CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KẾ TOÁN HOẠT ĐỘNG DỊCH VỤ TRONG ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP CÓ THU 1.1 Đơn vị sự nghiệp công lập có thu, đặc điểm và phân loại 1.1 Khái niệm Đơn vị sự nghiệp là những tổ chức, đơn vị do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân. Quyết định thành lập nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ nhất định hay quản lý nhà nước về một hoạt động nào đó gồm cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước trong các lĩnh vực như giáo dục, đào tạo, y tế, nghiên cứu khoa học, văn hóa, thể dục thể thao, du lịch, lao động - thương binh và xã hội, thông tin truyền thông và các lĩnh vực sự nghiệp khác được pháp luật quy định. Mỗi một đơn vị phải thực hiện một chức năng, nhiệm vụ nhà nước giao với kinh phí bằng nguồn NSNN cấp, nguồn viện trợ, biếu tặng hoặc các nguồn khác từ hoạt động sản xuất kinh doanh từ nhu cầu của thị trường trên cơ sở chức năng nhiệm vụ của từng đơn vi. Một Nhà nước hình thành tất yếu sẽ tồn tại các dịch vụ công: đó là những hoạt động vì lợi ích chung, cần thiết cho toàn xã hội nhằm đảm bảo quyền và nghĩa vụ cơ bản nhất.
Dịch vụ công không phải là dịch vụ thương mại mà việc trao đổi dịch vụ không thông qua quan hệ thị trường đầy đủ. Dịch vụ công hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận mà với mục tiêu phục vụ lợi ích cộng đồng. Với vai trò là người bảo đảm công bằng cho xã hội, Nhà nước có nghĩa vụ bảo đảm những mục tiêu chính của dịch vụ công. Các đơn vị thực hiện cung ứng dịch vụ công được gọi là đơn vị sự nghiệp.
Đề cập đến chức năng, nhiệm vụ và khả năng thu của đơn vị thực hiện dịch vụ công, theo giáo trình “Quản trị tài chính đơn vị hành chính, sự nghiệp” của trường Đại Học Lao Động Xã Hội thì “ các đơn vị sự nghiệp là đơn vị được thành lập để cung cấp các dịch vụ công phục vụ cho sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội và đảm bảo an ninh quốc phòng.” {3, tr31} Luan van 10 Trên phương diện khác, đề cập đến chức năng, nhiệm vụ của đơn vị có thu trong việc cung cấp dịch vụ công, theo giáo trình “Quản trị tài chính công” của Học Viện Tài Chính thì “Đơn vị sự nghiệp có thu là những đơn vị nhà nước thành lập hoạt động có thu thực hiện cung cấp các dịch vụ xã hội cộng đồng và các dịch vụ nhằm duy trì sự hoạt động bình thường của các ngành kinh tế quốc dân” {11, tr282} Trong quá trình hoạt động, đơn vị sự nghiệp được phép thu một số khoản phí, lệ phí theo quy định để bù đắp một phần hay toàn bộ chi phí hoạt động để phát triển nhưng chịu sự quản lý của Nhà nước được gọi là đơn vị sự nghiệp công lập có thu. Đơn vị sự nghiệp công lập có thu tạo ra những sản phẩm về giá trị sức khỏe, tri thức, văn hóa, đạo đức.đây là những sản phẩm vô hình dùng chung cho nhiều đối tượng, phạm vi cung cấp rộng, có giá trị sử dụng cũng như giá trị xã hội cao.2 Đặc điểm đơn vị sự nghiệp công lập có thu Trên cơ sở Nghị định 16/2015 ngày 14 tháng 2 năm 2015 về quy định cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập được xác định rõ đặc điểm đơn vị sự nghiệp như sau: Đơn vị sự nghiệp phải thực hiện nhiệm vụ với NSNN: đơn vị sự nghiệp có các hoạt động dịch vụ phải đăng ký, kê khai, nộp đủ các loại thuế và các khoản khác (nếu có), được miễn, giảm thuế theo quy định của pháp luật. Đơn vị được huy động vốn và vay tín dụng: đơn vị sự nghiệp có hoạt động dịch vụ được vay vốn của tổ chức tín dụng, được huy động vốn của cán bộ, viên chức trong đơn vị để đầu tư mở rộng và nâng cao chất lượng hoạt động sự nghiệp, tổ chức hoạt động dịch vụ phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và tự chịu trách nhiệm trả nợ theo quy định của pháp luật. Đơn vị sự nghiệp được quản lý và sử dụng tài sản: đơn vị thực hiện đầu tư, mua sắm, quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước theo quy định của pháp luật về quản lý tài sản Nhà nước tại đơn vị sự nghiệp.
Đối với TSCĐ sử dụng vào hoạt động dịch vụ phải thực hiện trích khấu hao thu hồi vốn theo quy định áp dụng cho các Luan van 11 doanh nghiệp Nhà nước. Số tiền trích khấu hao TSCĐ và tiền thu từ thanh lý tài sản thuộc nguồn vốn NSNN đơn vị được để lại bổ sung Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp. Đơn vị sự nghiệp được mở tài khoản giao dịch: đơn vị sự nghiệp mở tài khoản tại Kho bạc Nhà nước để phản ánh các khoản kinh phí thuộc NSNN theo quy định của luật NSNN, được mở tài khoản tiền gửi tại ngân hàng hoặc Kho bạc Nhà nước để phản ánh các khoản thu chi hoạt động dịch vụ. Đơn vị sự nghiệp công lập có thu là một tổ chức hoạt động mang tính chất phục vụ xã hội, không vì mục đích kinh doanh.
