngày. - Quả: Quả của cây dong riềng thuộc dạng qủa nang, hình trứng ngược, kích thước khoảng 3cm, trên quả nang có nhiều dai mềm. - Hạt: Hạt của cây dong riềng có màu đen, hình tròn đường kính 3,5 - 5 mm.

Khối lượng 1000 hạt khoảng 12 - 13g. Yêu cầu sinh thái của cây dong riềng - Yêu cầu về nhiệt độ: Cây dong riềng thích hợp từ 25-30oC, điều kiện ấm áp dong riềng sinh trưởng phát triển khỏe hơn, tốc độ đồng hóa cao và đẩy nhanh quá trình hình thành thân củ, thời tiết hanh và hơi lạnh đẩy nhanh quá trình vận chuyển tinh bột từ thân lá xuống củ và dong riềng chịu lạnh khá nên có khả năng trồng ở độ cao trên 2.500m so với mặt nước biển. - Yêu cầu ánh sáng: Dong riềng không cần nhiều ánh sáng, nên có thể trồng dưới tán cây ăn quả, cây sinh trưởng bình thường nơi cớm nắng. Ngày dài có ảnh hưởng lớn đến việc hình thành củ.

Điều kiện ngày ngắn, cường độ ánh sáng mạnh thúc đẩy sự hình thành phát triển củ, trong khi ngày dài lại thúc đẩy sự phát triển thân lá. - Yêu cầu đất trồng: Dong riềng là cây có yêu cầu về đất không khắt khe so với cây trồng khác, nên có thể trồng trên nhiều loại đất khác nhau. Tuy nhiên trồng trên đất cát pha, nhiều mùn, đủ ẩm là tốt nhất để cho năng suất cao. Dong riềng là loại cây chịu úng kém do vậy đất trồng dong riềng phải là nơi dễ thoát nước.

Đất đọng nước làm cho bộ rễ hô hấp kém có thể dẫn đến thối củ. - Yêu cầu nước: Dong riềng có đặc điểm chịu hạn tốt, có thể bố trí trên đất có độ dốc trên 15o, ít ẩm, nhưng dong riềng không chịu được ngập úng, 9 nếu bị ngập úng cây thường bị vàng lá, thối củ. Vùng trồng dong riềng ở vùng có lượng mưa thích hợp 900 - 1200 mm. - Chất dinh dưỡng: Cũng như các cây có củ khác, dong riềng yêu cầu có đầy đủ các nguyên tố dinh dưỡng NPK, trong đó K có ý nghĩa trong việc tăng khối lượng củ.

Cây dong riềng yêu cầu đất tốt, giàu mùn để cho năng suất cao, những nơi đất quá cằn cỗi cần bón thêm phân hữu cơ, phân bón rất có ý nghĩa trong việc tăng năng suất củ của cây dong riềng. Tình hình sản xuất và tiêu thụ dong riềng trên thế giới và ở Việt Nam 1. Tình hình sản xuất và tiêu thụ dong riềng trên thế giới Trên thế giới dong riềng được trồng ở quy mô thương mại tại các nước vùng nam Mỹ, châu Phi, châu Á và một số nước nam Thái Bình Dương. Diện tích dong riềng trên thế giới khoảng 3.000 ha, năng suất trung bình đạt 30 tấn/ha.

Châu Phi là châu lục có diện tích trồng dong riềng lớn nhất thế giới. Tại châu Á, dong riềng được trồng tại Thái Lan, Indonesia, nam Trung Quốc, Úc, và Đài Loan (Hermann, M. Trung Quốc là nước có diện tích dong riềng lớn nhất châu Á. Tình hình sản xuất và tiêu thụ dong riềng tại Việt Nam Theo điều tra, nghiên cứu cây dong riềng dễ trồng, ít tốn công chăm sóc nên trồng dong riềng có hiệu quả kinh tế cao, lãi suất có thể đạt 50 - 60 triệu đồng/ha; trước năm 1980 do chưa thấy được giá trị của cây dong riềng, nên người dân chủ yếu trồng để chăn nuôi, trên đất cằn cỗi, đất tận dụng mà các cây khác không phát triển được hoặc trên đất đồi núi, hiệu quả thấp.

Từ năm 1980 cây dong riềng đã được chú ý phát triển như là cây hàng hóa, có giá trị kinh tế; đặc biệt trong những năm gần đây đã được nhiều địa phương chú trọng chuyển đổi phát triển dong riềng thành cây trồng hàng hóa và đã đem lại hiệu quả kinh tế cao, một số nhà nghiên cứu cũng đưa ra con số ước đoán về diện tích dong riềng nước ta những năm gần đây vào khoảng 16 nghìn ha với 10 các giống dong riềng lấy củ và dong riềng cảnh được trồng phổ biến khắp cả nước, từ vùng đồng bằng, trung du đến các vùng núi cao như tỉnh Lào Cai, Hà Giang, Tuyên Quang, Bắc Kạn, Thái Nguyên., trong đó tỉnh Lai Châu khoảng 350 ha, được trồng chủ yếu tại các huyện Tam Đường, Sìn Hồ.