CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG KIỂM SÁT ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN VỀ MA TÚY CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN 1. Những vấn đề lý luận về hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án về ma túy 1. Khái niệm về ma túy và những vấn đề lý luận về điều tra các vụ án về ma túy Ma túy là gì? Và có từ bao giờ cho đến nay vẫn chưa có câu trả lời chính xác nhất mà chỉ có thể khẳng định rằng từ xa xưa, do trình độ nhận thức của con người còn thấp, nền y học chưa phát triễn, việc chữa bệnh của con người phần lướn là sử dụng các loại cây cỏ, trong đó có những loại cây cỏ có tính đặc trị một số bệnh và được lưu truyền cho đén nay, trong những loại cây chữa bệnh có cả cây thuốc phiện, cây cần sa và cây côca. Trong quá trình sử dụng, bên cạnh tác dụng của những loại cây này trong việc chữa một số bệnh, thì người ta cũng phát hiện ra tác hại của nó.
Tuy được coi là dược phẩm, song vẫn đề là phải sản xuất quản lý hợp lý và sử dụng chính đáng, nếu sử dụng không chính đáng hoặc lạm dụng, thì các chất được gọi là “dược phẩm” đó sẻ mất đi hàm ý và tác dụng về mặc y học, dần dần bị người ta coi là “chất độc”, nó làm cho con người mê mẫn, ngây ngất, túy lúy, không làm chủ được hành vi, có nhiều hành xử lạc chuẩn với đạo đức, bị xã hội lên án. Đứng trước quan điểm pháp luật mà xét thì ma túy được lý giải là một chất đặc biệt có hại nghiêm trọng đến con người và xã hội, thuộc chất bị cấm, là loại hàng hóa bị pháp luật quản lý nghiêm ngặt và khống chế sử dụng. Tuy quan điểm và định nghĩa về chất ma túy ở các quốc gia có sự khá nhau, song có một điểm chung đó là về việc ban hành luật kiểm soát ma túy của các nước đều đề cập và 7 khẳng định: ma túy bao gồm các chất gây nghiện và các chất hướng thần. Hiện có nhiều khái niệm khác nhau về ma tuý như: Theo Liên Hợp Quốc: Ma tuý là các chất hóa học có nguồn gốc tự nhiên hoặc nhân tạo, khi xâm nhập vào cơ thể con người sẽ có tác dụng làm thay đổi tâm trạng, ý thức trí tuệ của con người, làm cho người lệ thuộc vào các chất đó, gây nên những tổn thương cho từng cá nhân và cộng đồng.
Do vậy, việc sản xuất, vận chuyển, buôn bán, sử dụng các chất đó phải được quy định chặt chẽ trong các văn bản pháp luật và chịu sự kiểm soát của cơ quan bảo vệ pháp luật. Theo Từ điển bách khoa Công an nhân dân: “Ma túy là thuật ngữ dùng để chỉ các hợp chất có nguồn gốc tự nhiên hoặc tổng hợp được quy định trong các danh mục do Chính phủ ban hành, có tác dụng kích thích, gây ức chế thần kinh hoặc gây ảo giác khiến người sử dụng bị lệ thuộc vào chúng”. Theo Bộ luật hình sự năm 1999 của Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã quy định các tội phạm về ma túy. Theo đó: Ma tuý bao gồm: nhựa thuốc phiện, nhựa cần sa, cao côca, lá hoa, quả của cây cần sa, lá côca, quả thuốc phiện khô, quả thuốc phiện tươi, herôin, côcain, các chất ma tuý khác ở thể lỏng, các chất ma tuý khác ở thể rắn.
Theo Luật phòng, chống ma tuý quy định Chất ma tuý là các chất gây nghiện, chất hướng thần được quy định trong các danh mục do Chính phủ ban hành. Chất gây nghiện là chất kích thích hoặc ức chế thần kinh, dễ gây tình trạng nghiện đối với người sử dụng. Chất hướng thần là chất kích thích, ức chế thần kinh hoặc gây ảo giác, nếu sử dụng nhiều lần có thể dẫn tới tình trạng nghiện đối với người sử dụng. Tiền chất là các hóa chất không thể thiếu được trong quá trình điều chế, sản xuất chất ma tuý, được quy định trong danh mục do Chính phủ ban 8 hành.
Thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần là các loại thuốc chữa bệnh được quy định trong các danh mục do Bộ Y tế ban hành, có chứa các chất quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều 2 Luật phòng, chống ma túy. Từ những khái niệm trên ta có thể đưa ra khái niệm về ma túy như sau: “Ma túy là các chất có nguồn gốc tự nhiên hay tổng hợp, khi được đưa vào cơ thể con người (bằng cách: tiêm, chích, hút, hít, nhai, nuốt.) nó sẽ làm thay đổi trạng thái ý thức và sinh lý người đó. Nếu lạm dụng ma tuý, con người sẽ lệ thuộc vào nó, khi đó sẽ gây tổn thương và nguy hại cho người sử dụng, cho gia đình và cộng đồng, được quy định trong các công ước của Liên Hợp Quốc và luật pháp Việt Nam về kiểm soát ma tuý.” Tại khoản 1- Điều 8 BLHS năm 1999 của Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam quy định: Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa. Từ quy định trên ta có thể đưa ra khái niệm tội phạm về ma túy như sau: Tội phạm về ma túy là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý xâm phạm chế độ quản lý các chất ma túy của Nhà nước.