Nhà nước tổ chức, duy trì và tài trợ cho các hoạt động sự nghiệp cung cấp các hàng hóa cho thị trường trước hết nhằm thực hiện vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện các chính sách phúc lợi công cộng và phân phối lại thu nhập khi can thiệp vào thị trường. Hàng hóa, dịch vụ do hoạt động sự nghiệp tạo ra chủ yếu là các “hàng hóa công cộng” ở dạng vật chất và phi vật chất có giá trị cao về tri thức, văn hóa, phát minh, sức khỏe, đạo đức, các giá trị về xã hội và tạo ra ngoại ứng tích cực đối với sự phát triển kinh tế, xã hội.3 Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập có thu Theo khoản 2 điều 9 Luật Viên chức số 58/2010/QH12 ngày 15/10/2010 của Quốc Hội thì Đơn vị sự nghiệp công lập gồm: Đơn vị sự nghiệp công lập được giao quyền tự chủ hoàn toàn về thực hiện nhiệm vụ, tài chính, tổ chức bộ máy, nhân sự (còn được gọi là đơn vị sự nghiệp công lập được giao quyền tự chủ); Đơn vị sự nghiệp công lập chưa được giao quyền tự chủ hoàn toàn về thực hiện nhiệm vụ, tài chính, tổ chức bộ máy, nhân sự (còn được gọi là đơn vị sự nghiệp công lập chưa được giao quyền tự chủ). Theo khoản 1 điều 4 Nghị định số 55/2012/NĐ-CP của Chính phủ : “Quy định về thành lập, tổ chức lại, giải thể đơn vị sự nghiệp công lập” thì Đơn vị sự nghiệp công lập được phân loại dựa vào những căn cứ sau: Ngành, lĩnh vực hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập; Luan van 12 Chức năng, nhiệm vụ phục vụ quản lý nhà nước hoặc thực hiện nhiệm vụ được giao và cung cấp dịch vụ công của đơn vị sự nghiệp công lập; Tính chất, đặc điểm về chuyên môn, nghiệp vụ của đơn vị sự nghiệp công lập; Cơ chế hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập. Theo mục 3 điều 12, 13, 14, 15 Nghị định số 16/2015/NĐ-CP ngày 14/2/2015 của Chính phủ được dựa trên mức độ tự chủ về tài chính của các đơn vị cả về chi thường xuyên và chi đầu tư, theo đó căn cứ khả năng tự đảm bảo nguồn kinh phí hoạt động thường xuyên và chi đầu tư sẽ được phân thàng 4 loại như sau: Một là: Đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư Đơn vị này nguồn thu sự nghiệp tự đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên, không phụ thuộc vào Ngân sách Nhà nước.
Hai là: Đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên gồm: Đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư xác định theo công thức sau sẽ bằng hoặc lớn hơn 100%. Hoặc là những đơn vị sự nghiệp đã tự bảo đảm chi phí hoạt động từ nguồn thu sự nghiệp, từ nguồn ngân sách nhà nước do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước đặt hàng. Mức độ bảo đảm chi phí Tổng nguồn thu sự nghiệp hoạt động thường xuyên 100% = x của đơn vị sự nghiệp Tổng Chi hoạt động (%) thường xuyên Trong đó: Tổng nguồn thu sự nghiệp gồm: Phần được để lại từ số thu phí cho đơn vị sử dụng theo quy định của Nhà nước; Thu từ hoạt động dịch vụ phù hợp với lĩnh vực chuyên môn và khả năng của đơn vị; Thu khác (nếu có). Tổng chi hoạt động thường xuyên gồm: Chi hoạt động thường xuyên theo chức năng, nhiệm vụ được cấp có thẩm quyền Luan van 13 giao; Chi hoạt động thường xuyên phục vụ cho công tác thu phí; Chi cho các hoạt động dịch vụ; Ba là: Đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm một phần chi thường xuyên Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi thường xuyên, phần còn lại được Ngân sách Nhà nước cấp (do giá, phí dịch vụ sự nghiệp công chưa kết cấu đủ chi phí, được Nhà nước đặt hàng, giao nhiệm vụ cung cấp dịch vụ sự nghiệp công theo giá, phí chưa tính đủ chi phí), đó là những đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên từ trên 10% đến dưới 100%.
Bốn là: Đơn vị sự nghiệp công lập do Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên Tự chủ tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công do Nhà nước bảo đảm chi (theo chức năng, nhiệm vụ được cấp có thẩm quyền giao, không có nguồn thu hoặc nguồn thu thấp), đó là những đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên từ 10% trở xuống và những đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu. Việc phân loại đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định trên, được ổn định trong thời gian 3 năm, sau thời hạn 3 năm sẽ xem xét phân loại lại cho phù hợp. Trong thời gian ổn định phân loại, trường hợp đơn vị sự nghiệp công lập có thay đổi chức năng, nhiệm vụ, tổ chức thì cơ quan Nhà nước có thẩm quyền xem xét điều chỉnh phân loại lại cho phù hợp. Nếu phân loại căn cứ vào lĩnh vực hoạt động thì đơn vị SNCL bao gồm : - Đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực giáo dục đào tạo.
- Đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực dạy nghề - Đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực y tế.