Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu chung về cuộc đời, sự nghiệp O. Trên thế giới Truyện ngắn của O.Henry đã tạo nên tiếng vang lớn đối với nền văn học Mỹ. Sáng tác của ông đã nhận được sự quan tâm của nhiều học giả trên toàn thế giới.
Trong đó, hầu hết các nhà nghiên cứu đã tiếp cận truyện ngắn của ông từ góc nhìn phê bình tiểu sử. Vào năm 1914, trên tạp chí The Sewanee Review, (O.Henry; Author(s): Hyder E. Rollins; Source: The Sewanee Review, Vol. 213-232), nhà nghiên cứu Hyder E.
Rollins từng nhận định: “Bốn năm sau khi O.Henry qua đời, tác giả truyện ngắn nổi tiếng nhất của Mỹ kể từ thời của Bret Harte, là khoảng thời gian vô cùng đặc biệt khi được đánh dấu bởi sự gia tăng một cách đột ngột số lượng người đọc và những cuộc thảo luận về sáng tác của O. Phiên bản đầu tiên công bố các tác phẩm hoàn chỉnh của ông được bán với giá đáng kinh ngạc là một trăm hai mươi lăm đô la. Khác với những năm trước đó, các ấn phẩm khác đã được phát hành với mức giá rẻ hơn rất nhiều” [168]. Rollins nói rằng giống nhiều người quan tâm đến O.Henry, thật ngạc nhiên khi có rất ít bài viết về tác giả này, và tên của ông đã bị bỏ qua trong nhiều cuốn sách tham khảo về miền Nam như The South in the Building of the Nation (Miền Nam trong xây dựng quốc gia) và The Library of Southern Literature (Thư viện văn học miền Nam).
Do đó, thật thú vị để chúng tôi tìm hiểu một cách sâu hơn về O.Henry cũng như kĩ thuật viết của ông. Lí do mà Hyder E. Rollins đưa ra cũng góp phần lí giải nguyên nhân tại sao các nghiên cứu về tiểu sử của O.Henry xuất hiện nhiều đến vậy.Henry gần như chưa được quan tâm và đặt đúng vị thế, thế nên tiểu sử và cuộc đời đầy biến động như một cuốn tiểu thuyết phiêu lưu kỳ lạ đã trở thành đối tượng nghiên cứu cơ bản và trước tiên về O. Các nghiên cứu tiểu sử về O.Henry đều mô tả cuộc sống khó khăn của ông khi sinh ra tại vùng Greensboro, North Carolina, tuổi trưởng thành qua các vùng đất Texas, La Salle County, Houston, đến cuộc đời chạy trốn, lang bạt qua nhiều nơi khác nhau của nước Mỹ.
Đặc biệt là quãng đời ngồi sau chấn song ở một nhà tù thuộc bang Ohio vì bị chính quyền kết án tội biển thủ ngân quỹ đến những năm tháng vinh quang khi thành danh ở New York, màu sắc u ám của cuộc hôn nhân thứ hai không hạnh phúc và cái chết đơn côi. Hầu hết các công trình này đều dành tâm sức để nói về cuộc đời như một chuyến hành trình không nơi neo đậu của ông. Với mỗi giai đoạn, các học giả lại tập trung đối chiếu bối cảnh xã hội, văn hóa, biến động thời đại vào trong các câu chuyện được sáng tác về thời kỳ đó. Điều này rõ ràng đã mang lại nhiều hiểu biết về bản thân con người của tác giả cũng như khối lượng tác phẩm lớn của ông.
