Nghiên cứu hoạt động điều tra hình sự của cơ quan Hải quan theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu hoạt động điều tra hình sự của cơ quan hải quan theo pháp luật tố tụng hình sự việt nam, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thanh Húc
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Phi Hùng
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Nghiên cứu hoạt động điều tra hình sự của cơ quan Hải quan Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ ĐIỀU TRA HÌNH SỰ CỦA CƠ QUAN HẢI QUAN
• 1.1. Những vấn đề lý luận
• 1.2. Quy định của pháp luật về điều tra hình sự của cơ quan Hải quan
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG ĐIỀU TRA HÌNH SỰ CỦA CƠ QUAN HẢI QUAN
• 2.1. Khái quát tình hình
• 2.2. Thực tiễn điều tra hoạt động ĐTHS của cơ quan Hải quan
• 2.3. Đánh giá thực tiễn hoạt động ĐTHS của cơ quan Hải quan
• 3. CHƯƠNG 3: YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HOẠT ĐỘNG ĐIỀU TRA HÌNH SỰ CỦA CƠ QUAN HẢI QUAN
• 3.1. Dự báo tình hình
• 3.2. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động điều tra hình sự của cơ quan Hải quan Việt Nam
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về hoạt động điều tra hình sự của cơ quan Hải quan Việt Nam

Hoạt động điều tra hình sự của cơ quan Hải quan Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ an ninh quốc gia và trật tự xã hội. Cơ quan Hải quan không chỉ thực hiện nhiệm vụ thu thuế mà còn có trách nhiệm phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến buôn lậu và gian lận thương mại. Theo quy định của pháp luật, cơ quan Hải quan có quyền khởi tố vụ án và thực hiện các hoạt động điều tra hình sự trong phạm vi chức năng của mình. Điều này giúp nâng cao hiệu quả trong công tác phòng chống tội phạm và bảo vệ lợi ích của Nhà nước.

1.1. Khái niệm và vai trò của hoạt động điều tra hình sự

Hoạt động điều tra hình sự là quá trình tìm kiếm, thu thập và phân tích chứng cứ để xác định sự thật của vụ án. Vai trò của hoạt động này là rất quan trọng, giúp cơ quan chức năng phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật, đặc biệt là trong lĩnh vực hải quan.

1.2. Quy định pháp luật về hoạt động điều tra hình sự của Hải quan

Pháp luật Việt Nam quy định rõ quyền hạn và trách nhiệm của cơ quan Hải quan trong hoạt động điều tra hình sự. Cụ thể, Luật Hải quan và Bộ luật Tố tụng hình sự quy định các điều kiện và thủ tục mà cơ quan Hải quan phải tuân thủ khi thực hiện điều tra.

II. Những thách thức trong hoạt động điều tra hình sự của cơ quan Hải quan

Hoạt động điều tra hình sự của cơ quan Hải quan Việt Nam gặp phải nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự phức tạp của các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực hải quan. Các đối tượng vi phạm thường sử dụng nhiều thủ đoạn tinh vi để trốn tránh sự phát hiện của cơ quan chức năng. Bên cạnh đó, sự thiếu hụt về nguồn lực và trang thiết bị cũng là một yếu tố cản trở hiệu quả của hoạt động điều tra.

2.1. Tình hình tội phạm buôn lậu và gian lận thương mại

Tình hình tội phạm buôn lậu và gian lận thương mại ngày càng gia tăng, với nhiều phương thức và thủ đoạn mới. Điều này đặt ra thách thức lớn cho cơ quan Hải quan trong việc phát hiện và xử lý kịp thời.

2.2. Thiếu hụt nguồn lực và trang thiết bị

Nhiều cơ quan Hải quan gặp khó khăn trong việc trang bị đầy đủ thiết bị và nguồn nhân lực để thực hiện hiệu quả các hoạt động điều tra. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả hoạt động điều tra hình sự của Hải quan

Để nâng cao hiệu quả hoạt động điều tra hình sự, cơ quan Hải quan cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Việc tăng cường đào tạo cho cán bộ, cải thiện quy trình làm việc và ứng dụng công nghệ thông tin là những giải pháp quan trọng. Ngoài ra, việc hợp tác với các cơ quan chức năng khác cũng sẽ giúp tăng cường hiệu quả trong công tác điều tra.

