Chương 1: Cơ sở lý luận và khái quát địa bàn nghiên cứu. Chương 2: Thực trạng mưu sinh của người Tày ở xã Phú Đình. Chương 3: Các yếu tố tác động đến hoạt động mưu sinh và khuyến nghị một số giải pháp để phát triển sinh kế bền vững. 9 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1.
Một số khái niệm cơ bản Nghiên cứu hoạt động mưu sinh của người Tày ở xã Phú Đình, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên là vấn đề tổng hợp. Do đó, để phục vụ cho việc nghiên cứu, trước hết tôi tìm hiểu một số khái niệm liên quan đến đề tài như: hoạt động mưu sinh, sinh kế, biến đổi sinh kế và phát triển bền vững. - Hoạt động mưu sinh là một thành tố quan trọng trong đời sống tộc người, có mối quan hệ mật thiết với các thành tố khác như xã hội, văn hóa, chính trị. Mưu là cách thức, phương cách, còn sinh là sinh sống, tồn tại.
Hiểu theo nghĩa chung nhất, “hoạt động mưu sinh” là những cách thức, những phương cách kiếm sống nhằm thỏa mãn các nhu cầu vật chất: ăn, mặc, ở và sinh hoạt của con người, của cộng đồng và của các tộc người [25, 15]. Trong từ điển tiếng Việt định nghĩa “Phương thức có nghĩa là phương pháp, cách thức; mưu sinh là làm ăn, làm việc để sống” [52]. Như vậy phương thức mưu sinh là cách thức làm ăn, làm việc để sinh sống của con người. - Sinh kế (livelihood) là cụm từ đã được sử dụng rộng rãi từ lâu trên thế giới.
Wallman trong khi tiến hành nghiên cứu về sinh kế ở London vào những năm đầu thập niên 80 đã tiếp cận “sinh kế không chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm và xây dựng nơi ở, chuyển tiền và chuẩn bị thức ăn để đặt lên bàn hay trao đổi trên thị trường. Đó còn là vấn đề quyền sở hữu, sự lưu chuyển thông tin, quản lý các mối quan hệ xã hội, sự xác nhận bản sắc của nhóm và đặc trưng cá nhân. Tất cả những nhiệm vụ mang tính sản xuất đó cùng nhau hợp thành một sinh kế” [17, 15]. Ở Việt Nam, thuật ngữ sinh kế mới xuất hiện trong thời gian gần đây, được hiểu theo cách thông thường nhất: “Sinh kế là việc làm để kiếm ăn, để mưu sống” [52].
Theo Bùi Đình Toái (2004) thì “Sinh kế của hộ hay một cộng đồng là tập hợp 10 các nguồn lực và khả năng của con người kết hợp với những quyết định và hoạt động mà họ sẽ thực hiện để hững kiếm sống mà còn đạt đến mục tiêu đa dạng hơn. Hay nói cách khác sinh kế của một hộ gia đình hay một cộng đồng còn được gọi là kế sinh nhai của hộ gia đình hay cộng đồng đó” [17, 15]. Mặc dù các thuật ngữ sinh kế và hoạt động mưu sinh có phần nào khác biệt về sắc thái, tuy nhiên về cơ bản chúng có sự tương đồng thể hiện ở điểm chung cùng nghiên cứu cách thức kiếm sống của con người, nhằm đáp ứng các nhu cầu về vật chất: ăn, ở, mặc và sinh hoạt tinh thần. Đây cũng là những thuật ngữ tương đương của chuyên ngành nghiên cứu dân tộc học/nhân học kinh tế.
