ĐẶT VẤN ĐỀ 1.Tính cấp thiết của đề tài Hiện nay nhu cầu về dinh dƣỡng ngày càng đƣợc đảm bảo cả về số lƣợng và chất lƣợng. Do vậy, số lƣợng rau xanh cần phải tăng lên, bởi rau xanh chính là nhân tố tích cực trong việc cân bằng dinh dƣỡng và kéo dài tuổi thọ của con ngƣời. Trong các loại quả ăn đƣợc ƣa chuộng thì quả cà chua là nguần cung cấp dinh dƣỡng rất cần thiết cho sự phát triển của cơ thể con ngƣời. Trong quả cà chua có chứa nhiều các chất nhƣ: Gluxit, Protein, β Caroten, các loại Vitamin A, B, C, E, và PP trong đó khoảng 95%-99% là Vitamin A, 60%-70% là Vitamin B2 và gần 100% Vitamin C.
Các khoáng chất cũng có nhiều trong quả cà chua nhƣ: Ca, Fe, P, S, K, Mg, Na. Đƣờng là một trong các dinh dƣỡng quan trọng trong quả cà chua, đây là các loại đƣờng dễ tiêu nhƣ: Glucoza, Fructoza,. Đƣợc cơ thể hấp thụ một cách dễ dàng. Bên cạnh đó cà chua còn có tác dụng chữa bệnh, một nghiên cứu của các nhà khoa học Mỹ cho biết: Chất Lycopen thành phần tạo nên mầu đỏ của quả cà chua có khả năng làm giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch, có khả năng ngăn ngừa sự hình thành các gốc tự do gây ung thƣ đặc biệt là ung thƣ tuyến tiền liệt.
Quả cà chua có giá trị dƣợc liệu cao do có vị ngọt tính mát, giải nhiệt, chống hoại huyết, kháng khuẩn, chống độc, giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch, có khả năng ngăn ngừa sự hình thành các gốc tự do gây ung thƣ, đặc biệt là ung thƣ tiền liệt tuyến… [6][9][10]. Ngoài ra, cà chua còn đƣợc dùng làm mỹ phẩm, chữa mụn trứng cá và các sản phẩm chống lão hóa da. Chính nhờ những giá trị quan trọng đó, cà chua đã và đang trở thành một n trong những loại rau đƣợc ƣa chuộng nhất và trồng phổ biến ở trên thế giới và ở Việt Nam. Quả cà chua còn đƣợc sử dụng ở nhiều phƣơng thức khác nhau: Có thể dùng làm salat, nấu chín, cũng có thể ăn sống hay chế biến thành các sản phẩm khác nhƣ: Tƣơng cà, nƣớc sốt cà chua, bột nhuyễn và nhiều sản phẩm đóng hộp khác.
Cà chua tƣơi và các sản phẩm từ cà chua là mặt hàng xuất khẩu có giá trị cao. Do có giá trị quan trọng và tính năng đa dạng của nó mà những năm gần đây diện tích và sản lƣợng cà chua trên thế giới luôn tăng cao hơn các loại rau quả khác. Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên cũng nhƣ khu vực Đông Bắc Bộ, phần lớn diện tích trồng cà chua tập trung vào chính vụ (vụ Đông Xuân), năng suất cao nhƣng giá thấp, cung vƣợt quá cầu, tiêu thụ chậm, trong khi đó cà chua trái vụ (Hè Thu, Thu Đông và Xuân Hè) diện tích còn ít. Nguyên nhân là do thiếu bộ giống có khả năng trồng trong điều kiện bất thuận (trái vụ), do đó trong sản xuất ngƣời nông dân không lựa chọn đƣợc các giống cà chua có tính thích ứng rộng, năng suất cao,chống chịu tốt phù hợp trồng trong các điều kiện trái vụ.
