Đặt vấn đề Cây đậu tƣơng (Glycine max (L) merrill) còn gọi là cây đậu nành là cây trồng cạn tác dụng rất nhiều mặt và là cây có giá trị kinh tế cao. Sản phẩm của nó cung cấp thực phẩm cho con ngƣời, thức ăn cho gia súc, nguyên liệu cho công nghiệp chế biến và là mặt hàng xuất khẩu có giá trị. Ngoài ra đậu tƣơng là cây trồng ngắn ngày rất thích hợp trong luân canh, xen canh, gối vụ với nhiều loại cây trồng khác và là cây cải tạo đất rất tốt (Ngô Thế Dân và các cs, 1999) [6]. Hạt đậu tƣơng là loại sản phẩm duy nhất mà giá trị của nó đƣợc đánh giá đồng thơi cả prôtêin và lipit.
Theo các phân tích sinh hóa trong hạt đậu tƣơng thì hàm lƣợng protein trung bình khoảng từ 35,5 - 40 %, lipit từ 15 - 20% gồm cả 2 loại axit béo no và không no, hidratcacbon 15 - 16% và nhiều loại sinh tố và muối khoáng quan trọng cho sự sống. Trong hạt đậu tƣơng có chứa đầy đủ và cân đối các loại axit amin, đặc biệt là các axit amin không thể thay thế cần thiết cho cơ thể con ngƣời nhƣ: triptophan, leuxin, valin, lizin, methiomin. Ngoài ra còn có các muối khoáng nhƣ: Ca, Fe, Mg, Na, P, K… các vitamin B1, B2, D, K, E… Protein đậu tƣơng có giá trị cao không những về hàm lƣợng lớn mà nó còn có đầy đủ và cân đối các loại axit amin cần thiết, đặc biệt là lizin và triptophan rất cần thiết đối với sự tăng trƣởng và sức đề kháng của cơ thể (Cây đậu tƣơng khỏe - 24 thông tin hoạt chất) [26]. Đậu tƣơng là loại hạt mà giá trị dinh dƣỡng của nó đƣợc đánh giá đồng thời cả về protein và lipit, từ hạt đậu tƣơng ngƣời ta chế biến đƣợc trên 600 loại thực phẩm khác nhau.
Hạt đậu tƣơng ngoài làm thực phẩm cho ngƣời, thức ăn cho gia súc còn đƣợc làm nguyên liệu cho công nghiệp chế biến sơn, cao su nhân tạo, mực in, xà ph ̣òng, chất dẻo, tơ nhân tạo, dầu bôi trơn trong ngành hàng không (Phạm Văn Thiều, 2006) [15]. c 2 Trong y học, đậu tƣơng đƣợc dùng làm vị thuốc chữa bệnh giúp tránh hiện tƣợng suy dinh dƣỡng ở trẻ em, ngƣời già và có tác dụng hạn chế bệnh loãng xƣơng ở phụ nữ, bệnh đái tháo đƣờng, thấp khớp (Cây đậu tƣơng khỏe - 24 thông tin hoạt chất) [26]. Ở Việt Nam, đậu tƣơng là cây trồng quan trọng, là một cây thực phẩm vừa dễ trồng lại vừa có hiệu quả kinh tế cao, không những thế cây đậu tƣơng còn có tác dụng cải tạo đất tăng năng suất của các cây trồng khác. Chính vì vậy, phát triển đậu tƣơng là một trong 10 chƣơng trình ƣu tiên ở nƣớc ta.
Cây đậu tƣơng là một trong những mũi nhọn chiến lƣợc kinh tế trong việc bố trí sản xuất và khai thác lợi thế của vùng khí hậu nhiệt đới. Định hƣớng sản xuất nông nghiệp của nƣớc ta trong thời gian tới là không thiên về tăng diện tích trồng trọt mà thiên về xu hƣớng tăng năng suất cây trồng trên đơn vị diện tích để tăng sản lƣợng. Trong đó giống là một trong những yếu tố ảnh hƣởng rất lớn đến sự sinh trƣởng, phát triển và năng suất đậu tƣơng. Đậu tƣơng đƣợc gieo trồng phổ biến trên cả 7 vùng sinh thái trong cả nƣớc.