Tiêu biểu như trong các bài viết: O.Henry (Nguồn: Texas Review, Vol. 248-259), tác giả Doren Carl Van nhận định: “Huyền thoại đã lớn lên cùng với O.Henry… huyền thoại ấy cho thấy hình dáng của một nhà triết học đi theo những cuộc phiêu lưu thông qua hàng trăm nghề nghiệp ở hầu hết các khu vực của nước Mỹ, và cuối cùng đã trôi dạt về New York, khám phá ra một vùng đất mới đầy lãng mạn và đi qua những năm tháng còn lại của cuộc đời trong những khám phá kỳ lạ ấy” [160,250]. Đối tượng tầm nhìn của ông không phải là lịch sử hay đạo đức, như với Hawthorne, hay thế giới của những giấc mơ, như với Poe, mà chính là cái được ông gọi là những cuộc phiêu lưu. “Người phiêu lưu thực sự” là cách ông nói về mình trong tác phẩm Cánh cửa màu xanh (The Green Door), “ra đi không mục đích và không tính toán để gặp gỡ và chào đón số phận còn chưa biết đến” và “Một người không nhất thiết phải là một anh hùng hay một 10 triết gia để phiêu lưu như vậy.
Điều đó là cần thiết để giữ cho tâm trí cởi mở, hy vọng, với một đôi mắt cẩn trọng, và một niềm đam mê không hối tiếc cho những tưởng thưởng mà một người đi săn tìm kiếm. Giống như một nhà khoa học, kẻ phiêu lưu muốn tìm ra sự thật về chính bản thân mình trong thực tế, nhưng anh ta muốn tất cả gặp nhau vào thời điểm mà sự giao thoa ấy dường như có ý nghĩa nghệ thuật.Henry đúng nghĩa là một kẻ phiêu lưu của loại hình này và là một người sành về phiêu lưu pha trộn đôi chút nhút nhát, đồng thời không ngừng trong khám phá địa hạt của lãng mạn trong sự phong phú đáng kinh ngạc ở những sáng tác của ông”. Việc nghiên cứu tiểu sử của O.Henry rõ ràng là việc làm cần thiết do chỗ bản thân bối cảnh xã hội lẫn đời sống riêng tư của ông đều chứa đựng màu sắc bất thường. Về phương diện nền tảng xã hội: Mỹ đầu thế kỷ XX là thế giới của sự bùng phát dữ dội các ngành công nghiệp và sự thịnh vượng dư thừa vật chất của giới thượng lưu.
Sự hào nhoáng này hoàn toàn trái ngược với những cảm giác lo lắng bồn chồn và bất an được lèn chặt bên dưới về sự suy giảm đạo đức, sự đói nghèo về thế giới tinh thần. Tất cả những điều đó rõ ràng là hệ quả của chiến tranh đi kèm với nỗi sợ hãi, mất mát, lạc hướng và vỡ mộng. Có lẽ nhờ cuộc đời phong phú của tác giả nên các truyện ngắn của O.Henry (tổng cộng gần 400 truyện) cũng thể hiện các nét đa dạng của xã hội Mỹ đương thời. Người ta có thể tìm thấy những nhân vật làm các nghề mà chính tác giả đã trải qua, và vô vàn những mẫu hình nhân vật khác nữa: Từ chủ cửa hiệu, nhân viên bán hàng, ký giả, họa sĩ, bác sĩ, diễn viên sân khấu, thợ cắt tóc, cảnh sát, thanh tra, phu vàng, những người thất nghiệp vô gia cư, và kể cả kẻ tội phạm và tù nhân sau song sắt.
Bối cảnh trong các truyện ngắn của O.Henry cũng phong phú như chính không gian cuộc đời mà ông đã kinh qua trên từng chặng đường phiêu bạt khắp nước Mỹ rộng lớn, trải dài qua ba khu vực Trung – Tây-Nam nước Mỹ. 11 Phần nổi bật trong số đó là nhiều câu chuyện lấy phông nền từ thành phố New York - nơi O.Henry sống tám năm cuối đời làm bối cảnh. Tất cả đều biểu hiện khung cảnh xã hội kinh tế nước Mỹ vào thời khoảng cuối thế kỉ XIX và đầu thế kỉ XX, lúc đường Thành phố New York còn được thắp sáng bằng đèn ga, x e n g ự a là phương tiện để di chuyển chủ yếu, nhiều dân chăn bò vẫn còn sống bờ sống bụi và xem pháp luật bằng nửa con mắt, dân đi tìm vàng tự lập nên những thị trấn mới rồi “tự cai tự quản”… Do đó, một trong những câu nói nổi tiếng của O.Henry khi trả lời sự thắc mắc của một người bạn về sự phong phú đáng kinh ngạc trong các sáng tác của ông, ông nói: “Những câu chuyện tồn tại trong mọi thứ. Tôi đã có những câu chuyện huyên thuyên tốt nhất của mình từ băng ghế công viên, những cột đèn đường và từ giá để tạp chí”.