3.1. Đào tạo và nâng cao năng lực cho cán bộ

Đào tạo chuyên sâu cho cán bộ Hải quan về các kỹ năng điều tra và xử lý tội phạm là rất cần thiết. Điều này giúp nâng cao năng lực và hiệu quả công việc của họ.

3.2. Ứng dụng công nghệ thông tin trong điều tra

Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động điều tra sẽ giúp cơ quan Hải quan thu thập và phân tích dữ liệu một cách nhanh chóng và chính xác hơn, từ đó nâng cao hiệu quả công tác.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về hoạt động điều tra hình sự

Kết quả nghiên cứu cho thấy hoạt động điều tra hình sự của cơ quan Hải quan đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Số vụ án được khởi tố và xử lý đã tăng lên trong những năm gần đây. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần cải thiện để nâng cao hiệu quả công tác này.

4.1. Kết quả đạt được trong công tác điều tra

Trong giai đoạn từ 2005 đến 2017, cơ quan Hải quan đã khởi tố nhiều vụ án liên quan đến buôn lậu và gian lận thương mại, góp phần bảo vệ lợi ích của Nhà nước.

4.2. Những vấn đề còn tồn tại và cần khắc phục

Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề như quy trình điều tra chưa hoàn thiện và sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng còn hạn chế.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của hoạt động điều tra hình sự

Hoạt động điều tra hình sự của cơ quan Hải quan Việt Nam có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ an ninh quốc gia và trật tự xã hội. Trong tương lai, cần tiếp tục cải thiện quy trình và nâng cao năng lực cho cán bộ để đáp ứng tốt hơn với yêu cầu thực tiễn. Việc hợp tác với các cơ quan chức năng khác cũng sẽ giúp tăng cường hiệu quả trong công tác điều tra.

5.1. Định hướng phát triển trong tương lai

Cần có những định hướng rõ ràng trong việc phát triển hoạt động điều tra hình sự, từ đó nâng cao hiệu quả công tác của cơ quan Hải quan.

5.2. Tăng cường hợp tác quốc tế trong điều tra

Hợp tác quốc tế sẽ giúp cơ quan Hải quan học hỏi kinh nghiệm và áp dụng các phương pháp điều tra tiên tiến, từ đó nâng cao hiệu quả công tác.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2005 - 2017, toàn ngành Hải quan Việt Nam đã phát hiện và xử lý tổng cộng 190.753 vụ vi phạm pháp luật hải quan, trong đó có hơn 9.383 vụ việc liên quan trực tiếp đến buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển trái phép vũ khí và ma túy qua biên giới. Mặc dù số lượng vi phạm rất lớn, lực lượng Hải quan chỉ khởi tố được 244 vụ án hình sự và chuyển 709 vụ việc có dấu hiệu tội phạm sang các cơ quan điều tra chuyên trách của Công an và Quân đội. Thực trạng này phản ánh một khoảng cách đáng kể giữa thẩm quyền hành chính rộng lớn và thẩm quyền tố tụng hình sự còn hạn chế của cơ quan Hải quan.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài là làm sáng tỏ bản chất pháp lý, đánh giá thực trạng hoạt động điều tra hình sự của cơ quan Hải quan theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự. Mục tiêu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về thẩm quyền điều tra hình sự của cơ quan Hải quan; phân tích toàn diện thực tiễn khởi tố, điều tra trong 13 năm (2005 - 2017) trên phạm vi toàn quốc; đối chiếu với mô hình của 7 quốc gia trên thế giới; và xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học nhằm tối ưu hóa năng lực điều tra cho hơn 2.500 cán bộ chuyên trách kiểm soát hải quan, góp phần nâng tỷ lệ xử lý đúng người, đúng tội và giảm thiểu thất thu ngân sách nhà nước từ các hành vi gian lận thương mại quy mô lớn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng của hai lý thuyết khoa học pháp lý chủ đạo: Lý thuyết kiểm soát tư pháp trong phân quyền tố tụng hình sự và Lý thuyết quản lý rủi ro an ninh kinh tế biên giới. Mô hình nghiên cứu tiếp cận theo cấu trúc chu trình tố tụng hình sự rút gọn kết hợp giai đoạn tiền điều tra hành chính.

