Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của Eleutherine bulbosa và Belamcanda chinensis

Eleutherine bulbosa và Belamcanda chinensis là hai loài thực vật thuộc họ La dơn (Iridaceae) có giá trị dược liệu cao. 179 trang.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Hóa Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Hóa Học Và Hoạt Tính Sinh Học Của Eleutherine Bulbosa Và Belamcanda Chinensis
• Loại tài liệu: Luận Án

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. GIỚI THIỆU VỀ HỌ LA DƠN (IRIDACEAE)
• 1.2. Giới thiệu về chi Eleutherine
• 1.3. Chi Eleutherine trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.4. Loài sâm đại hành (Eleutherine bulbosa)
• 1.5. Giới thiệu về chi Belamcanda và loài xạ can (Belamcanda chinensis (L.)
• 1.6. Loài xạ can (Belamcanda chinensis (L.)
• 1.7. KHÁI NIỆM VỀ VIÊM
• 1.8. MỘT SỐ HỢP CHẤT PHENOLIC THỰC VẬT CÓ HOẠT TÍNH KHÁNG VIÊM
• 1.8.1. Đặc điểm chung của các hợp chất phenolic
• 1.8.2. Các hợp chất flavonoid
• 2. NGUYÊN LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. NGUYÊN LIỆU THỰC VẬT
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP PHÂN LẬP CÁC HỢP CHẤT
• 2.2.1. Sắc ký lớp mỏng (TLC)
• 2.2.2. Sắc ký lớp mỏng điều chế
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH CẤU TRÚC CÁC HỢP CHẤT
• 2.3.1. Điểm nóng chảy
• 2.3.2. Phổ khối lượng ion hoá phun mù điện tử (ESI-MS)
• 2.3.3. Phổ cộng hưởng từ hạt nhân NMR
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU HOẠT TÍNH SINH HỌC
• 2.4.1. Sàng lọc hoạt tính kháng viêm in vivo của các dịch chiết
• 2.4.1.1. Xác định khả năng kháng viêm theo đường bôi
• 2.4.1.2. Xác định khả năng kháng viêm theo đường uống
• 2.4.2. Nghiên cứu tác dụng ức chế sự sản sinh cytokine gây viêm từ tế bào tua DC (dendritic cells) sinh ra ở tuỷ xương được kích thích bởi LPS của các hợp chất phân lập được từ cây sâm đại hành
• 2.4.3. Nghiên cứu hoạt tính sinh học in vivo và độ an toàn của tectorigenin phân lập được từ thân rễ cây xạ can
• 2.4.3.1. Nghiên cứu tác dụng kháng viêm, giảm đau của tectorigenin
• 2.4.3.2. Nghiên cứu độ an toàn của tectorigenin
• 2.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. ĐIỀU CHẾ CÁC PHẦN CHIẾT TỪ NGUYÊN LIỆU THỰC VẬT
• 3.1. Xử lý nguyên liệu thực vật
• 3.2. Điều chế các phần chiết từ thân rễ cây xạ can và củ sâm đại hành
• 4. NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HOÁ HỌC VÀ HOẠT TÍNH KHÁNG VIÊM CỦA CÁC HỢP CHẤT PHÂN LẬP ĐƯỢC TỪ CỦ SÂM ĐẠI HÀNH
• 4.1. Nghiên cứu thành phần hoá học
• 4.1.1. Quy trình phân lập các hợp chất
• 4.1.2. Hằng số vật lý và dữ liệu phổ của các hợp chất phân lập được
• 4.2. Nghiên cứu hoạt tính kháng viêm từ loài sâm đại hành
• 4.2.1. Xác định khả năng kháng viêm của các cặn chiết theo đường bôi
• 4.2.2. Xác định khả năng kháng viêm của các cặn chiết theo đường uống
• 4.2.3. Nghiên cứu tác dụng ức chế sự sản sinh cytokine gây viêm từ tế bào tua DC sinh ra ở tuỷ xương được kích thích bởi LPS của các hợp chất phân lập được từ sâm đại hành
• 5. NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA THÂN RỄ LOÀI XẠ CAN VÀ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA TECTORIGENIN PHÂN LẬP ĐƯỢC TỪ LOÀI NÀY
• 5.1. Nghiên cứu thành phần hoá học
• 5.1.1. Quy trình phân lập
• 5.1.2. Hằng số vật lý và dữ liệu phổ của các hợp chất phân lập được từ cây xạ can
• 5.2. Nghiên cứu hoạt tính kháng viêm các cặn chiết từ thân rễ xạ can
• 5.3. Nghiên cứu tác dụng sinh học và độ an toàn của tectorigenin
• 5.3.1. Nghiên cứu hoạt tính kháng viêm, giảm đau in vivo của tectorigenin
• 5.3.2. Nghiên cứu độ an toàn của TEC
• 6. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 6.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ LOÀI SÂM ĐẠI HÀNH
• 6.1.1. Xác định cấu trúc các hợp chất phân lập được từ củ sâm đại hành
• 6.1.2. Kết quả nghiên cứu hoạt tính kháng viêm
• 6.1.2.1. Kết quả nghiên cứu hoạt tính kháng viêm của các cặn chiết
• 6.1.2.2. Kết quả nghiên cứu tác dụng ức chế sự sản sinh cytokine gây viêm từ tế bào tua DC sinh ra ở tuỷ xương được kích thích bởi LPS
• 6.2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ LOÀI XẠ CAN
• 6.2.1. Xác định cấu trúc các hợp chất phân lập được từ thân rễ cây xạ can
• 6.2.2. Kết quả nghiên cứu hoạt tính kháng viêm
• 6.2.2.1. Kết quả nghiên cứu hoạt tính kháng viêm của các cặn chiết
• 6.2.2.2. Kết quả nghiên cứu tác dụng sinh học và độ an toàn của tectorigenin phân lập được từ thân rễ xạ can
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC PHỔ CÁC HỢP CHẤT PHÂN LẬP ĐƯỢC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Eleutherine bulbosa và Belamcanda chinensis

Eleutherine bulbosa và Belamcanda chinensis là hai loài thực vật thuộc họ La dơn (Iridaceae) có giá trị dược liệu cao. Eleutherine bulbosa thường được sử dụng trong y học cổ truyền để điều trị nhiều bệnh lý như thiếu máu, ho ra máu và viêm họng. Trong khi đó, Belamcanda chinensis được biết đến với tác dụng kháng viêm và kháng khuẩn. Nghiên cứu về thành phần hóa học của hai loài này cho thấy sự hiện diện của nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học, đặc biệt là các hợp chất phenolic. Những hợp chất này không chỉ có tác dụng chữa bệnh mà còn có thể được sử dụng làm nguyên liệu cho việc phát triển dược phẩm mới. Việc khai thác và nghiên cứu sâu về hoạt tính sinh học của hai loài thực vật này sẽ góp phần nâng cao giá trị sử dụng của chúng trong y học.

II. Thành phần hóa học của Eleutherine bulbosa

Nghiên cứu về thành phần hóa học của Eleutherine bulbosa cho thấy sự hiện diện của nhiều hợp chất hữu ích. Các hợp chất phenolic, flavonoid và các hợp chất khác đã được phân lập và xác định cấu trúc. Quy trình phân lập các hợp chất này thường sử dụng các phương pháp sắc ký như sắc ký lớp mỏng (TLC) và sắc ký cột. Các hợp chất phenolic trong Eleutherine bulbosa được biết đến với khả năng kháng viêm và chống oxy hóa. Việc xác định cấu trúc của các hợp chất này thông qua các phương pháp như phổ khối (ESI-MS) và phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) đã cung cấp thông tin quý giá cho việc phát triển các sản phẩm dược phẩm từ nguồn thực vật này. Những nghiên cứu này không chỉ làm rõ giá trị dược lý của Eleutherine bulbosa mà còn mở ra hướng đi mới cho việc phát triển các loại thuốc từ thiên nhiên.