Cùng với đó, do ảnh hƣởng của sự biến đổi khí hậu trên toàn cầu, thời tiết biến đổi thất thƣờng, nhiệt độ tăng cao cùng với hạn hán và ngập úng bất thƣờng xảy ra ở Thái Nguyên làm ảnh hƣởng đến sinh trƣởng, phát triển và năng suất cà chua. Trong những năm gần đây, việc chọn tạo và đƣa vào thử nghiệm và sản xuất những giống cà chua mới có năng suất cao, ổn định và thích nghi với những vùng sinh thái khác nhau là vấn đề rất quan trọng góp phần làm phong phú thêm bộ giống cà chua tốt vào sản xuất đại trà nhằm phát triển cà chua quanh năm và ứng phó với biến đổi khí hậu. Chính vì vậy, việc n lựa chọn giống cà chua có khả năng chịu nhiệt và phù hợp với điều kiện sinh thái của Thái Nguyên để giới thiệu cho sản xuất là cần thiết. Xuất phát từ những lí do trên tôi tiến hành đề tài: “Ngiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển của một số giống cà chua Hàn Quốc nhập nội trong vụ Hè - Thu 2016 tại tỉnh Thái Nguyên”.
Mục tiêu và yêu cầu của đề tài 1. Mục tiêu - Xác định đƣợc giống cà chua có khả năng cho năng suất cao, chất lƣợng tốt thích hợp trồng trong điều kiện trái vụ (Hè Thu) năm 2016 tại thành phố Thái Nguyên. - Đánh giá khả năng sinh trƣởng, phát triển và một số đặc điểm hình thái cấu trúc của các giống cà chua trồng trong vụ Hè Thu tại thành phố Thái Nguyên. - Đánh giá tình hình sâu bênh hại các giống cà chua ở hai vụ Hè Thu tại thành phố Thái Nguyên.
Ý nghĩa của đề tài 1.1 Ý nghĩa trong thực tiễn - Tuyển chọn một số giống cà chua mới, có khả năng chịu nhiệt và chịu hạn cho năng suất cao phục vụ cho sản suất cà chua trái vụ ở thành phố Thái Nguyên. - Kết quả của đề tài góp phần bổ sung nguồn giống cây trồng mới để thích ứng với biến đổi khí hậu nhằm duy trì và phát triển sản xuất cà chua, góp phần xóa đói giảm nghèo, tăng thu nhập cho các hộ nông dân và đáp ứng cho nhu cầu tiêu thụ quanh năm trên địa bàn thành phố Thái Nguyên. Ý nghĩa khoa học của đề tài - Là tài liệu tham khảo cho sinh viên trong quá trình học tập và nghiên cứu về cây cà chua. - Là cơ sở lý luận cho việc phát triển cà chua trái vụ cho năng suất ổn định tại thành phố Thái Nguyên và các vùng có điều kiện tƣơng tự.
n PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Nguồn gốc phân loại. Nguồn gốc của cà chua Theo Bar-Yosef, B, Scaife, A, 1995 cây cà chua có nguồn gốc từ một dạng hoang dại ở vùng Pêru-Ecuađo-Bolivia thuộc Andes, Nam Mỹ. Tại đây, ngày nay còn tìm thấy nhiều loài cà chua hoang dại gần gũi với loài cà chua trồng.
Các nghiên cứu sinh học phân tử và di truyền phân tử (nghiên cứu các izoenzyme, các marker phân tử nghiên cứu khoảng cách di truyền) cũng đã xác định điều đó, đồng thời khẳng định rằng Mehico là nơi đầu tiên thuần hóa, trồng trọt cà chua (dẫn theo Mai Phƣơng Anh và cs, 1996) [2]. Về nguồn gốc cây cà chua trên thực tế cũng có nhiều ý kiến khác nhau song tập chung chủ yếu vào hai hƣớng: Hƣớng thứ nhất cho rằng cây cà chua có nguồn gốc từ cà chua dại (L.esculentum varpimpine lliforme). Hƣớng thứ hai cho rằng cà chua Anh Đào (L.esculentum var cerasifome) là tổ tiên của cà chua trồng ngày nay. cây cà chua xuất hiện ở Châu Âu vào thế kỷ 16-17 và trồng đầu tiên ở Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Italia do những nhà buôn Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha chuyển từ Nam Mỹ tới, từ đó cây cà chua đƣợc lan truyền đi các nơi khác.
Trong thời kỳ này cây cà chua chỉ đƣợc xem nhƣ cây cảnh và cây thuốc. Đến thế kỷ 18, cây cà chua mới đƣợc chấp nhận là cây thực phẩm có giá trị và từ đó phát triển mạnh (dẫn theo tài liệu Kuo và cs, 1998) [23]. Nhiều tài liệu ghi nhận, cà chua xuất hiện và đƣợc trồng đầu tiên ở Bắc Mỹ vào năm 1710. Ở giai đoạn này, ngƣời ta quan niệm cà chua là cây độc có n hại đến sức khỏe nên chƣa đƣợc chấp nhận.