Khung phân tích vận dụng 4 khái niệm pháp lý cốt lõi:

1. Hoạt động điều tra hình sự của cơ quan Hải quan: hoạt động tố tụng hình sự do các chủ thể có thẩm quyền trong ngành Hải quan thực hiện nhằm thu thập chứng cứ, xác định hành vi phạm tội và người thực hiện hành vi theo luật định.
2. Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra: định vị thể chế pháp lý của cơ quan Hải quan như một cơ quan hành pháp mang chức năng tư pháp hạn chế.
3. Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự hải quan: quyền hạn pháp lý mở đầu quá trình tố tụng đối với các tội danh đặc thù tại khu vực kiểm soát hải quan.
4. Tiền điều tra hành chính: chuỗi hoạt động nghiệp vụ kiểm tra, giám sát, lập biên bản làm việc và giám định chuyên ngành diễn ra trước thời điểm ban hành quyết định khởi tố.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện từ hệ thống báo cáo tổng kết giai đoạn 2005 - 2017 của Tổng cục Hải quan, Cục Điều tra chống buôn lậu, 35 Cục Hải quan tỉnh, thành phố, cùng các văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ như Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988, 2003, 2015 và Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015.

Phương pháp phân tích kết hợp giữa thống kê mô tả, quy nạp - diễn dịch, tổng kết kinh nghiệm thực tiễn và so sánh luật học với quy chế hải quan của các nước Trung Quốc, Nhật Bản, New Zealand, Australia, Hàn Quốc, Philippines và Hoa Kỳ.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 244 hồ sơ vụ án do lực lượng Hải quan khởi tố từ năm 2005 đến năm 2017 trên tổng thể 190.753 vụ vi phạm. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng cho dữ liệu khởi tố hình sự kết hợp với phương pháp chọn mẫu điển hình đối với 8 đại án buôn lậu lớn để mổ xẻ chuyên sâu. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm loại trừ triệt để sai lệch chọn mẫu, bảo đảm phản ánh bức tranh toàn cảnh của 100% vụ án hình sự trong toàn ngành. Timeline nghiên cứu tập trung vào chu kỳ 13 năm (2005 - 2017) và mở rộng dự báo tác động từ ngày 01/01/2018 khi Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 chính thức có hiệu lực thi hành.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, số lượng vụ án hình sự do cơ quan Hải quan khởi tố có xu hướng tăng trưởng tích cực qua các năm nhưng tỷ trọng tổng thể còn ở mức rất khiêm tốn. Trong tổng số 190.753 vụ vi phạm pháp luật hải quan giai đoạn 2005 - 2017, ngành Hải quan chỉ khởi tố 244 vụ án, chiếm tỷ lệ khoảng 0,13%. Số vụ khởi tố tăng từ 0 vụ vào năm 2005 lên mức đỉnh điểm 52 vụ vào năm 2017, tăng trưởng tuyệt đối qua 13 năm.

Thứ hai, kết quả điều tra hình sự có sự phân bổ không đồng đều, tập trung cao độ vào một số đơn vị chủ chốt. Riêng Cục Điều tra chống buôn lậu đã khởi tố 87 vụ (chiếm 35,65%), Cục Hải quan Tây Ninh khởi tố 34 vụ (chiếm 13,93%), Cục Hải quan TP. Hồ Chí Minh khởi tố 32 vụ (chiếm 13,11%) và Cục Hải quan Hải Phòng khởi tố 31 vụ (chiếm 12,70%). Bốn đơn vị này chiếm tới 75,41% tổng số vụ án khởi tố của toàn ngành, trong khi nhiều Cục và Chi cục Hải quan cửa khẩu chưa khởi tố được vụ án nào.

Thứ ba, cơ quan Hải quan đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phát hiện ban đầu và chuyển giao hồ sơ tội phạm. Bên cạnh 244 vụ tự khởi tố, ngành Hải quan đã chuyển 709 vụ việc có dấu hiệu hình sự sang cơ quan Công an kiến nghị khởi tố. Nhiều đại án được khám phá thành công nhờ khâu trinh sát hải quan như: vụ Công ty Cổ phần ô tô Âu Châu gian lận hồ sơ nhập khẩu hơn 7.000 xe ô tô BMW với số thuế trốn hơn 7 tỷ đồng; vụ buôn lậu 422.645 lít xăng Mogas A92 trị giá 8 tỷ đồng tại Hải Phòng; hay vụ bắt giữ gần 3.000 kg ngà voi châu Phi tại Cảng Cát Lái năm 2017.