III. Hoạt tính sinh học của Belamcanda chinensis

Hoạt tính sinh học của Belamcanda chinensis đã được nghiên cứu kỹ lưỡng, đặc biệt là khả năng kháng viêm. Các nghiên cứu in vivo cho thấy các dịch chiết từ thân rễ của loài này có tác dụng ức chế sự sản sinh cytokine gây viêm. Tectorigenin, một hợp chất phân lập từ Belamcanda chinensis, đã cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc giảm đau và kháng viêm. Nghiên cứu này không chỉ khẳng định giá trị của Belamcanda chinensis trong y học cổ truyền mà còn mở ra cơ hội cho việc phát triển các sản phẩm dược phẩm mới. Việc đánh giá độ an toàn của tectorigenin cũng là một phần quan trọng trong nghiên cứu, đảm bảo rằng các sản phẩm từ loài thực vật này có thể được sử dụng an toàn trong điều trị.

IV. Ứng dụng thực tiễn và giá trị nghiên cứu

Nghiên cứu về Eleutherine bulbosa và Belamcanda chinensis không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn lớn. Việc khai thác các hợp chất thiên nhiên từ hai loài thực vật này có thể dẫn đến việc phát triển các loại thuốc mới, đặc biệt là trong điều trị các bệnh lý viêm nhiễm. Hơn nữa, nghiên cứu này cũng góp phần bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên thực vật quý giá của Việt Nam. Các hợp chất phenolic và flavonoid có trong hai loài này có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ y học đến mỹ phẩm. Sự kết hợp giữa nghiên cứu hóa học và hoạt tính sinh học sẽ mở ra nhiều cơ hội mới cho việc phát triển các sản phẩm từ thiên nhiên, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Việt Nam có nguồn tài nguyên thực vật phong phú với hơn 14.000 loài thực vật bậc cao, trong đó gần 4.000 loài được sử dụng làm thuốc trong y học cổ truyền. Mặc dù nhiều vị thuốc và bài thuốc dân gian mang lại hiệu quả điều trị trên lâm sàng, phần lớn vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ và có hệ thống về thành phần hóa học, cơ chế tác dụng dược lý cũng như độ an toàn.

Họ La dơn (Iridaceae) tại Việt Nam gồm các loài thực vật có hoạt tính sinh học đa dạng như kháng viêm, kháng khuẩn, kháng nấm, chống oxy hóa và độc tế bào. Hai loài nổi bật được sử dụng trong y học dân gian là sâm đại hành (Eleutherine bulbosa (Mill.)) và xạ can (Belamcanda chinensis (L.)). Trong kinh nghiệm cổ truyền:

• Xạ can thường dùng điều trị viêm họng, viêm amidan, đau cổ, ho khó thở nhiều đờm, sốt, tắc tia sữa, đại tiểu tiện không thông.
• Sâm đại hành thường dùng điều trị thiếu máu, vàng da, hoa mắt, nhức đầu, mệt mỏi, ho ra máu, cầm máu, ho lao, tiêu độc, chàm nhọt.

Tuy nhiên, tại thời điểm thực hiện đề tài, các công trình nghiên cứu sâu về thành phần hóa học định hướng hoạt tính sinh học (đặc biệt là hoạt tính kháng viêm in vitro và in vivo) cũng như đánh giá độ an toàn của các hoạt chất chính từ hai loài này ở Việt Nam còn hạn chế. Do đó, việc nghiên cứu toàn diện về thành phần hóa học kết hợp sàng lọc hoạt tính kháng viêm và độc tính là nhiệm vụ cấp thiết nhằm nâng cao giá trị sử dụng nguồn dược liệu trong nước.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là làm sáng tỏ thành phần hóa học và hoạt tính sinh học (trọng tâm là hoạt tính kháng viêm) của hai loài sâm đại hành (Eleutherine bulbosa) và xạ can (Belamcanda chinensis), nhằm nâng cao giá trị sử dụng và khai thác nguồn hoạt chất tự nhiên.

Luận án xác định 4 nhiệm vụ cụ thể:

1. Điều chế và đánh giá hoạt tính kháng viêm các dịch chiết của thân rễ cây xạ can và củ sâm đại hành.
2. Chiết tách và phân lập các hợp chất từ hai loài thực vật này.
3. Xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất được phân lập.
4. Đánh giá hoạt tính kháng viêm của một số hợp chất phân lập được (bao gồm khảo sát tác dụng ức chế sản sinh cytokine trên tế bào tua DC và thử nghiệm dược lý, độ an toàn của hợp chất chính).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng thực vật:
  • Củ sâm đại hành (Eleutherine bulbosa (Mill.), họ Iridaceae), thu hái tại Chí Linh, Hải Dương vào tháng 1 năm 2011; tiêu bản lưu giữ mã số SĐH/1-2011 tại Viện Hóa học các Hợp chất thiên nhiên (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam).
  • Thân rễ cây xạ can (Belamcanda chinensis (L.), họ Iridaceae), thu hái từ tháng 1 đến tháng 3 năm 2010 tại Lạng Sơn; tiêu bản lưu giữ mã số BS-1/3-2010 tại Viện Hóa học các Hợp chất thiên nhiên.
• Phạm vi nội dung: Chiết xuất phân đoạn, phân lập tinh sạch các hợp chất, xác định cấu trúc bằng các phương pháp phổ học hiện đại; đánh giá hoạt tính kháng viêm in vivo (đường bôi, đường uống), in vitro (ức chế cytokine gây viêm IL-6, IL-12p40, TNF-α trên tế bào tua DC kích thích bởi LPS); đánh giá tác dụng giảm đau, chống viêm cấp, chống viêm mạn và độc tính cấp/bán trường diễn của tectorigenin.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước về loài sâm đại hành (Eleutherine bulbosa)

• Về thành phần hóa học:
  • Schmid và cộng sự (1951): Lần đầu tiên phân lập eleutherin và isoeleutherin.
  • C. Bianchi và cộng sự (1975): Phân lập eleutherin và eleutherol từ củ.
  • Nhóm nghiên cứu (1982): Phân lập dẫn xuất anthraquinone mới là anthracene-9,10-dione-1,5-diol-4-methoxy-3-methyl-2-carboxylic acid methyl ester.
  • William và Harborne (1985): Phân lập các xanthone mangiferin và isomangiferin từ lá.
  • Helmut Kloos và cộng sự (2003): Phân lập eleutherinone từ thân rễ.
  • Paramapojn và cộng sự (2010): Phân lập 4 polyketide mới ((R)-4-hydroxyeleutherin, eleuthone, eleutherinol-8-O-D-glucoside, isoeleuthoside C) cùng các chất đã biết như eleutherin, isoeleutherin, eleutherinol, eleutherol, eleuthoside B, eleuthoside C, elecanacin, hongconin.
  • Tại Việt Nam, Lê Văn Hồng và Nguyễn Văn Đàn phân lập được eleutherin, isoeleutherin, eleutherol và một chất chưa xác định cấu trúc.
• Về hoạt tính sinh học:
  • Tânia Maria Almeida Alves và cộng sự (2003): Eleutherin ức chế topoisomerase II; isoeleutherin và isoeleutherol ức chế sự nhân lên của virus HIV trong tế bào lympho H9; eleutherinone, eleutherin, isoeleutherin kháng nấm hại cây.
  • Beatriz Goncalves và cộng sự (2006): Eleutherin kháng Staphylococcus aureus và Streptococcus haemolyticus A.
  • Irawan Wijaya Kusuma và cộng sự (2010): Eleutherin kháng nấm da Trichophyton mentagrophytes và ức chế tạo sắc tố melanin ở 5 ppm.
  • Sujogya Kumar Panda và cộng sự (2010): Dịch chiết butanol kháng nấm Candida với MIC từ 0,046 đến 1,5 mg/mL.
  • Ngô Thị Minh Hiền và cộng sự (Việt Nam): Eleutherol ở 30 ppm kháng vi khuẩn gây bệnh cho tôm Vibrio parahaemolyticus.