Trong đó, Thái Nguyên là một tỉnh thuộc vùng Trung du miền núi phía Bắc có diện tích đậu tƣơng lớn của vùng, xấp xỉ 2000 ha/năm, nhƣng năng suất còn thấp đạt 14,4 tạ/ha, trong khi năng suất bình quân của nƣớc ta đạt xấp xỉ 15,0 tạ/ha và thế giới đạt 23,3 tạ/ha (FAOSTAT,2017) [21]. Nguyên nhân là chúng ta chƣa có bộ giống tốt và biện pháp kĩ thuật thâm canh phù hợp cho giống. Do vậy cần phải chọn tạo giống mới và nhanh chóng đƣa các giống mới năng suất cao, chất lƣợng tốt vào sản xuất đại trà. Tuy nhiên trƣớc khi đƣa vào sản xuất, các giống này cần đƣợc nghiên cứu, thử nghiệm để chọn đƣợc giống phù hợp với điều kiện sinh thái của vùng.
Xuất phát từ nhu cầu thực tế và công tác nghiên cứu chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển của một số dòng đậu tương nhập nội từ Hàn Quốc trong vụ Xuân 2017 tại Thái Nguyên”. Mục đích nghiên cứu Chọn đƣợc nhƣng dòng đậu tƣơng sinh trƣởng phát triển tốt thích hợp với điều kiện sinh thái của tỉnh Thái Nguyên phục vụ cho công tác chọn giống đậu tƣơng mới. Mục tiêu nghiên cứu Xác định đƣợc khả năng sinh trƣởng, phát triển của một số dòng đậu tƣơng nhập nội từ Hàn Quốc tai Thái Nguyên. Ý nghĩa của đề tài 1.
Trong học tập và nghiên cứu - Trong quá trình thực hiện đề tài giúp sinh viên củng cố và hệ thống hoá kiến thức để áp dụng vào thực tế, rèn luyện kỹ năng thực hành và tích luỹ kinh nghiệm trong sản xuất, tạo lòng yêu nghề nghiệp cho sinh viên. - Giúp sinh viên nắm đƣợc các bƣớc để tiến hành nghiên cứu một đề tài khoa học, phƣơng pháp thu thập số liệu và trình bày một báo cáo khoa học. - Kết quả nghiên cứu của đề tài đã xác định đƣợc giống đậu tƣơng có triển vọng phù hợp với điều kiện của Thái Nguyên là tài liệu khoa học để giáo viên và sinh viên trong ngành tham khảo. Trong thực tiễn sản xuất Qua kết quả của việc nghiên cứu sẽ đƣa ra đƣợc giống tốt, năng suất cao, phù hợp với vụ Xuân tại Thái Nguyên từ đó khuyến cáo cho nông dân sản xuất nhằm đạt đƣợc năng suất và hiệu quả kinh tế cao nhất.
c 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài 2. Cơ sở khoa học Sản xuất nông nghiệp dựa trên cơ sở áp dụng một cách khoa học giữa các yếu tố giống, phân bón, kĩ thuật thâm canh, đồng thời bảo vệ tài nguyên thiên nhiên tránh ô nhiễm môi trƣờng. Trong đó, giống là yếu tố quan trọng hàng đầu, sử dụng giống tốt có năng suất cao, chất lƣợng tốt, chống chịu với điều kiện bất thuận và sâu bệnh hại, có khả năng cải tạo và bảo vệ đất, hạn chế ô nhiễm môi trƣờng là mục tiêu quan trọng của việc phát triển một nền sản xuất nông nghiệp tiên tiến, có tính bền vững cao.
Vì vậy để phát huy đƣợc hiệu quả của giống cần phải sử dụng chúng hợp lí, phù hợp với điều kiện sinh thái, khí hậu đất đai, kinh tế xã hội. Để có những giống có năng suất cao, chất lƣợng cao, có khả năng chống chịu với điều kiện ngoại cảnh tốt thì công tác chọn giống đóng một vai trò vô cùng quan trọng. Ngày nay nhờ có nhƣng thành tựu của công nghệ sinh học hiện đại và toàn cầu hóa thì công tác giống đƣợc hỗ trợ và thời gian tạo ra giống mới đƣợc rút ngăn rất nhiều. Các thành tự khoa học đƣợc ứng dụng trong chọn tạo giống nhƣ gây đột biến, chuyển gen, lai tạo, nhập nội giống.