Thứ tư, 100% các biện pháp điều tra chuyên sâu của Hải quan đều diễn ra dưới hình thức tiền điều tra hành chính. Trong suốt giai đoạn 2005 - 2017, không có vụ án nào được cơ quan Hải quan điều tra trọn vẹn để chuyển thẳng sang Viện kiểm sát đề nghị truy tố, mà toàn bộ 244 vụ án đều chuyển giao cho cơ quan Cảnh sát điều tra sau 7 ngày kể từ khi khởi tố.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng trên bắt nguồn từ rào cản pháp lý và thời hạn tố tụng. Theo quy định tại Điều 111 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và Điều 20 Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự năm 2004, thời hạn điều tra của Hải quan đối với vụ án nghiêm trọng chỉ có 7 ngày. Khoảng thời gian này hoàn toàn không đủ để tiến hành các biện pháp điều tra tố tụng phức tạp như đối chất, hỏi cung bị can hay thực nghiệm điều tra. Thêm vào đó, pháp luật chỉ cho phép khởi tố 2 tội danh (Điều 153 và Điều 154 Bộ luật Hình sự năm 1999) trước khi được bổ sung thêm tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Bộ luật Hình sự năm 2015.

So với quốc tế, Hải quan Trung Quốc có lực lượng Công an trinh sát chống buôn lậu chuyên trách trực thuộc Tổng cục Hải quan, còn Lực lượng Biên giới Australia (Australian Border Force) được quyền điều tra toàn diện và chuyển thẳng bản cáo trạng tới Viện công tố. Mô hình của Hải quan Việt Nam hiện nay mang tính chất hỗ trợ và chuyển giao ban đầu. Tuy vậy, kết quả điều tra của Hải quan đã đóng góp to lớn vào việc hoàn thiện chính sách vĩ mô, điển hình như việc siết chặt quản lý hoàn thuế giá trị gia tăng sau vụ án chiếm đoạt 80,3 tỷ đồng tiền hoàn thuế tại Công ty Cổ phần Thực phẩm công nghệ Sài Gòn.

Về phương diện trực quan hóa dữ liệu, toàn bộ diễn biến nghiên cứu có thể được thể hiện hiệu quả qua biểu đồ kết hợp (combo chart) giữa cột biểu diễn số lượng 190.753 vụ vi phạm và đường thể hiện tốc độ tăng của 244 vụ khởi tố, kết hợp bảng ma trận phân loại thẩm quyền theo 35 đơn vị hải quan toàn quốc để làm rõ sự chênh lệch địa bàn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Mở rộng thẩm quyền điều tra hình sự của cơ quan Hải quan đối với các tội danh liên quan mật thiết đến quản lý hải quan. Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội cần sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật nhằm giao quyền khởi tố cho Hải quan đối với Tội trốn thuế (Điều 200), Tội rửa tiền (Điều 324) và các tội phạm về ma túy phát hiện tại cửa khẩu. Mục tiêu: nâng tỷ lệ cơ quan Hải quan trực tiếp xử lý các vi phạm có dấu hiệu hình sự tại cửa khẩu lên mức 25% - 30%. Lộ trình thực hiện: giai đoạn 2018 - 2022.

2. Bổ sung chế danh Điều tra viên chuyên trách trong bộ máy ngành Hải quan. Bộ Nội vụ, Bộ Tư pháp, Bộ Công an và Tổng cục Hải quan cần phối hợp xây dựng khung tiêu chuẩn chức danh tư pháp cho công chức hải quan làm công tác phòng, chống buôn lậu. Mục tiêu: chuẩn hóa năng lực tố tụng cho 100% trong số hơn 2.500 cán bộ kiểm soát hải quan, bảo đảm các biên bản lấy lời khai, khám xét có giá trị chứng cứ tố tụng ngay từ đầu. Lộ trình thực hiện: giai đoạn 2018 - 2021.