Các hướng nghiên cứu trước về loài xạ can (Belamcanda chinensis)

• Về thành phần hóa học:
  • Fumiko Abe và cộng sự (1991): Phân lập 3 iridal mới (belamcandal, 28-deacetylbelamcandal, 16-O-acetyl-iso-iridogermanal).
  • Ha-Sook Chung và cộng sự (1991): Phân lập kanzakiflavone-2 và 2R:3R-dihydrokaempferol-7-methylether.
  • Won Sick Woo và Eun Hee Woo (1993): Phân lập isoflavone noririsflorentin.
  • Katsura Seki và cộng sự (1995): Phân lập 4 enedione belamcandones A–D từ hạt.
  • Hideyuki Ito và cộng sự (1999, 2001): Phân lập các dẫn xuất iridal và isoflavonoid mới (6”-O-p-hydroxybenzoyliridin, 6”-O-vanilloyliridin, 5,6,7,3’-tetrahydroxy-4’-methoxyisoflavone, 2,3-dihydroirigenin).
  • Min-Jian Qin và cộng sự (2005): Phân lập 5,6,7,3’-tetrahydroxy-8,4’,5’-trimethoxyisoflavone cùng 10 isoflavonoid.
  • Orawan Monthakantirat và cộng sự (2005): Phân lập belalloside A, belalloside B, belamphenone cùng 13 chất (resveratrol, iriflophenone, irisflorentin, tectorigenin, irilin D, iristectorin A/B, tectoridin...).
  • Zhi Jun Song và cộng sự (2007): Phân lập 6-methoxy-5,7,8,4’-tetrahydroxyisoflavone và 4’-methoxy-5,6-dihydroxyisoflavone-7-O-β-D-glucopyranoside.
  • Masataka Moriyasu và cộng sự (2007): Phân lập iristectorigenin A-7-glucoside, 8-hydroxytectorigenin, 8-hydroxyiristectorigenin A, 8-hydroxyirigenin.
  • Li Jin và cộng sự (2007, 2008): Phân lập 5,7,4’-trihydroxy-6,3’,5’-trimethoxyisoflavone, 5,4’-dihydroxy-6,7-methylenedioxy-3’-methoxyflavone và 3’,5’-dimethoxyirisolone-4’-O-β-D-glucoside.
  • Yan Chen và cộng sự (2011): Phân lập swertisin và 2”-O-rhamnosylswertisin từ lá.
  • Mingchuan Liu và cộng sự (2012): Phân lập 18 hợp chất (quercetin, kaempferol, axit betulinic, axit ursolic, betulone...).
  • Hoàng Lê Tuấn Anh và cộng sự (2013, Việt Nam): Phân lập irisflorentin, irilin D và trans-resveratrol.
• Về hoạt tính sinh học:
  • Ki-Bong Oh và cộng sự (2001): Tectorigenin kháng nấm Trichophyton với MIC 3,12–6,25 mg/mL.
  • Wang và cộng sự (2001): Isorhapontigenin chống oxy hóa mạnh.
  • Sang Hoon Jung và cộng sự (2002, 2004): Tectorigenin và tectoridin ức chế aldose reductase (IC50 lần lượt 1,12×10⁻⁶ M và 1,08×10⁻⁶ M); bảo vệ gan chuột khỏi tổn thương do CCl4, làm tăng enzyme chống oxy hóa (SOD, catalase, GPx).
  • Seidlová-Wuttke và cộng sự (2004): Tectorigenin điều biến thụ thể estrogen chọn lọc (SERM).
  • Monthakantirat và cộng sự (2005): Kháng dòng tế bào ung thư vú MCF-7 và T-47D.
  • Paul Thelen và cộng sự (2005): Ức chế u tuyến tiền liệt in vivo.
  • Kwang Seok Ahn và cộng sự (2006): Irigenin ức chế NO và PGE2 trên tế bào RAW 264.7 kích thích bởi LPS.
  • Dorota Wozniak và cộng sự (2010): Phân đoạn isoflavonoid chống đột biến trong thử nghiệm Ames (Salmonella typhimurium TA98, TA100).
  • Wanchai De-Eknamkul và cộng sự (2011): Khảo sát tương tác với thụ thể estrogen qua QSAR.
  • Hee-Jin Jun và cộng sự (2012): Iristectorigenin B hỗ trợ điều trị tăng cholesterol máu.
  • Chongming Wu và cộng sự (2012): Dịch chiết lá ức chế enzyme α-glucosidase và giảm đường huyết.

Khoảng trống luận án giải quyết

Mặc dù hai loài cây đã được nghiên cứu ở nhiều quốc gia, các công trình trong nước chưa phân lập đầy đủ các thành phần hóa học thứ cấp chính và hiếm. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách:

• Chiết tách và xác định cấu trúc toàn diện 14 hợp chất từ củ sâm đại hành và 14 hợp chất từ thân rễ xạ can thu hái tại Việt Nam.
• Khảo sát có hệ thống hoạt tính kháng viêm in vivo của các phân đoạn cặn chiết theo cả hai đường bôi và đường uống.
• Đánh giá cơ chế kháng viêm in vitro của các hợp chất phân lập được thông qua sự ức chế các cytokine gây viêm then chốt (IL-6, IL-12p40, TNF-α) trên tế bào tua tủy xương (DC).
• Khảo sát chi tiết tác dụng giảm đau, kháng viêm cấp, kháng viêm mạn và hồ sơ độc tính (cấp tính, bán trường diễn, mô bệnh học) của hoạt chất tectorigenin (BS-2).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết về phản ứng viêm và trung gian hóa học: Viêm là phản ứng miễn dịch tự nhiên bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây tổn thương. Quá trình viêm diễn ra qua 3 giai đoạn: tổn thương tổ chức, rối loạn vận mạch kèm thoát dịch rỉ viêm, và tăng sinh tổ chức. Các chất trung gian hóa học gồm histamine, serotonin, men lysosome, kinin, và dẫn xuất acid béo (prostaglandin - PG).
• Yếu tố phiên mã NF-κB và các cytokine tiền viêm: NF-κB điều hòa biểu hiện các gen mã hóa iNOS, COX-2, IL-1β, IL-6, IL-12 và TNF-α. Đại thực bào và tế bào tua (DCs) khi được hoạt hóa bởi lipopolysaccharide (LPS) sẽ phóng thích các cytokine chính gồm IL-6, IL-12p40 và TNF-α. Việc ức chế các cytokine này là chỉ dấu xác định tiềm năng kháng viêm.
• Hóa học các hợp chất tự nhiên: Tập trung vào các lớp chất phenolic:
  • Flavonoid và Isoflavonoid: Cấu trúc C6-C3-C6, có khả năng ức chế sinh tổng hợp NO, ức chế COX, LOX, phosphodiesterase và giảm sản sinh cytokine.
  • Naphthoquinone và Anthraquinone: Cấu trúc quinone có hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm, ức chế TNF-α và ức chế biểu hiện gen viêm.