Ngoài ra, còn rất nhiều những bài báo khác tập trung nghiên cứu về những chi tiết, sự kiện hoặc những quãng đời nhất định trong cuộc đời kỳ lạ của O.Henry's Case Reconsidered (Tái xem xét trường hợp của O.Henry)” của tác giả Luther W. Courtney [American Literature, Vol. Trong đó, tác giả tái cân nhắc và bàn luận về thời điểm bị kết tội, tội trạng thực sự của O.Henry cũng như những ám ảnh về quá khứ tù tội của ông trong các sáng tác về sau.Henry's Life and Position (O.Henry: cuộc đời và vị thế) trên The Sewanee Review, Vol. 237-243), tác giả John Beaty xem xét địa vị vĩ đại của O.Henry trong dòng chảy văn học và văn hóa Mỹ từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX.
Nhà nghiên cứu khẳng định những đóng góp không thể chối cãi của O.Henry cho thể loại truyện ngắn. Ở Việt Nam Ở Việt Nam, Lê Huy Bắc là người nghiên cứu khá sớm và công phu về tiểu sử O.Henry và vai trò của tiểu sử đó đối với sự nghiệp sáng tác của nhà văn. Trong chuyên luận Lịch sử văn học Mỹ, ông đã dành riêng một chương 12 nghiên cứu tác giả này về tiểu sử và sự nghiệp sáng tác.Henry với những năm tháng tuổi thơ nhiều tổn thương tình cảm, những thăng trầm của gia đình và những biến cố cuộc đời được nhà nghiên cứu tìm hiểu công phu, tỉ mỉ và trình bày theo trình tự thời gian trong mục Cuộc đời sáng tạo nghệ thuật của O. Tác giả công trình cho rằng tuổi thơ của cây bút truyện ngắn Mỹ trải qua thời kì cay đắng của Nội chiến và tái thiết đất nước nên về sau, mặc dù những trải nghiệm khi ông trưởng thành ở những miền đất khác nhau luôn hiện diện trong tác phẩm, nhưng sự phân tích và đánh giá được xem là sâu sắc nhất bao giờ cũng chạm đến giai đoạn gian khó thuở thiếu thời.
Nhiều nhà nghiên cứu lấy cuộc đời, gia đình, bạn bè, công việc để cắt nghĩa các truyện ngắn của O. Tuy nhiên, Lê Huy Bắc lại cho rằng không thể dùng những yếu tố trên như một nhân tố cốt lõi để giải thích việc thành công trong nghề nghiệp với tư cách là một nhà văn hoặc sự thất bại đau đớn với tư cách là một con người mà sâu xa hơn nó góp phần hình thành nên “nhân tố ngược” trong tố chất nghệ sĩ của O. Tác giả xem “nhân tố ngược” đã giúp O.Henry “xử lý thành công những vấn đề tinh tế, phức tạp trong đời sống xã hội cũng như đời sống tâm hồn của con người. Những nhân tố ngược ấy giống như toàn bộ giá trị nghệ thuật mà ông đã mê hoặc hàng triệu trái tim độc giả nhưng vẫn chịu không ít lời chỉ trích của các phê bình gia” [19,386].
Những năm tháng sau cuộc Nội chiến kết thúc thực sự là khoảng thời gian khó khăn với nhà văn khi người mẹ qua đời. Cuộc sống bên cạnh người nuôi dạy O.Henry – Evalina Marya Porter (cô Lina) đã mang đến cho ông không những hơi ấm tình yêu của một người mẹ mà còn mở ra cho nhà văn thế giới của niềm đam mê sách vở mà từ đó, O.Henry được tiếp xúc với những nguyên tắc sáng tạo nghệ thuật. Những năm tháng trưởng thành là những năm tháng O.