3. Điều chỉnh kéo dài thời hạn điều tra ban đầu từ 07 ngày lên 15 - 20 ngày đối với tội phạm nghiêm trọng và phức tạp. Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các cơ quan tư pháp trung ương cần kiến nghị sửa đổi quy định này trong Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự. Mục tiêu: tạo điều kiện cho Hải quan hoàn thiện cơ bản hồ sơ chứng cứ ban đầu, giúp giảm ít nhất 40% khối lượng xác minh trùng lặp cho cơ quan Công an sau khi tiếp nhận. Lộ trình thực hiện: giai đoạn 2019 - 2023.

4. Nâng cấp năng lực giám định kỹ thuật và mở rộng hợp tác quốc tế trong xác minh chứng cứ xuyên biên giới. Tổng cục Hải quan và Bộ Tài chính cần đầu tư trang thiết bị chuyên sâu cho Cục Kiểm định Hải quan, đồng thời thiết lập cơ chế trao đổi thông tin điện tử trực tiếp với hải quan các nước ASEAN và đối tác thương mại lớn. Mục tiêu: rút ngắn thời gian giám định mẫu vật phức tạp từ 30 ngày xuống dưới 7 ngày và rút ngắn thời gian xác minh chứng từ ngoại thương từ 6 tháng xuống dưới 45 ngày. Lộ trình thực hiện: giai đoạn 2018 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Lãnh đạo, công chức kiểm soát chống buôn lậu tại Tổng cục Hải quan và 35 Cục Hải quan địa phương: Tài liệu cung cấp bức tranh toàn cảnh về 244 vụ án thực tế, chỉ rõ các lỗi nghiệp vụ trong lập biên bản, khám xét, giúp tối ưu hóa kỹ năng tiền điều tra và giảm thiểu nguy cơ khiếu kiện hành chính hoặc vi phạm tố tụng.

2. Điều tra viên, Kiểm sát viên thuộc Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát nhân dân các cấp: Công trình giúp nhận diện phương thức thủ đoạn buôn lậu quốc tế qua các hồ sơ vụ án thực tiễn như vụ 7.000 xe BMW hay vụ xăng dầu Vinapco, hỗ trợ đắc lực cho công tác phối hợp thụ lý 709 vụ việc chuyển giao từ ngành Hải quan.

3. Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Luật hình sự và Tố tụng hình sự: Luận văn đóng vai trò là tài liệu tham khảo giá trị về mô hình cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, cung cấp chuỗi dữ liệu thực chứng 13 năm (2005 - 2017) phục vụ giảng dạy và nghiên cứu học thuật.

4. Luật sư tranh tụng và chuyên viên pháp chế doanh nghiệp xuất nhập khẩu, logistics: Tài liệu giúp hiểu rõ ranh giới pháp lý giữa 53 nhóm hành vi vi phạm hành chính hải quan và dấu hiệu cấu thành tội phạm hình sự theo Điều 188, 189 Bộ luật Hình sự, từ đó xây dựng giải pháp tuân thủ pháp luật và phòng ngừa rủi ro tố tụng hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ quan Hải quan có thẩm quyền khởi tố những tội danh nào theo pháp luật hiện hành? Theo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015 có hiệu lực từ 01/01/2018, cơ quan Hải quan được quyền khởi tố 3 tội danh: Tội buôn lậu (Điều 188), Tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới (Điều 189) và Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm (Điều 190 Bộ luật Hình sự năm 2015).

2. Thời hạn tiến hành hoạt động điều tra của Hải quan được quy định như thế nào? Đối với tội ít nghiêm trọng có chứng cứ rõ ràng, Hải quan điều tra và chuyển hồ sơ sang Viện kiểm sát trong thời hạn 01 tháng (tăng từ 20 ngày theo luật cũ). Đối với tội nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc phức tạp, thời hạn chuyển hồ sơ cho Cơ quan điều tra là 07 ngày kể từ ngày khởi tố.

3. Vì sao các biện pháp điều tra của Hải quan chủ yếu thực hiện trước khi khởi tố? Do thời hạn sau khởi tố chỉ có 07 ngày và công chức hải quan chưa có chức danh Điều tra viên, lực lượng Hải quan phải tiến hành xác minh, giám định, lấy lời khai dưới hình thức thủ tục hành chính trước khi khởi tố để đảm bảo đủ chứng cứ vững chắc chuyển giao cho Công an.