Khung cấu trúc phenolic	Cấu trúc khung cơ bản	Đại diện trong luận án
Flavonoid / Isoflavonoid	C6-C3-C6	Tectorigenin, Tectoridin, Irisflorentin, Irigenin, Rhamnocitrin
Naphthoquinone	C6-C4	Eleutherin, Isoeleutherin, Hongconin
Anthraquinone	C6-C2-C6	1,3,6-Trihydroxy-8-methylanthraquinone
Dẫn xuất Phenol / Acid béo / Sterol	Đa dạng	Acetovanillone, Daucosterol, Axit myristic

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

• Thu hái và xử lý mẫu thực vật: Phơi/sấy khô, xay nhỏ thân rễ xạ can và củ sâm đại hành; chiết ngấm kiệt hoặc hồi lưu với dung môi hữu cơ (EtOAc, nước, cồn).
• Phương pháp phân lập:
  • Sắc ký lớp mỏng (TLC): Bản mỏng pha thường Silica gel 60 F254 và pha đảo RP-18 F254 (Merck). Hiện màu bằng đèn tử ngoại (254 nm, 368 nm) hoặc phun H2SO4 10% hơ nóng.
  • Sắc ký lớp mỏng điều chế (Prep-TLC): Bản kính 20×20 cm.
  • Sắc ký cột (CC): Pha thường Silica gel (0,040–0,063 mm, 240–430 mesh) và pha đảo RP-18 (30–50 µm, YMC/Fujisilisa).
• Phương pháp xác định cấu trúc hóa học:
  • Điểm nóng chảy (Mp): Đo trên máy BOTIUS (Heiztisch Mikroskop, Đức).
  • Phổ khối lượng (ESI-MS): Máy AGILENT 1100 LC-MSD Trap (Viện Hóa học, VAST).
  • Phổ khối phân giải cao (HR-ESI-MS): Máy Agilent 6530 Accurate-Mass Q-TOF LC/MS (Đại học Quốc gia Chungnam, Hàn Quốc).
  • Phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR): Máy Bruker Avance 500 (¹H-NMR: 500 MHz, ¹³C-NMR: 125 MHz), các phổ 2D-NMR: DEPT, ¹H-¹H COSY, HSQC, HMQC, HMBC.
  • Phổ quang phổ tròn (CD), phổ hồng ngoại (IR), sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS).
• Phương pháp thử nghiệm hoạt tính sinh học và độ an toàn:
  • Kháng viêm in vivo đường bôi: Mô hình gây phù tai chuột bằng ethyl-phenylpropiolate (EPP) (theo Kale 2007, Jaijoy 2010).
  • Kháng viêm in vivo đường uống: Mô hình gây phù bàn chân chuột bằng Formalin 1% (theo Miklos Gabor 2009) và bằng Carrageenin.
  • Kháng viêm mạn in vivo: Mô hình gây u hạt thực nghiệm bằng cấy viên amian trên chuột cống.
  • Tác dụng giảm đau in vivo: Mô hình gây đau quặn bằng acid acetic trên chuột nhắt trắng.
  • Hoạt tính in vitro trên tế bào tua (DC): Đo độ sống sót của tế bào bằng thử nghiệm MTT; đo mức độ ức chế sản sinh IL-12p40, IL-6, TNF-α từ tế bào tua tủy xương chuột kích thích bởi LPS (thực hiện tại Viện Công nghệ sinh học Hàn Quốc).
  • Độ an toàn của tectorigenin: Độc tính cấp đường uống xác định LD50 theo phương pháp Behrens; độc tính bán trường diễn theo hướng dẫn OECD (theo dõi huyết học, men gan AST/ALT, cholesterol, protein toàn phần, creatinin huyết thanh và mô bệnh học vi thể gan, thận).
• Phương pháp xử lý số liệu: Thống kê mô tả dạng TB ± SE, phân tích phương sai một chiều (ANOVA) kết hợp kiểm định Student's t-test. Mức khác biệt có ý nghĩa thống kê khi p < 0,05.

---

Nội dung chính theo từng chương

Mở đầu

Giới thiệu tổng quan bối cảnh đa dạng thực vật và y học cổ truyền Việt Nam, nêu rõ cơ sở khoa học của việc sàng lọc các cây thuốc họ La dơn có tác dụng kháng viêm. Xác định đối tượng (Eleutherine bulbosa và Belamcanda chinensis), tính cấp thiết, mục tiêu và 4 nhiệm vụ nghiên cứu trọng tâm của luận án.

Chương 1: Tổng quan

Trình bày tài liệu tổng quan gồm 3 phần chính:

1. Thực vật học và nghiên cứu về họ La dơn: Đặc điểm phân loại họ Iridaceae (khoảng 80–92 chi, hơn 2.000 loài trên thế giới; 8 chi đơn loài tại Việt Nam). Mô tả chi tiết hình thái thực vật, phân bố, công dụng dân gian, các bài thuốc cổ truyền, lịch sử nghiên cứu hóa học và hoạt tính sinh học của chi Eleutherine (loài sâm đại hành) và chi Belamcanda (loài xạ can).
2. Khái niệm về phản ứng viêm: Phân loại viêm, cơ chế bệnh sinh của viêm cấp và mạn tính; vai trò của các chất trung gian hóa học (PG, histamine, bradykinin); vai trò điều hòa của yếu tố phiên mã NF-κB; nguồn gốc và chức năng của các cytokine tiền viêm (IL-6, IL-12p40, TNF-α) do đại thực bào và tế bào tua tiết ra; cơ chế ức chế COX-1, COX-2 của nhóm thuốc NSAID.
3. Các hợp chất phenolic thực vật có hoạt tính kháng viêm: Phân loại hóa học các nhóm phenol tự nhiên (phenol đơn, acid phenolic, coumarin, naphthoquinone, anthraquinone, flavonoid, stilbene, lignan); cấu trúc hóa học, phân loại và cơ chế tác dụng chống viêm, chống oxy hóa, bảo vệ tế bào của các flavonoid, anthraquinone và naphthoquinone.

Chương 2: Nguyên liệu và phương pháp nghiên cứu

Mô tả chi tiết nguồn gốc mẫu thực vật thu hái (Hải Dương, Lạng Sơn) và thông tin cơ quan giám định/tiêu bản. Trình bày chi tiết hóa chất, dung môi, thông số máy đo phổ (BOTIUS, Agilent 1100, Agilent 6530 Q-TOF, Bruker Avance 500).

Quy trình chiết xuất và phân đoạn được xây dựng:

• Điều chế cặn chiết ethyl acetate (EtOAc) và cặn nước từ thân rễ xạ can và củ sâm đại hành.
• Phân lập các hợp chất bằng sắc ký cột kết hợp sắc ký lớp mỏng pha thường và pha đảo.

Thiết lập các mô hình thử nghiệm sinh học:

• Sàng lọc kháng viêm in vivo đường bôi (mô hình EPP) và đường uống (mô hình formalin 1%).
• Đánh giá ức chế cytokine (IL-12p40, IL-6, TNF-α) trên tế bào tua DC kích thích bởi LPS bằng ELISA, kiểm tra độc tính tế bào bằng MTT.
• Thiết kế thử nghiệm tác dụng giảm đau quặn (acid acetic), chống viêm cấp phù chân chuột (carrageenin), chống viêm mạn u hạt (amian) của tectorigenin (BS-2).
• Thiết kế thử nghiệm độc tính cấp tính (tính toán LD50 theo công thức Behrens) và độc tính bán trường diễn (OECD) của tectorigenin trên chuột nhắt trắng và chuột cống.