Các giống đậu tƣơng tại Viện Nam hiện tại sử dụng chủ yếu theo lai tạo và nhập nội. Khi chọn lọc hay nhập đƣợc giống mới thì việc khảo nghiệm tại các vùng tiểu khí hậu khác nhau để tìm ra giống tốt là rất quan trọng. Công tác khảo nghiệm giống là một cuộc thí nghiệm nhằm xác định sự thích ứng của giống đối với địa phƣơng trên các loại đất, các loại khí hậu và các biện pháp kĩ thuật khác. Nếu các giống mới chƣa đƣợc khảo nghiệm kĩ lƣỡng và chƣa đƣợc công nhận là đạt tiêu chuẩn mà đã đƣa ra sản xuất ở diện c 5 rộng thì sẽ gây hiện tƣợng rối loạn giống, gây khó khăn cho việc sản xuất, thâm canh tăng năng suất cây trồng.
Các dòng đậu tƣơng thí nghiệm đều đã qua khảo nghiệm sơ bộ ở Thái Nguyên và tỏ ra có triển vọng tốt. Cơ sở thực tiễn Hiện nay, ở hầu hết các tỉnh miền núi phía Bắc nói chung và tỉnh Thái Nguyên nói riêng, diện tích đất bỏ hoang còn rất nhiều, tập trung chủ yếu ở những vùng không chủ động nƣớc, đất đồi thấp, hoặc ở những vùng này trồng một số loại cây có giá trị kinh tế thấp. Do đó, việc đƣa cây trồng cạn nói chung và cây đậu tƣơng nói riêng vào sản xuất ở các vùng này là rất cần thiết, nhằm tăng hiệu quả sử dụng đất, góp phần cải tạo đất, chống xói mòn, thoái hóa đất, nâng cao thu nhập cho nông dân, cải thiện đời sống cộng đồng 2. Tình hình sản xuất đậu tƣơng trên thế giới và Việt Nam 2.
Tình hình sản xuất đậu tương trên thế giới Trong cơ cấu cây trồng, cây đậu tƣơng xuất hiện sớm nhƣng chỉ phát triển mạnh từ sau chiến tranh thế giới thứ hai cả về diện tích, năng suất và sản lƣợng. Cây đậu tƣơng có nguồn gốc từ Đông Bắc Trung Quốc. Hiện nay có khoảng 78 nƣớc trồng đậu tƣơng, Châu Á tuy là nơi nguyên sản của cây đậu tƣơng nhƣng nó lại đƣợc trồng tập trung ở Châu Mỹ với 70,03%. Châu Á chỉ có 23,5%, còn lại ở các châu lục khác.
Cây đậu tƣơng đã trở thành cây trồng quan trọng thứ 4 sau lúa mì, lúa nƣớc và ngô. Vì vậy sản xuất đậu tƣơng đƣợc nhiều nƣớc trên thế giới quan tâm, đầu tƣ sản xuất. Tình hình sản xuất đậu tƣơng trên thế giới những năm gần đây đƣợc thể hiện qua bảng 2. Tình hình sản xuất đậu tƣơng trên thế giới những năm gần đây Chỉ tiêu Diện tích Năng suất Sản lƣợng Năm (triệu ha) (tạ/ha) (triệu tấn) 2008 96,46 23,97 231,27 2009 99,33 22,49 223,41 2010 102,81 25,77 265,00 2011 103,81 25,19 261,59 2012 105,36 22,92 241,58 2013 111,63 24,91 278,09 2014 117,71 26,20 308,43 (Nguồn: FAOSTAT, 2017) [21] Qua bảng 2.1 cho thấy: Về diện tích: Từ năm 2008 - 2014 diện tích trồng đậu tƣơng trên thế giới không ngừng tăng lên và dao động trong khoảng từ 96,46 - 117,71 (triệu ha).
Trong đó diện tích trồng đậu tƣơng đạt cao nhất là năm 2014 với 117,71 (triệu ha), tăng 21,25 (triệu ha) so với năm 2008. Về năng suất: Năng suất đậu tƣơng trên thế giới những năm gần đây tƣơng đối ổn định, dao động từ 22,49 – 26,20 (tạ/ha). Năng suất đạt thấp nhất vào năm 2009 với 22,49 (tạ/ha) và năng suất cao nhất vào năm 2014 với 26,20 (tạ/ha). Về sản lƣợng: Sản lƣợng đậu tƣơng trong những năm gần đây dao động từ 223,41 – 308,43(triệu tấn), năm 2009 đạt thấp nhất 223,41 (triệu tấn) .Trong vòng 7 năm từ 2008 -2014 sản lƣợng đậu tƣơng tăng 77,16 triệu tấn.
Năm 2014 sản lƣợng đậu tƣơng đạt lớn nhất 308,43 (triệu tấn).