4. Tỷ lệ khởi tố vụ án hình sự của ngành Hải quan giai đoạn 2005 - 2017 đạt mức bao nhiêu? Trong 190.753 vụ vi phạm pháp luật hải quan được ghi nhận từ năm 2005 đến năm 2017, toàn ngành Hải quan đã khởi tố 244 vụ án, đạt tỷ lệ khoảng 0,13%. Số vụ khởi tố cao nhất thuộc về Cục Điều tra chống buôn lậu với 87 vụ án, chiếm 35,65% tổng số vụ toàn quốc.

5. Kinh nghiệm quốc tế nào về điều tra hải quan phù hợp nhất để Việt Nam tham khảo? Mô hình thành lập lực lượng Cảnh sát trinh sát chống buôn lậu trực thuộc Tổng cục Hải quan của Trung Quốc và mô hình trao quyền điều tra chuyển thẳng Viện công tố của Lực lượng Biên giới Australia là hai bài học kinh nghiệm giá trị nhất để Việt Nam từng bước nâng cao thẩm quyền tố tụng cho Hải quan.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và đánh giá thực tiễn 13 năm (2005 - 2017) hoạt động điều tra hình sự của Hải quan Việt Nam qua 244 vụ án khởi tố và 190.753 vụ vi phạm.
• Làm rõ tính chất đặc thù của hoạt động tiền điều tra hành chính và khoảng trống pháp lý khi 100% vụ án phải chuyển giao cho Cơ quan điều tra Công an sau thời hạn 7 ngày.
• Đóng góp hệ thống luận cứ khoa học mới nhất phục vụ quá trình triển khai thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015 từ ngày 01/01/2018.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá về mở rộng tội danh thẩm quyền, thiết lập chức danh Điều tra viên chuyên trách và kéo dài thời hạn điều tra ban đầu theo lộ trình 2018 - 2025.
• Độc giả, nhà nghiên cứu và cán bộ thực thi pháp luật quan tâm có thể khai thác các phân tích chuyên sâu và nguồn dữ liệu thực chứng phong phú của toàn văn công trình để phục vụ công tác nghiên cứu và nghiệp vụ thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮN VẤN Ý U N VÀ PH P U T V I U TRA H NH SỰ CỦA C QUAN H I QUAN 1. Những vấn đề lý luận 1. Khái niệm đi u tra hình sự Điều tra hình sự là một hoạt động đặc thù được Nhà nước thông qua các quy định của pháp luật về hình sự như Bộ luật TTHS, Luật TCCQĐTHS, BLHS… giao quyền cho một số cơ quan nhất định tiến hành. Hiện tại chưa có một khái niệm, định nghĩa thống nhất về hoạt động ĐTHS.

Khái niệm ĐTHS cũng chưa được quy định, nêu rõ trong bất c văn bản quy phạm pháp luật nào. Trong cuốn Từ điển tiếng Việt của Trung tâm từ điển học, Nhà xuất bản Đà Nẵng phát hành năm 2011 (Hoàng Phê chủ biên) nêu: “Điều tra: Tìm hỏi, xem xét để biết rõ sự thật” [18, tr.513]; “Hình sự: Việc trừng trị những tội xâm phạm nghiêm trọng đến an ninh quốc gia, trật tự xã hội” [18, tr. Cuốn Đại từ điển tiếng Việt của Nhà xuất bản Đại học quốc gia TP Hồ Chí Minh phát hành năm 2013 (Nguyễn Như chủ biên) nêu khái niệm như trên. Theo giáo trình Lý luận chung về ĐTHS do Học viện An ninh nhân dân xuất bản năm 2002 thì “điều tra hình sự là một hoạt động tố tụng hình sự của Nhà nước và là một trong những biện pháp cơ bản trong công tác công an nhằm khám phá, làm rõ tội phạm, đồng thời đáp ng các yêu cầu đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm” [10, tr.