Chương 3: Kết quả và thảo luận

Chương kết quả và thảo luận trình bày toàn bộ dữ liệu thực nghiệm về hóa học và hoạt tính sinh học của hai loài:

1. Kết quả nghiên cứu về loài sâm đại hành (Eleutherine bulbosa)

• Phân lập và xác định cấu trúc: Phân lập và xác định thành công 14 hợp chất ký hiệu từ EB-1 đến EB-14:
  • EB-1 (và phần aglycon EB-1a): Xác định cấu trúc qua phổ khối HR-ESI-MS, ¹H-NMR, ¹³C-NMR, HMBC và phổ CD.
  • EB-2: Eleutherinol
  • EB-3: Eleutherinoside A
  • EB-4: Hongconin (4-oxodihydroisoeleutherin)
  • EB-5: Eleutherin
  • EB-6: Isoeleutherin
  • EB-7: Eleuthoside C
  • EB-8: Eleutherinoside C
  • EB-9: Eleutherinoside B
  • EB-10: 7-Acetyl-3,6-dihydroxy-8-methyltetralone
  • EB-11: Eleuthoside A
  • EB-12: Eleuthoside B
  • EB-13: Eleutherinoside D
  • EB-14: 1,3,6-Trihydroxy-8-methylanthraquinone
• Kết quả hoạt tính kháng viêm của cặn chiết:
  • Đường bôi: Khảo sát khả năng ức chế phù tai chuột gây bởi EPP của cặn chiết EtOAc và cặn nước.
  • Đường uống: Khảo sát khả năng giảm phù chân chuột gây bởi formalin 1%.
• Hoạt tính ức chế cytokine trên tế bào tua (DC):
  • Sàng lọc 14 hợp chất ở nồng độ 25,0 µM đối với sự sản sinh cytokine IL-12p40.
  • Khảo sát đáp ứng phụ thuộc liều (ở các nồng độ 6,3; 12,5; 25,0 và 50,0 µM) của các hợp chất EB-1, EB-4, EB-5 và EB-6 đối với sự sản sinh IL-12p40, IL-6 và TNF-α từ tế bào DC kích thích bởi LPS.

Hợp chất sâm đại hành	Tên gọi / Cấu trúc hóa học	Lớp chất
EB-1	Glycoside dẫn xuất polyketide	Polyketide glycoside
EB-2	Eleutherinol	Naphthopyrone
EB-3	Eleutherinoside A	Naphthopyrone glycoside
EB-4	Hongconin	Naphthoquinone
EB-5	Eleutherin	Naphthoquinone
EB-6	Isoeleutherin	Naphthoquinone
EB-7	Eleuthoside C	Naphthoquinone gentiobioside
EB-8	Eleutherinoside C	Naphthoquinone glycoside
EB-9	Eleutherinoside B	Naphthoquinone glycoside
EB-10	7-Acetyl-3,6-dihydroxy-8-methyltetralone	Tetralone
EB-11	Eleuthoside A	Naphthoquinone glycoside
EB-12	Eleuthoside B	Naphthopyrone gentiobioside
EB-13	Eleutherinoside D	Naphthoquinone glycoside
EB-14	1,3,6-Trihydroxy-8-methylanthraquinone	Anthraquinone

2. Kết quả nghiên cứu về loài xạ can (Belamcanda chinensis)

• Phân lập và xác định cấu trúc: Phân lập và xác định cấu trúc 14 hợp chất ký hiệu từ BS-1 đến BS-14:
  • BS-1: Irisflorentin
  • BS-2: Tectorigenin (TEC)
  • BS-3: Iristectorigenin A
  • BS-4: Irigenin
  • BS-5: Acetovanillone
  • BS-6: Rhamnocitrin
  • BS-7: Irilin D
  • BS-8: Daucosterol
  • BS-9: Tectoridin
  • BS-10: Tectorigenin 4’-O-β-D-glucopyranoside
  • BS-11: Kaempferol-3-O-β-D-glucopyranoside
  • BS-12: Isoquercetin (Issoquercetin)
  • BS-13: 24E-Stigmasta-5,22-dien-3β-ol
  • BS-14: Axit myristic (xác định qua GC-MS)
• Kết quả hoạt tính kháng viêm của cặn chiết thân rễ xạ can: Đánh giá hiệu lực kháng viêm in vivo theo đường bôi và đường uống của các cặn chiết phân đoạn.
• Kết quả nghiên cứu dược lý và độ an toàn của Tectorigenin (TEC / BS-2):
  • Tác dụng giảm đau: Làm giảm có ý nghĩa số cơn đau quặn ở chuột nhắt trong mô hình gây đau bằng acid acetic qua các khoảng thời gian theo dõi; xác định tỷ lệ % giảm đau so với lô chứng không dùng thuốc.
  • Tác dụng chống viêm cấp: Ức chế độ tăng thể tích bàn chân chuột trong mô hình gây phù thực nghiệm bằng carrageenin; xác định tỷ lệ % ức chế phù so với lô chứng trắng.
  • Tác dụng chống viêm mạn: Ức chế khối lượng u hạt thực nghiệm tạo bởi amian trên chuột cống.
  • Độ an toàn:
    • Độc tính cấp: Theo dõi tình trạng chung, tỷ lệ sống/chết trong 72 giờ và 7 ngày; xác định mức liều an toàn / LD50.
    • Độc tính bán trường diễn: Theo dõi mức độ tăng cân (%); các thông số huyết học; các chỉ số hóa sinh chức năng gan (AST, ALT, cholesterol toàn phần, protein toàn phần) và chức năng thận (creatinin huyết thanh); kết quả mô bệnh học vi thể gan và thận không cho thấy tổn thương hoại tử hay biến đổi cấu trúc bệnh lý bất thường.

Hợp chất xạ can	Tên gọi / Cấu trúc hóa học	Lớp chất
BS-1	Irisflorentin	Isoflavonoid
BS-2	Tectorigenin (TEC)	Isoflavonoid
BS-3	Iristectorigenin A	Isoflavonoid
BS-4	Irigenin	Isoflavonoid
BS-5	Acetovanillone	Dẫn xuất acetophenol
BS-6	Rhamnocitrin	Flavonoid
BS-7	Irilin D	Isoflavonoid
BS-8	Daucosterol	Phytosterol glycoside
BS-9	Tectoridin	Isoflavonoid glycoside
BS-10	Tectorigenin 4’-O-β-D-glucopyranoside	Isoflavonoid glycoside
BS-11	Kaempferol-3-O-β-D-glucopyranoside	Flavonoid glycoside
BS-12	Isoquercetin	Flavonoid glycoside
BS-13	24E-Stigmasta-5,22-dien-3β-ol	Sterol
BS-14	Axit myristic	Axit béo

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

1. Làm sáng tỏ thành phần hóa học: Đã phân lập và xác định cấu trúc hóa học của tổng cộng 28 hợp chất từ hai loài thực vật thuộc họ La dơn thu hái tại Việt Nam (14 hợp chất từ củ sâm đại hành Eleutherine bulbosa và 14 hợp chất từ thân rễ xạ can Belamcanda chinensis). Bổ sung dữ liệu phổ NMR (¹H, ¹³C, 2D-NMR), MS, IR, CD, Mp chi tiết cho các dẫn xuất naphthoquinone, anthraquinone, isoflavone và glycoside liên quan.
2. Cung cấp bằng chứng về cơ chế kháng viêm in vitro: Chứng minh các hợp chất naphthoquinone từ sâm đại hành (như EB-1, EB-4 hongconin, EB-5 eleutherin, EB-6 isoeleutherin) có khả năng ức chế mạnh sự sản sinh các cytokine tiền viêm (IL-12p40, IL-6, TNF-α) trên mô hình tế bào tua tủy xương chuột (DC) được kích thích bởi LPS.
3. Làm rõ tác dụng dược lý và độ an toàn của tectorigenin: Đánh giá toàn diện trên thực nghiệm in vivo hiệu lực giảm đau quặn do acid acetic, ức chế viêm cấp gây bởi carrageenin, ức chế viêm mạn trên mô hình u hạt amian của tectorigenin (BS-2); đồng thời xác lập dữ liệu an toàn về độc tính cấp và độc tính bán trường diễn (huyết học, chức năng gan AST/ALT, chức năng thận creatinin, cấu trúc vi thể gan thận).