Đến năm 1830 cà chua mới đƣợc chấp nhận là cây thực phẩm nhƣ hiện nay. Theo Kuo và cs, 1998 [23], Cây cà chua có mặt, trồng ở Châu Phi vào thế kỷ 17, do những ngƣời thực dân đi chiếm thuộc địa chuyển từ Châu Âu vào. Còn ở Châu Á, cà chua đƣợc trồng đầu tiên ở Philipin, Indonexia, Malaysia vào thế kỷ 18 qua các thƣơng gia và thực dân Hà Lan, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha sau đó đƣợc phát triển sang các nƣớc khác. Ở Việt Nam, cà chua du nhập vào từ thời thực dân Pháp chiếm đóng, tức là khoảng hơn 100 năm trƣớc đây và đƣợc ngƣời dân thuần hóa trở thành cây bản địa.
Từ đó cùng với sự phát triển của xã hội, cây cà chua đã và đang trở thành một cây trồng có giá trị kinh tế, giá trị sử dụng cao. Trong lịch sử trồng trọt cà chua đã có từ lâu đời, nhƣng mãi đến nửa đầu thế kỉ 20 cà chua mới đƣợc trở thành cây trồng phổ biến trên thế giới thông qua con đƣờng tăng nhanh số lƣợng các giống mới. Năm 1863 có 23 giống cà chua đƣợc giới thiệu, sau hai thập kỉ số lƣợng cà chua tăng tới 200 giống. Cho đến nay số lƣợng cà chua đã trở nên phong phú và đa dạng đã đáp ứng đƣợc phần nào nhu cầu của ngƣơi tiêu dùng trên khắp thế giới (Morrison, 1983) [25].
Việc phân loại cà chua đã đƣợc các nhà khoa học đi sâu nghiên cứu để phân loại cà chua (Morrison, 1983) [25]. Cà chua là cây thuộc họ cà Solanaceae, chi Lycopersicon. Theo tác giả PD Breznhev (1955-1964). Lycopersion gồm ba loại: Lycopersion esculentum mill Đây là loài lớn nhất, các giống cà chua trồng hiện nay đều nằm trong loài này.
Loài này thích nghi cả ánh sáng ngày dài cả ánh sáng ngày ngắn. n Breznep đã chia loại nay thành những loài phụ và các biến chủng sau: Cà chua dại Ssp. Spontaneum của tác giả Breznep. + Cà chua dại: (Ssp.Spontaneum) Có 2 biến chủng là: Var.pimpinellifolium và Var.
Cả hai biến chủng này có hàm lƣợng đƣờng và chất khô cao, riêng Var.racemigerum có đặc tính chống bệnh tốt. + Cà chua nửa trồng: (Ssp.Spontaneum) Loài này có 5 biến chủng trong đó có hàm lƣợng đƣờng, axit và chất khô cao, dạng quả mập dạng quả anh đào, dạng quả dài, dạng quả lê, và dạng quả nhiều ngăn hạt. + Cà chua trồng: (Sub.cultum Breznep) Căn cứ vào đặc điểm hình thái ngƣời ta chia thành 3 biến chủng: Cà chua thƣờng: Var.vulgare: biến chủng này chiếm 75% số cà chua trồng trên thế giới, bao gồm các giống chín sớm, chín muộn và chín trung bình Cà chua lá to: Var.grandifolium: cây trung bình, lá ít và trung bình, lá to nhƣ lá khoai tây. Cà chua thân bụi: Var.validum: Cây thấp, thân thẳng có lông tơ, lá trung bình cuấn ngắn, mép cong.
Lycopersicum peruviarum Mill. Có nguồn gốc ở Peru, Chile loài này có xu hƣớng thụ phấn chéo (giao phấn) cao và có khả năng chống bệnh cao hơn các loại khác vì vậy đƣợc ứng dụng nhiều trong chọn tao giống. Lycopersicum Hisrutum Humb. Đây là loài cây ngày ngắn, quả chỉ hình thành trong điều kiện độ chiếu sáng trong ngày là 8 - 10 giờ.
Các cơ quan sinh trƣởng có đặc điểm là đƣợc phủ một lớp lông tơ, thƣờng đƣợc sử dụng làm vật liệu trong quá trình lai tạo giống. Giá trị của cây cà chua 2.