Xuất phát từ khái niệm đó, có quan điểm cho rằng phải hiểu hoạt động điều tra hình sự ở hai góc độ: một, hoạt động điều tra hình sự là một hoạt động tố tụng hình sự của Nhà nước (được hiểu là một biện pháp quan trọng trong biện pháp pháp luật); hai, hoạt động điều tra hình sự là một hoạt động nghiệp vụ nằm trong hệ thống các biện phap nghiệp vụ cơ bản của cơ quan điều tra. 8 Trong từ điển bách khoa Công an nhân dân tái bản năm 2005 thì điều tra hình sự là hoạt động tố tụng hình sự của cơ quan điều tra và cơ quan khác được giao một số hoạt động điều tra theo luật định, được tiến hành theo trình tự, thủ tục trong Bộ luật TTHS đối với những vụ án đã xảy ra để xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội, lập hồ sơ đề nghị truy tố. Hoạt động điều tra vừa là hoạt động TTHS của nhà nước, vừa là hoạt động nghiệp vụ của lực lượng công an nhân dân. Quá trình tiến hành các hoạt động điều tra cần vận dụng linh hoạt các chiến thuật, thủ thuật, phương pháp của khoa học điều tra hình sự và phối hợp chặt chẽ với các biện pháp nghiệp vụ khác, nhất là các hoạt động trinh sát nhằm nâng cao hiệu quả công tác điều tra, góp phần thúc đẩy các hoạt động nghiệp vụ khác phát triển.

Như vậy có thể hiểu ĐTHS là một giai đoạn của quá trình TTHS, trong đó các cơ quan có thẩm quyền áp dụng các biện pháp do Bộ luật TTHS quy định để xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội làm cơ sở cho việc xét xử của Tòa án. ĐTHS là hoạt động TTHS do người và cơ quan có thẩm quyền thực hiện nhằm xác định sự thật của vụ án một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ làm cơ sở cho việc truy c u hay không truy c u trách nhiệm hình sự. Xét theo phương diện pháp lý tố tụng hình sự thì ĐTHS là giai đoạn th hai mà trong đó cơ quan điều tra và các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra căn c vào các quy định của pháp luật TTHS dưới sự kiểm sát của Viện kiểm sát được phép thực hiện các biện pháp điều tra nhằm thu thập và củng cố các ch ng c , phân tích các tình tiết của vụ án, nghiên c u nhằm phát hiện nhanh chóng và đầy đủ tội phạm, các tình tiết khác có liên quan như người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm để truy c u trách nhiệm hình sự, đồng thời bảo đảm cho việc bồi thường thiệt hại về vật chất do tội phạm gây nên và trên cơ sở đó quyết định: Đình chỉ điều tra vụ án 9 hình sự hoặc là; Chuyển toàn bộ các tài liệu của vụ án đó cho Viện kiểm sát và đề nghị truy tố bị can. Theo quan niệm chung hiện nay thì hoạt động điều tra là của cơ quan điều tra và các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra nhằm xác định hành vi phạm tội và người đã thực hiện hành vi phạm tội đó, lập hồ sơ đề nghị truy tố, xác định nguyên nhân và điều kiện phạm tội, yêu cầu các cơ quan t ch c hữu quan áp dụng các biện pháp khắc phục; tô trọng sự thật, tiến hành điều tra một cách toàn diện, đầy đủ, làm rõ những ch ng c ch ng minh sự vô tội, những tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo.

Thực chất hoạt động điều tra là hoạt động của thủ trưởng, phó thủ trưởng, điều tra viên, cán bộ điều tra, được áp dụng các biện pháp điều tra do pháp luật tố tụng hình sự cho phép. Mọi hoạt động điều tra phải tuận theo các nguyên tắc và quy định của pháp luật. Hoạt động đi u tra hình sự của c quan H i quan. Cơ quan Hải quan không phải là cơ quan điều tra chuyên trách, chỉ được giao một số hoạt động điều tra nên có những mặt giống và đặc điểm riêng biệt trong quá trình thực hiện công tác ĐTHS.

- Về cơ bản, hoạt động ĐTHS của cơ quan Hải quan phải đáp ng, đảm bảo các yêu cầu về công tác điều tra hình sự chung được quy định trong pháp luật hình sự như: + Hoạt động điều tra phải tôn trọng sự thật, tiến hành một cách khách quan, đầy đủ. + Phát hiện chính xác, nhanh chóng mọi hành vi pham tội, làm rõ ch ng c xác định có tội và ch ng c xác định vô tội, những tình tiết tăng nặng và tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. + Mọi hoạt động điều tra phải tuân theo quy định của BLHS, Bộ luật TTHS, Luật TCCQĐTHS. 10 + Chỉ những t ch c, cá nhân được pháp luật cho phép mới được tiến hành các hoạt động điều tra hình sự.