Cũng giống với các nhà nghiên cứu nước ngoài, các tác giả trong nước cũng cho rằng “hoạt động mưu sinh” hợp thành từ nhiều thành tố như trồng trọt, chăn nuôi, trao đổi và khai thác các nguồn lợi từ tự nhiên và đồng thời chia thành những cấp độ khác nhau [25, 17]. Vì vậy, trong nghiên cứu của mình, tôi sử dụng hai thuật ngữ nói trên với nghĩa tương đương. - Biến đổi sinh kế (livelihood transition): Biến đổi là quy luật tất yếu của mọi hiện tượng, sự vật trong đó có hoạt động mưu sinh của con người. Trong quá trình đổi mới và hội nhập của đất nước, dưới tác động của nhiều yếu tố như các chính sách của nhà nước, cơ sở hạ tầng, cơ chế thị trường… sự biến đổi của sinh kế của các tộc người trong đó có người Tày ngày càng trở nên sâu sắc và rộng khắp.
Chính vì thế trong khuôn khổ của luận văn, ngoài đề cập đến những hoạt động mưu sinh của người Tày trước kia như thế nào, chúng tôi luôn xem xét đến sự biến đổi của nó và bối cảnh dẫn đến sự biến đổi đó. - Phát triển bền vững: Ủy ban thế giới về Môi trường và Phát triển năm 1987 đã định nghĩa về phát triển bền vững (sustainable development) “Là sự phát triển mà thỏa mãn được những nhu cầu của hiện tại nhưng không làm tổn hại đến khả năng của thế hệ tương lai trong việc thỏa mãn các nhu cầu của họ…”. Tổ chức này lo ngại với sự phát triển kinh tế nhanh, vội, đặt mục tiêu lợi nhuận lên hàng đầu sẽ để lại hậu quả lâu dài trong tương lai. Theo hai nhà nhân học Chambers và Conway “Một sinh kế được xem là bền vững khi nó phải phát huy được hết tiềm năng của 11 con người để từ đó sản xuất và duy trì phương tiện kiếm sống của họ.
Nó phải có khả năng đương đầu và vượt qua áp lực cũng như những thay đổi bất ngờ. Sinh kế bền vững không được khai thác hoặc gây bất lợi cho môi trường hoặc các sinh kế khác ở hiện tại và tương lai” [17, 16]. Phát triển bền vững trong truyền thống gồm ba trụ cột là kinh tế, xã hội và môi trường. Gần đây, tính bền vững về văn hóa là một thuật ngữ mới được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm nhằm đề cao vai trò của văn hóa như một yếu tố thứ tư trong phát triển bền vững [25, 22].
Bốn yếu tố kinh tế, xã hội, môi trường và văn hóa luôn có tác động qua lại trong phát triển bền vững, cần được nhìn nhận một cách tổng hòa, có hệ thống trong mối quan hệ biện chứng giữa chúng. Một số lý thuyết - Lý thuyết về sinh thái văn hóa Lý thuyết về sinh thái văn hóa được ra đời những năm 40 của thế kỉ XX. Cha đẻ của lý thuyết sinh thái văn hóa là J. Stewward, một nhà văn hóa học người Mỹ.
Tiếp sau đó, lý thuyết này được M. Beits, Andrew Vayda… hoàn thiện và phát triển. Lý thuyết về sinh thái văn hóa giải thích sự ảnh hưởng qua lại giữa môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và văn hóa. Điều cốt lõi của lý thuyết này là sự tồn tại và phát triển của mỗi tộc người, mỗi vùng miền hay mỗi quốc gia đều là kết quả của quá trình thích nghi với môi trường tự nhiên và xã hội.
Môi trường tự nhiên và môi trường xã hội ảnh hưởng đến các đặc điểm văn hóa; trong đó mỗi cá thể ứng xử theo cách khác nhau sẽ có những mức độ thành công khác nhau trong việc sinh tồn và tái sản xuất [33, 23]. Hoạt động mưu sinh là một phần của văn hóa. Như vậy, môi trường có ảnh hưởng đến văn hóa, cũng có nghĩa là ảnh hưởng đến phương thức kiếm sống của con người. Vì thế, trong luận văn này việc nghiên cứu hoạt động mưu sinh của người Tày ở xã Phú Đình, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên sẽ được đặt trong bối cảnh của văn hóa truyền thống và hiện đại để xem xét.