Đóng góp về mặt thực tiễn và ứng dụng

• Cung cấp cơ sở khoa học giải thích kinh nghiệm sử dụng sâm đại hành và xạ can trong y học dân gian để điều trị các chứng viêm nhiễm, sưng đau họng, viêm amidan, nhọt lở ngoài da.
• Đề xuất quy trình chiết xuất, phân đoạn và phân lập hoạt chất chính tectorigenin làm chất đối chiếu chuẩn hoặc định hướng phát triển chế phẩm hỗ trợ điều trị chống viêm, giảm đau từ nguồn dược liệu trong nước.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Phạm vi thu hái mẫu thực vật tập trung tại hai địa phương (Hải Dương đối với sâm đại hành và Lạng Sơn đối với xạ can) vào một số thời điểm nhất định trong năm (2010–2011), chưa khảo sát biến thiên hàm lượng hoạt chất theo mùa vụ hoặc theo các vùng sinh thái khác nhau.
• Thử nghiệm dược lý chuyên sâu in vivo và đánh giá độc tính bán trường diễn mới chỉ tập trung vào một hoạt chất chính là tectorigenin (BS-2), chưa thực hiện đầy đủ trên toàn bộ các hợp chất đơn lẻ khác do giới hạn về lượng mẫu phân lập.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng khảo sát hàm lượng các hoạt chất chính (đặc biệt là nhóm naphthoquinone trong sâm đại hành và tectorigenin/tectoridin trong xạ can) theo các vùng địa lý và mùa vụ thu hái khác nhau tại Việt Nam.
• Nghiên cứu sâu hơn cơ chế phân tử ở mức độ gen và protein (sự phosphoryl hóa của phức hợp IκB, sự chuyển vị nhân của NF-κB, biểu hiện enzyme COX-2 và iNOS) của các hợp chất tiềm năng (EB-1, EB-4, EB-5, EB-6, BS-2).
• Xây dựng quy trình bán tổng hợp hoặc tối ưu hóa công nghệ chiết xuất quy mô lớn nhằm thu nhận phân đoạn giàu tectorigenin phục vụ nghiên cứu phát triển chế phẩm dược liệu.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị tham khảo cho các đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Hóa học các hợp chất thiên nhiên / Hóa Dược: Tham khảo quy trình phân lập sắc ký cột (pha thường, pha đảo) và phương pháp giải phổ cấu trúc chi tiết (¹H-NMR, ¹³C-NMR, DEPT, HSQC, HMBC, HR-ESI-MS, phổ CD) cho các nhóm hợp chất naphthoquinone, anthraquinone và isoflavonoid glycoside.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu Dược lý / Miễn dịch học: Tham khảo quy trình thiết lập các mô hình thử nghiệm kháng viêm in vivo (phù tai chuột EPP, phù chân formalin/carrageenin, u hạt amian), mô hình đau quặn acid acetic, và phương pháp thử nghiệm cytokine (IL-6, IL-12p40, TNF-α) trên tế bào tua tủy xương (DC) kích thích bởi LPS.
• Các nhà nghiên cứu Kiểm nghiệm Dược liệu và Độc chất học: Tham khảo dữ liệu kiểm tra độc tính cấp (tính LD50 theo công thức Behrens) và quy trình độc tính bán trường diễn theo chuẩn OECD bao gồm bảng chỉ số huyết học, sinh hóa gan thận và hình ảnh mô bệnh học vi thể.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án nghiên cứu những loài thực vật nào, thu hái ở đâu và định danh như thế nào?

Luận án nghiên cứu hai loài thuộc họ La dơn (Iridaceae):

• Củ sâm đại hành (Eleutherine bulbosa (Mill.)), thu hái tại Chí Linh, Hải Dương vào tháng 1/2011; do TS. Nguyễn Quốc Bình (Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam) giám định, mã tiêu bản SĐH/1-2011.
• Thân rễ xạ can (Belamcanda chinensis (L.)), thu hái tại Lạng Sơn từ tháng 1 đến tháng 3/2010; do TS. Trần Huy Thái (Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật) giám định, mã tiêu bản BS-1/3-2010.

2. Có bao nhiêu hợp chất được phân lập và cấu trúc chính thuộc những lớp chất nào?

Luận án phân lập và xác định cấu trúc 28 hợp chất:

• 14 hợp chất từ sâm đại hành (EB-1 đến EB-14), thuộc các lớp chất naphthoquinone, naphthopyrone, anthraquinone, tetralone và các dẫn xuất glycoside (nổi bật là eleutherinol, eleutherinoside A, hongconin, eleutherin, isoeleutherin, eleuthoside A–C, 1,3,6-trihydroxy-8-methylanthraquinone).
• 14 hợp chất từ xạ can (BS-1 đến BS-14), thuộc các lớp chất isoflavonoid, flavonoid, phytosterol và acid béo (gồm irisflorentin, tectorigenin, iristectorigenin A, irigenin, acetovanillone, rhamnocitrin, irilin D, daucosterol, tectoridin, kaempferol glycoside, isoquercetin, 24E-stigmasta-5,22-dien-3β-ol, axit myristic).

3. Hoạt tính kháng viêm in vitro của các hợp chất từ sâm đại hành được đánh giá qua mô hình nào và cho kết quả ra sao?

Các hợp chất được thử nghiệm trên mô hình tế bào tua (dendritic cells - DC) tủy xương chuột kích thích bởi LPS, kiểm tra độ sống sót tế bào bằng đo màu MTT. Kết quả sàng lọc ở nồng độ 25,0 µM và khảo sát đáp ứng theo nồng độ (6,3; 12,5; 25,0; 50,0 µM) cho thấy các hợp chất EB-1, EB-4 (hongconin), EB-5 (eleutherin) và EB-6 (isoeleutherin) ức chế có ý nghĩa sự sản sinh các cytokine tiền viêm IL-12p40, IL-6 và TNF-α.

4. Hợp chất Tectorigenin (BS-2) từ cây xạ can thể hiện tác dụng sinh học và độ an toàn như thế nào trên động vật thực nghiệm?

• Tác dụng dược lý: Làm giảm số cơn đau quặn trong mô hình acid acetic; ức chế phù chân chuột trong mô hình viêm cấp gây bởi carrageenin; ức chế hình thành u hạt trong mô hình viêm mạn gây bởi amian.
• Độ an toàn: Được thử nghiệm độc tính cấp đường uống xác định LD50 theo phương pháp Behrens; thử nghiệm độc tính bán trường diễn theo OECD cho thấy không làm thay đổi bất thường về mức tăng cân, các chỉ số huyết học, chức năng gan (AST, ALT, protein, cholesterol) và chức năng thận (creatinin), hình ảnh vi thể gan và thận không có biến đổi tổn thương cấu trúc.