Đối với tội phạm về ma túy, Pháp luật hình sự Việt Nam quy định trong 9 BLHS năm 1999, tội phạm về ma túy được quy định tại Chương XVIII, gồm có 10 điều, từ điều 192 đến điều 201. Như vậy BLHS năm 2015 các tội phạm về ma túy quy định tại Chương XX , gồm 13 điều luật, so với BLHS năm 1999 tăng thêm 3 điều luật (từ Điều 247 - Điều 259). Khái niệm về kiểm sát điều tra các vụ án về ma túy Theo quy định của Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân, BLTTHS năm 2003, Viện kiểm sát vừa được giao trách nhiệm THQCT, vừa thực hiện chức năng KSĐT vụ án hình sự, nhằm đảm bảo việc khởi tố, điều tra có căn cứ và hợp pháp, không làm oan người vô tội, không để lọt tội phạm và người phạm tội, góp phần bảo vệ chế độ XHCN, bảo vệ lợi ích nhà nước; quyền và lợi ích hơp pháp của công dân, góp phần giữ vững an ninh chính trị và trật tự xã hội. Trong lĩnh vực hình sự, THQCT và KSĐT là khâu công tác quan trọng, có ý nghĩa nền tảng, then chốt, làm cơ sở cho toàn bộ quá trình thực hiện chức năng của Viện kiểm sát trong TTHS.
Hai chức năng này độc lập có đối tượng tác động và nội dung khác nhau nhưng chúng có quan hệ chặt chẽ với nhau. Kết quả của hoạt động kiểm sát là cơ sở cho hoạt động công tố có hiệu quả và ngược lại kết quả việc THQCT cũng là tiền đề cho hoạt động KSĐT. KSĐT các vụ án hình sự về ma túy được hiểu là hoạt động của Viện kiểm sát, kiểm sát việc tuân theo pháp luật của các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật hình sự phát sinh trong giai đoạn điều tra, nhằm đảm bảo cho quá trình điều tra vụ án được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật. Pháp luật TTHS nước ta quy định, CQĐT phải áp dụng mọi biện pháp hpựp pháp để xác định sự thật của vụ án một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ, làm rõ chứng cứ xác định có tội và chứng cứ xác định vô tội, những tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can.
Các biện pháp mà CQĐT áp dụng trong điều tra rất nhiều, tuy nhiên có thể xem xét ở hai nhóm sau: 10 Thứ nhất, các biện pháp tố tụng nhằm thu thập và kiểm tra chứng cứ gồm: Khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm tử thi, lấy lời khai người làm chứng, người bị hại, khám xét, thu giữ vật chứng, giám định, nhận dạng. Việc áp dụng các biện pháp TTHS để tiến hành điều tra các vụ án về ma túy của CQĐT được gọi là các hoạt động điều tra. Trong đó VKSND mà chủ thể là KSV được phân công có trách nhiệm kiểm sát hoạt động điều tra nhằm đảm bảo cho các hoạt động này đúng theo quy định của pháp luật. Thứ hai, các biện pháp nhằm thực hiện các Quyết định tố tụng quan trọng của các Cơ quan tiến hành tố tụng như: Quyết định khởi tố vụ án, bị can; áp dụng thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn (bắt, tạm giữ, tạm giam); đình chỉ điều tra vụ án; tạm đình chỉ điều tra các vụ án về ma túy.
Các biện pháp trên khi áp dụng đều liên quan trực tiếp tới các quyền cơ bản của công dân nên đòi hỏi việc áp dụng phải tuân thủ đúng về trình tự theo quy định của pháp luật. Nên rất cần việc giám sát chặt chẽ đảm bảo quá trình điều tra các vụ án về ma túy được thực hiện theo đứng quy định của BLTTHS năm 2003 là trách nhiệm của VKSND. KSĐT các vụ án về ma túy của VKSND thực chất là kiểm sát việc tuân theo pháp luật các hoạt động tư pháp của CQĐT và các Cơ quan khác được giao tiến hành một số hoạt động điều tra trong qua trình giải quyết các vụ án về ma túy nhằm bảo đảm việc khởi tố, điều tra đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không làm oan người vô tội, không để lọt tội phạm và người phạm tội. Từ những vấn đề trên, chúng ta cần xem xét đối tượng và phạm vi của hoạt động KSĐT các vụ án về ma túy.
Đối tượng của hoạt động KSĐT các vụ án về ma túy là sự tuân thủ pháp luật của các chủ thể tiến hành hoạt động điều tra (về thẩm quyền, thời hạn, thủ tục điều tra.