+ Các biện pháp được áp dụng trong hoạt động điều tra hình sự gồm khởi tố, tạm giam, tạm giữ, lấy lời khai, khám xét, thu thập ch ng c , giám định… phải được tiến hành theo đúng trình tự, thủ tục và tuân thủ theo quy định của pháp luật TTHS. - Tuy nhiên, so với hoạt động điều tra nói chung, của các cơ quan điều tra nói riêng, hoạt động ĐTHS của cơ quan Hải quan có một số nét, đặc điểm riêng sau: + Th nhất, hoạt động ĐTHS của cơ quan Hải quan chỉ tập trung làm rõ tội phạm trong lĩnh vực Hải quan. Cụ thể là tập trung điều tra, xác minh, khởi tố đối với tội buôn lậu và tội vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới, từ năm 2018 b sung thêm tội sản xuất, buôn bán hàng cấm (theo quy định của BLHS 2015). + Th hai, pháp luật chỉ cho phép một số ít cá nhân nhất định thuộc lực lượng Hải quan được tiến hành một số hoạt động điều tra.

Cụ thể cả Bộ luật TTHS 2003 và Bộ luật TTHS 2015 cũng như Luật TCCQĐTHS đều quy định chỉ có Cục trưởng Cục ĐTCBL, Cục trưởng Cục Kiểm tra sau thông quan, Cục trưởng Cục Hải quan tỉnh, liên tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, Chi cục trưởng Chi cục HQCK và cấp phó (bao gồm Phó Cục trưởng Cục ĐTCBL, Phó Cục trưởng Cục Kiểm tra sau thông quan, Phó Cục trưởng Cục Hải quan tỉnh, liên tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, Phó Chi cục trưởng Chi cục HQCK) được tiến hành một số hoạt động ĐTHS. + Th ba, mặt dù pháp luật quy định chỉ có một số cá nhân nêu trên trong lực lượng Hải quan mới được thực hiện một số hoạt động ĐTHS. Tuy nhiên trong thực tế phần lớn các hoạt động điều tra của Hải quan lại được tiến hành theo thủ tục hành chính bởi các công ch c Hải quan khác. Các cá nhân 11 được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra thường chỉ thực tế thực hiện nhiệm vụ được giao thông qua hoạt động khởi tố vụ án.

+ Th tư, về quy định thì cơ quan Hải quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra sau khi khởi tố vụ án như lấy lời khai; tạm giữ người, tạm giữ hàng hóa, vật ch ng; giám định; khám xét. Tuy nhiên trong thực tế, hầu như tất cả các hoạt động trên đều được thực hiện trước khi khởi tố vụ án – t c toàn là các hoạt động “ti n đi u tra”. Vì tất cả các vụ án được cơ quan Hải quan khởi tố xong đều làm thủ tục chuyển cho cơ quan điều tra ch không đủ thời gian, diều kiện để thực hiện các hoạt động điều tra nào nữa. + Th năm, các hoạt động ĐTHS của cơ quan Hải quan chủ yếu được thực hiện thông qua các hình th c như khởi tố vụ án; lấy lời khai/biên bản làm việc; thu giữ/bảo quản vật ch ng; khám xét hàng hóa; giám định.

Còn các biện pháp khác như đối chất, nhận dạng, hỏi cung bị can, khám nghiệm hiện trường, tạm giam… không được thực hiện. Một phần vì pháp luật chưa cho phép, một phần nữa là một số hoạt động khác cho phép nhưng chưa có khả năng, điều kiện, thời gian, nhân lực để triển khai thực hiện. C sở lý luận v quy định hoạt động đi u tra hình sự của c quan H i quan. Mặc dù không phải là cơ quan điều tra chuyên trách, không thuộc lực lượng tư pháp (cơ quan điều tra, tòa án, viện kiểm sát), tuy nhiên lực lượng Hải quan vẫn được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra.

Đây không phải là quy định ngẫu nhiên mà rất có căn c , xuất phát từ thực tiễn cũng như các cơ sở lý luận sau: Th nhất, Hải quan là cơ quan thuộc lực lượng hành pháp, không phải là tư pháp nên không phải là cơ quan điều tra chuyên trách.