---

Kết luận

Luận án đã thực hiện nghiên cứu toàn diện về thành phần hóa học và hoạt tính kháng viêm của hai loài sâm đại hành (Eleutherine bulbosa) và xạ can (Belamcanda chinensis) thuộc họ La dơn thu hái tại Việt Nam. Đề tài đã phân lập và xác định cấu trúc 28 hợp chất, đồng thời chứng minh hiệu lực ức chế các cytokine gây viêm (IL-6, IL-12p40, TNF-α) của các dẫn xuất naphthoquinone trên tế bào tua DC. Ngoài ra, nghiên cứu đã xác lập các bằng chứng dược lý in vivo về khả năng giảm đau, chống viêm cấp và mạn tính cùng độ an toàn bán trường diễn của hoạt chất tectorigenin, cung cấp cơ sở khoa học thực nghiệm vững chắc cho việc sử dụng và phát triển hai vị thuốc cổ truyền này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I TỔNG QUAN 1.1 GIỚI THIỆU VỀ HỌ LA DƠN (IRIDACEAE) Họ Diên vĩ hay họ Lay ơn hoặc họ La dơn là một họ thực vật nằm trong bộ Măng tây (Asparagales). Tên gọi Diên vĩ là lấy theo chi Diên vĩ (Iris), còn tên gọi Lay ơn (lay dơn) là lấy theo chi Lay ơn (Gladiolus), bao gồm một số loài cây trồng được nhiều người biết đến như cây diên vĩ (Iris japonica Thunb.), sâm đại hành (Eleutherine bulbosa (Mill.), rẻ quạt (Belamcanda chinensis (L.) [6]… Họ La dơn là họ nhỏ, gồm những cây thân thảo, sống dai, chủ yếu mọc ở các vùng ôn đới, có thân rễ hay gò địa sinh. Lá từ đất đâm lên, hình kiếm hay hình dải, thường xếp hai dãy và cách quãng nhau, bẹ lá trước phủ lên bẹ lá sau. Phiến lá gập đôi theo đường gân giữa.

Cụm hoa ở ngọn, hoa đẹp, thường kèm theo hai lá bắc có hình cánh. Cụm hoa thường xim dích dắc ở ngọn, hoa thường đều, lưỡng tính. Bao hoa gồm 6 bộ phận phân hình cánh xếp thành hai vòng, hàn liền với nhau ở phía gốc, nhị ba đối diện với các thùy của vòng bao hoa ngoài. Bầu dưới ba ô với giá noãn trụ giữa.

Noãn nhiều, xếp hai dãy ở góc trong của các ô. Quả nang có ba góc, gồm ba ô, hạt nhiều, nội nhũ sừng. Trên thế giới, họ La dơn (Iridaceae) có khoảng 80-92 chi và bao gồm hơn 2000 loài, phân bố ở vùng nhiệt đới và ôn đới, chủ yếu ở Đông Phi và Châu Mỹ nhiệt đới. Ở Việt Nam có 8 chi là: Belamcanda, Crocosmia, Eleutherine, Freesia, Gladiolus, Iris, Trimezia, Tritonia và mỗi chi chỉ có một loài như sau: - Belamcanda chinensis (L.: rẻ quạt (hay lưỡi đòng, xạ can) - Gladiolus hybridus Hort.: lay ơn, cây nhập nội, trồng làm cảnh.

Do sự lai giống mà ngày nay ta đã có nhiều thứ hoa có màu khác nhau: đỏ, hồng, tím, trắng, vàng rất đẹp. - Iris japonica Thunb.: Diên vĩ (hay huệ Nhật), hoa màu xanh tím, cây gặp ở Sapa. - Eleutherine bulbosa (Mill.: sâm đại hành - Tritonia crocosmaeflora (Lem.) Nich: nghệ hương - Crocosmia crocosmiiflora (Nich.: hùng hoàng lan, nghệ hương - Freesia refracta (Jacq.: hương tuyết lan 4 - Trimezia martinicensis Herb. Trong đó, chi Belamcanda (họ Iridaceae) chỉ gồm duy nhất một loài là Belamcanda chinensis (L.

Sâm đại hành nằm trong chi bảo tồn [9], tên khoa học là Eleutherine bulbosa (Mill. là loài duy nhất thuộc chi Sâm đại hành có ở Việt Nam. Các cây thuộc họ La dơn là các cây có hoạt tính sinh học phong phú như: kháng viêm, độc tế bào… và cũng được sử dụng rất nhiều trong các bài thuốc dân gian ở Trung Quốc, Nhật Bản… để điều trị viêm họng, ho, ung thư [1, 3]… 1.1 Giới thiệu về chi Eleutherine và loài sâm đại hành 1.1 Chi Eleutherine trên thế giới và ở Việt Nam Chi Eleutherine gồm những cây thảo, có hành có áo. Lá mọc từ rễ, hình dải, gấp nếp.

Thân tròn, ở ngọn có lá bắc dạng lá. Cụm hoa gồm nhiều nhóm hoa có cuống, mỗi hoa ở nách một lá bắc dạng lá hoặc một lá tiêu giảm hình dải, xếp nếp, gồm một lá bắc chung bao quanh và nhiều lá bắc dạng lá, hoa 6-12 trong mỗi nhóm. Lá đài và cánh hoa không tạo ống ở trên bầu, hình trái xoan ngược - dạng nêm, trải ra, gần bằng nhau. Nhị 3, ở gốc các cánh hoa, chỉ nhị rời, ngắn, bao phấn hình dải.

Bầu thuôn, có 3 ô, noãn nhiều, xếp chồng lên nhau, vòi nhụy ngắn, đầu nhụy 3, hình mũi dùi. Quả nang thuôn, mở vách, thành 3 van. Trên thế giới, chi Eleutherine gồm một số loài như: Eleutherine bulbosa (Mill., Eleutherine americana Merr., Eleutherine latifolia Standl., Eleutherine citriodora Rav. [1] và Eleutherine palmifolia (Linn.

Ở Việt Nam chỉ có một loài duy nhất là Eleutherine bulbosa (Mill., tên đồng nghĩa là Eleutherine subaphlla (Gagnep. Và được gọi là sâm đại hành, hay tỏi lào, sâm cau, hành lào (Hòa Bình), tỏi mọi, kiệu đỏ, cỏ nhọt (Lào). Người ta dùng củ tươi hay phơi hoặc sấy khô của cây sâm đại hành làm thuốc với tên thuốc là Bulbus Eleutherinis subaphyllae [10].2 Loài sâm đại hành (Eleutherine bulbosa) Sâm đại hành là một loại cỏ sống lâu năm, cao từ 30-60 cm, dò (củ) hình trứng dài 4-5 cm, đường kính 2-3 cm giống như củ hành nhưng dài hơn, ngoài phủ vảy màu đỏ nâu, phía trong màu nâu hồng đến đỏ nâu. Lá hình mác, gân lá song song, chạy dọc, trông giống như lá cau non, củ lại có tác dụng bổ cho nên gọi là 5 Sâm cau (lá như lá cau, bổ như sâm); lá có thể dài 40-50 cm, rộng 3-5 cm.

Từ củ mọc lên một cán mang hoa dài 30-40 cm, trên cán có một lá đài 15-25 cm, hoa mọc thành chùm 3 lá đài, 3 cánh tràng màu trắng hay vàng nhạt, 3 nhị màu vàng. Bầu hình trứng, 3 cạnh 3 ngăn dài 1 mm, vòi dài 2,5 mm trên xẻ thành 3 trông như 3 mũi dùi.1 Cây Sâm đại hành (Eleutherine bulbosa) Ở Việt Nam, sâm đại hành mọc hoang và được trồng lấy củ làm thuốc tại nhiều nơi như Hà Tây cũ, Hòa Bình, Nghĩa Lộ, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Nam, Đà Nẵng, Hà Nội. Trồng sâm đại hành rất đơn giản: chỉ việc dùng củ vùi xuống đất như trồng hành, tỏi. Khi thu hoạch, đào lấy củ về, rửa sạch, bóc lớp vỏ bên ngoài, thái mỏng, dùng tươi hoặc phơi hay sấy khô, rồi để nguyên hay tán bột mà dùng [1].