12 - Lý thuyết biến đổi văn hóa Lý thuyết biến đổi văn hóa (Culture change) xuất hiện vào những năm 50 của thế kỷ XX cũng do J. Stewward, nhà văn hóa học người Mỹ khởi xướng. Lý thuyết này cho rằng, trong quá trình tồn tại và phát triển, văn hóa không đứng im mà luôn biến động, thay đổi. Vận động, biến đổi của văn hóa là tất yếu, là trạng thái tuyệt đối còn đứng yên chỉ là tương đối.
Quá trình biến đổi này chịu sự tác động của nhiều yếu tố nội tại và cả những yếu tố ngoại sinh bên ngoài [33, 24] Về những yếu tố tác động nội tại: Văn hóa luôn có những biến đổi cho phù hợp với sự thay đổi của các điều kiện về tự nhiên, kinh tế, xã hội. Sự biến đổi của văn hóa do tác động bởi những yếu tố nội tại sẽ giúp quá trình tiếp biến của văn hóa bản địa được hiệu quả hơn [33, 24]. Về những yếu tố tác động ngoại sinh: Sự giao lưu tiếp biến văn hóa bản địa với các nền văn hóa bên ngoài là tất yếu, nó có thể mang tính tự nguyện, nhưng đôi khi sự giao lưu được thực hiện một cách cưỡng bức thông qua sự xâm lược, đồng hóa giữa các quốc gia, các tộc người với nhau [33, 24]. Lý thuyết biến đổi văn hóa được tác giả vận dụng trong nghiên cứu của mình, tìm hiểu nền văn hóa bản địa vốn có để từ đó thấy được tác động, du nhập của văn hóa từ bên ngoài vào, làm rõ tiếp biến và biến đổi văn hóa trong hoạt động mưu sinh của người Tày tại địa bàn nghiên cứu.
- Khung sinh kế bền vững Luận văn sử dụng khung sinh kế bền vững (Sustainable livelihoods) do Bộ Phát triển Quốc tế Anh (DFID) đưa ra năm 1999 [31]. Hiện nay, lý thuyết về khung sinh kế bền vững của DFID đang được ứng dụng ở nhiều nước trên thế giới. Có thể nói, khi tiếp cận vấn đề sinh kế, sinh kế bền vững thì khung sinh kế trở thành một công cụ phổ biến và hữu hiệu được các quốc gia trên thế giới sử dụng trong các nghiên cứu phát triển, cũng như chính sách và kế hoạch phát triển. Khung sinh kế này được đánh giá cao nhờ tính toàn diện, rõ ràng trong việc xem xét đánh giá các loại nguồn vốn nhằm đảm bảo sinh kế bền vững.
Đây cũng chính là lý thuyết được 13 rất nhiều tổ chức và các quốc gia ứng dụng trong nghiên cứu về sinh kế hộ gia đình, cộng đồng, tộc người, đặc biệt là trong công tác xóa đói giảm nghèo [33, 21]. Tại Việt Nam, khi nghiên cứu về sinh kế thì khung sinh kế bền vững đã được đưa ra thảo luận, áp dụng trong nhiều nghiên cứu về nông thôn, xóa đói giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa. Theo DFID, khung sinh kế bền vững có 5 nguồn vồn sinh kế chính. Trong luận văn này, chúng tôi đồng nhất các nguồn lực mưu sinh với các vốn sinh kế.
- Nguồn lực con người (vốn con người): Đây là nhân tố rất quan trọng. Nguồn lực này đóng vai trò trung tâm, điều tiết các nguồn lực khác trong sinh kế bền vững. Nguồn lực con người thể hiện ở các yếu tố kinh nghiệm, kỹ năng, tri thức, sức khỏe,…là điều kiện để con người có thể đạt được các mục tiêu sinh kế. Ở mức hộ gia đình, số lượng, chất lượng lao động của mỗi con người, mỗi hộ gia đình là những yếu tố làm nên nguồn lực này.