Bên cạnh đó sâm đại hành cũng được sử dụng trong dân gian để trị thiếu máu, vàng da, hoa mắt, choáng váng, nhức đầu, mệt mỏi, băng huyết, ho ra máu. Nấu thành cao rồi luyện viên uống sát trùng, chữa chàm, chốc và bệnh ngoài da. Sâm đại hành đã phơi khô, sao qua, hãm uống làm thuốc an thần gây ngủ, bột dùng để cầm máu, dùng uống trị ho, ho lao, thường phối hợp với Rẻ quạt làm thuốc trị ho, viêm họng. Tác dụng dược lý Tác dụng kháng sinh: dịch chiết sâm đại hành tẩm giấy có đường kính 10 mm đặt trên thạch có cấy vi trùng có tác dụng hạn chế sinh sản của vi trùng Diplococcus pneumoniae, Strepcoccus hemolyticus, S.

Tác dụng yếu hơn đối với Shigella flexneri, Shiga, Bacillus mycoides, B. Không có tác dụng đối với Escherichia coli, Bacillus pyocyaneus, B. 6 Tác dụng chống viêm: làm giảm phản ứng phù thực nghiệm trên chuột (thí nghiệm so sánh với hydrococtison thấy gần như tương tự). Trên lâm sàng thấy có tác dụng tốt đối với chốc đầu trẻ em, nhọt đầu đinh, viêm da mủ, viêm họng cấp và mãn tính, chàm nhiễm trùng, tổ đỉa, vẩy nến… Độc tính: chuột nhắt uống với liều 169 g/kg (1 lần), thỏ uống 26 g/kg/ngày (uống liền 3 ngày) không biểu hiện nhiễm độc, động vật sống bình thường.

Cho thỏ uống với liều 10 g/kg/ngày, liền trong 30 ngày, con vật khỏe mạnh bình thường, giải phẫu không thấy tổn thương gan hay thận [1]. Sâm đại hành còn được một số nước trên thế giới sử dụng làm thuốc diệt giun sán, thuốc chữa các bệnh về kinh nguyệt, các bệnh rối loạn hay nhiễm khuẩn đường ruột và làm thuốc chống sinh sản quá nhanh và đẻ non [136]. Ở một số nơi tại Brazin, lá và củ của Sâm đại hành được dùng làm thuốc xổ và điều trị ung thư. Các nghiên cứu về thành phần hóa học của loài Eleutherine bulbosa Năm 1951, lần đầu tiên cây Sâm đại hành được nghiên cứu bởi Schmid và cộng sự, hai hợp chất là eleutherin và isoeleutherin đã được phân lập [131].

Năm 1975, C Bianchi và cộng sự đã phân lập từ củ của cây Sâm đại hành hai hợp chất là eleutherin và eleutherol [23]. Năm 1982, từ củ Sâm đại hành người ta đã phân lập được một anthraquinon mới là anthracene-9,10-dione-1,5-diol-4-methoxy-3-methyl-2-cacboxylic acid methyl ester [149]. 7 Năm 1985, nghiên cứu của William & Harborne đã phân lập được xanthone mangiferin và isomangiferin từ lá của Sâm đại hành [150]. Năm 2003, Helmut Kloos và cộng sự đã công bố kết quả phân lập được hợp chất eleutherinone cũng từ thân rễ của cây Sâm đại hành [140].

Theo một công bố mới và đầy đủ nhất năm 2010 về thành phần hóa học của cây Sâm đại hành, 4 hợp chất polyketit mới được phân lập gồm (R)-4-hydroxy eleutherin, eleuthone, eleutherinol-8-O-D-glucoside và isoeleuthoside C (dihydroisoeleutherin-5-O-D-gentiobioside) cùng với các chất đã được phân lập trước đó gồm eleutherin, isoeleutherin, eleutherinol, eleutherol, eleuthoside B (eleutherol-4-O-D-gentiobioside), eleuthoside C (dihydroeleutherin-5-O-D- gentiobioside), elecanacin và hongconin (4-oxodihydroisoeleutherin) [44]. 8 Ở Việt Nam, chưa có nhiều các nghiên cứu về thành phần hoá học của loài sâm đại hành, ngoài công bố phân lập được 4 hợp chất là eleutherin, isoeleutherin, eleutherol và một chất tại thời điểm phân lập được vẫn chưa xác định được cấu trúc của Lê Văn Hồng và Nguyễn Văn Đàn [7]. Như vậy trên thế giới đã có các nghiên cứu về cây Sâm đại hành từ rất sớm. Các nghiên cứu cho thấy thành phần hoá học chủ yếu của sâm đại hành là các hợp chất quinone và dẫn xuất.

Các nghiên cứu về hoạt tính sinh học loài Eleutherine bulbosa Năm 2003, Tânia Maria Almeida Alves và cộng sự đã nghiên cứu hoạt tính của eleutherin, eleutherinone, isoeleutherin và isoeleutherol. Eleutherin thể hiện hoạt tính ức chế khối u thông qua cơ chế liên quan đến ức chế topoisomerase II. Isoeleutherin và isoeleutherol thể hiện hoạt tính ức chế sự phân chia của virus HIV trong tế bào lympho H9. Eleutherinone, eleutherin, isoeleutherin thể hiện hoạt tính kháng lại chủng nấm hại cây C.

Ngoài ra, Betriz Goncalves và cộng sự (2006) cũng đã chứng minh eleutherin thể hiện hoạt tính kháng lại các chủng vi khuẩn Pycoccus aureus và Streptococcus haemolyticus A [17]. Nghiên cứu của Irawan Wijaya Kusuma và cộng sự (2010) về hoạt tính kháng lại chủng nấm da T. mentagrophytes của eleutherin cho thấy eleutherin tuy thể hiện hoạt tính kháng nấm thấp hơn so với chất chống nấm da miconazole đã được thương mại hóa nhưng lại có ưu điểm là ít tác dụng phụ hơn. Eleutherin cũng thể hiện hoạt tính ức chế sự hình thành sắc tố đen melanin ở 5 ppm với độc tính thấp hơn so với arbutin, một chất làm trắng da thương mại.

Như vậy, eleutherin được coi như một chất bảo vệ da: chống nấm da và chống lại sự hình thành sắc tố đen cho da [65]. 9 Sujogya Kumar Panda và cộng sự (2010) đã nghiên cứu hoạt tính kháng nấm candidal của các dịch chiết ethyl acetate, chloroform, buthanol, ethanol và nước của sâm đại hành. Trong số các dịch chiết này, dịch chiết buthanol có hoạt tính kháng nấm candidal cao hơn hẳn. Nồng độ ức chế tối thiểu của các dịch chiết trong khoảng 0,046-1,5 mg/ml [134].

Ở Việt Nam, nghiên cứu của Ngô Thị Minh Hiền và cộng sự cũng đã chứng minh eleutherol ở nồng độ 30 ppm thể hiện hoạt tính kháng khuẩn mạnh đối với vi khuẩn gây bệnh cho tôm Vibro parahaemoliticus [11].2 Giới thiệu về chi Belamcanda và loài xạ can (Belamcanda chinensis) 1.