Luận án nghiên cứu hiệu quả điều trị hẹp chiều ngang xương hàm trên bằng hàm nong nhanh

Tài liệu nghiên cứu Luận án nghiên cứu đặc điểm lâm sàng xquang và đánh giá hiệu quả điều trị hẹp chiều ngang xương hàm, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Trường học: Trường Đại Học Y Dược
• Chuyên ngành: Nha Khoa
• Đề tài: Nghiên Cứu Hiệu Quả Điều Trị Hẹp Chiều Ngang Xương Hàm Trên Bằng Hàm Nong Nhanh
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Lời cảm ơn
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Dịch tễ học hẹp chiều ngang xương hàm trên
• 1.2. Khái niệm hẹp chiều ngang xương hàm trên
• 1.3. Dịch tễ học hẹp chiều ngang xương hàm trên
• 1.4. Đặc điểm lâm sàng và xquang của bệnh hẹp chiều ngang xương hàm trên
• 1.4.1. Đặc điểm khớp cắn
• 1.4.2. Độ rộng của cung hàm đo trên mẫu thạch cao
• 1.4.3. Đường thở bệnh nhân hẹp chiều ngang
• 1.4.4. Đặc điểm trên phim X quang
• 1.5. Chẩn đoán hẹp chiều ngang xương hàm trên
• 1.6. Điều trị hẹp chiều ngang xương hàm trên
• 1.6.1. Các phương pháp điều trị hẹp chiều ngang xương hàm trên
• 1.6.2. Đánh giá kết quả điều trị hẹp chiều ngang xương hàm trên
• 2. Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 2.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.4. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.4.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.4.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.5.2. Mẫu nghiên cứu
• 2.5.3. Quy trình tiến hành nghiên cứu
• 2.5.4. Các thông số đánh giá trong nghiên cứu
• 2.5.5. Đánh giá kết quả điều trị
• 2.5.6. Biện pháp khắc phục sai số
• 2.5.7. Xử lý số liệu
• 2.5.8. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm lâm sàng, Xquang nhóm bệnh nhân hẹp chiều ngang xương hàm trên
• 3.1.1. Các đặc điểm lâm sàng
• 3.1.2. Các đặc điểm trên phim X quang
• 3.2. Đánh giá hiệu quả điều trị hẹp chiều ngang XHT bằng hàm nong nhanh kết hợp với minivis
• 3.2.1. Sự thay đổi trên lâm sàng sau khi nong hàm và 6 tháng duy trì
• 3.2.2. Sự thay đổi trên phim CBCT sau khi ngừng nong và duy trì 6 tháng
• 3.2.3. Sự thay đổi trên phim sọ nghiêng
• 3.2.4. Kết quả điều trị
• 4. Chương 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm lâm sàng và Xquang
• 4.1.1. Đặc điểm chung của mẫu nghiên cứu
• 4.1.2. Một số biểu hiện lâm sàng
• 4.1.3. Độ rộng cung răng hàm trên và hàm dưới trên mẫu hàm
• 4.1.4. Một số thông số trên phim sọ nghiêng trước điều trị
• 4.1.5. Một số thông số trên phim CBCT trước điều trị
• 4.1.6. Sự thay đổi kích thước cung răng sau khi nong hàm và sau 6 tháng duy trì
• 4.1.7. Sự thay đổi trên phim CBCT sau khi ngừng nong và duy trì 6 tháng
• 4.1.8. Đánh giá sự thay đổi trên phim sọ nghiêng
• 4.1.9. Kết quả điều trị
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• 1. DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 2. DANH MỤC BẢNG
• 3. DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• 4. DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Hẹp chiều ngang xương hàm trên là một vấn đề phổ biến trong chỉnh hình răng mặt, chiếm khoảng 10% bệnh nhân chỉnh nha. Biểu hiện chủ yếu là cắn chéo, vòm miệng sâu và tình trạng chen chúc răng. Để đạt được khớp cắn ổn định, cần tái thiết lập tương quan xương giữa hai hàm. Phương pháp nong hàm truyền thống đã được sử dụng hơn 180 năm, hiệu quả trong việc thiết lập sự hài hòa kích thước ngang giữa xương hàm trên và dưới. Thời điểm điều trị tối ưu là dưới 15 tuổi, do sự cứng chắc của đường khớp tăng theo tuổi. Phương pháp nong hàm truyền thống có thể gây ra tác động không mong muốn như nghiêng thân răng, tiêu chân răng và đau. Ở giai đoạn thiếu niên và người trưởng thành, cần lực lớn hơn để mở khớp, dẫn đến việc phẫu thuật hỗ trợ. Tuy nhiên, phẫu thuật có chi phí cao và thời gian điều trị kéo dài, khiến bệnh nhân ít lựa chọn. Việc tìm kiếm phương pháp điều trị không phẫu thuật đã thúc đẩy sự phát triển của khí cụ nong xương hàm trên có hỗ trợ minivis. Khí cụ này tạo ra lực trực tiếp lên xương hàm trên, tối đa hóa hiệu quả và giảm thiểu tác động lên răng. Nghiên cứu này nhằm mô tả đặc điểm lâm sàng và đánh giá hiệu quả điều trị hẹp chiều ngang xương hàm trên bằng hàm nong nhanh kết hợp với minivis.

II. TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Hẹp chiều ngang xương hàm trên là một trong những bệnh phổ biến nhất trong chỉnh hình răng mặt, với tỷ lệ khoảng 9,4% dân số. Biểu hiện lâm sàng thường gặp là cắn chéo răng sau và tình trạng chen chúc. Đặc điểm lâm sàng và Xquang của bệnh nhân hẹp chiều ngang xương hàm trên bao gồm sự không cân xứng khuôn mặt và các rối loạn khớp cắn. Đặc biệt, tỷ lệ cắn chéo răng sau có thể khác nhau theo độ tuổi và vùng địa lý. Đặc điểm khớp cắn thường gặp ở hẹp chiều ngang xương hàm trên là khớp cắn loại I và III. Nghiên cứu cho thấy hẹp chiều ngang xương hàm trên có thể dẫn đến cắn chéo, nhưng cũng có thể có sự bù trừ từ các răng. Độ rộng cung hàm là chỉ số quan trọng trong chẩn đoán và theo dõi điều trị. Kích thước chiều ngang cung hàm trung bình ở hàm trên và dưới có thể được đo và so sánh để đánh giá tình trạng bệnh nhân.

III. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu được thực hiện trên nhóm bệnh nhân có biểu hiện hẹp chiều ngang xương hàm trên. Tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ được xác định rõ ràng. Địa điểm và thời gian nghiên cứu được ghi nhận để đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của dữ liệu. Phương pháp nghiên cứu bao gồm thiết kế nghiên cứu, quy trình tiến hành và các thông số đánh giá. Đánh giá kết quả điều trị được thực hiện thông qua các chỉ số lâm sàng và Xquang. Biện pháp khắc phục sai số và xử lý số liệu cũng được chú trọng để đảm bảo tính chính xác của kết quả. Đạo đức trong nghiên cứu được tuân thủ nghiêm ngặt, đảm bảo quyền lợi của bệnh nhân.

IV. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự thay đổi rõ rệt trên lâm sàng và Xquang sau khi điều trị bằng hàm nong nhanh kết hợp với minivis. Đặc điểm lâm sàng và Xquang của nhóm bệnh nhân được phân tích chi tiết. Sự thay đổi kích thước cung răng và khớp cắn được đánh giá qua các chỉ số cụ thể. Kết quả cho thấy phương pháp điều trị này mang lại hiệu quả cao trong việc cải thiện tình trạng hẹp chiều ngang xương hàm trên. Sự thay đổi trên phim CBCT và phim sọ nghiêng cũng được ghi nhận, cho thấy sự cải thiện rõ rệt sau 6 tháng duy trì điều trị.

V. BÀN LUẬN

Bàn luận về các đặc điểm lâm sàng và Xquang của bệnh nhân hẹp chiều ngang xương hàm trên, nghiên cứu chỉ ra rằng có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm bệnh nhân. Đặc điểm chung của mẫu nghiên cứu cho thấy sự phân bố tỷ lệ cắn chéo và các rối loạn khớp cắn khác nhau. Một số biểu hiện lâm sàng và thông số trên phim Xquang trước và sau điều trị được phân tích để đánh giá hiệu quả điều trị. Sự thay đổi kích thước cung răng và các thông số khác cũng được thảo luận, cho thấy phương pháp điều trị này có tiềm năng lớn trong việc cải thiện tình trạng hẹp chiều ngang xương hàm trên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hẹp chiều ngang xương hàm trên (XHT) là một trong những vấn đề phổ biến trong chỉnh hình răng mặt, chiếm khoảng 9,4% dân số và gần 30% bệnh nhân chỉnh nha trưởng thành có dấu hiệu cắn chéo trên lâm sàng. Tình trạng này biểu hiện qua các dấu hiệu như cắn chéo răng sau, vòm miệng sâu, hẹp, chen chúc răng và nụ cười hẹp, ảnh hưởng đến thẩm mỹ và chức năng nhai. Mục tiêu nghiên cứu là mô tả đặc điểm lâm sàng, Xquang của bệnh nhân hẹp chiều ngang XHT và đánh giá hiệu quả điều trị bằng hàm nong nhanh kết hợp với minivis (MARPE). Nghiên cứu được thực hiện tại Khoa Răng Hàm Mặt, Bệnh viện Đại học Y Hải Phòng từ tháng 12/2018 đến tháng 5/2022, với 36 bệnh nhân được chọn theo tiêu chuẩn chẩn đoán Penn CBCT. Ý nghĩa nghiên cứu nằm ở việc cung cấp bằng chứng khoa học về hiệu quả của phương pháp MARPE trong điều trị hẹp chiều ngang XHT, góp phần cải thiện chất lượng điều trị chỉnh nha tại Việt Nam, đồng thời giảm thiểu các tác dụng phụ so với phương pháp truyền thống hoặc phẫu thuật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình chỉnh hình răng mặt, bao gồm:

• Lý thuyết về hẹp chiều ngang xương hàm trên: Hẹp XHT là sự bất tương xứng về kích thước ngang giữa xương hàm trên và hàm dưới, gây ra sai lệch khớp cắn và ảnh hưởng đến chức năng nhai, thẩm mỹ khuôn mặt.
• Mô hình nong hàm nhanh (RPE) và nong hàm nhanh hỗ trợ minivis (MARPE): RPE sử dụng lực nong truyền qua răng để mở rộng khớp khẩu cái, trong khi MARPE sử dụng minivis làm neo chặn xương, giúp lực tác động trực tiếp lên xương hàm trên, giảm thiểu nghiêng răng và tổn thương mô nha chu.
• Khái niệm về giai đoạn trưởng thành của khớp khẩu cái (theo Angelieri) và tuổi xương cổ (theo Baccetti): Xác định thời điểm tối ưu để nong hàm, vì độ cứng của đường khớp tăng theo tuổi, ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị.
• Các chỉ số đánh giá kích thước và tương quan cung hàm: Chỉ số Penn CBCT, chỉ số Yonsei transverse index (YTI), chỉ số IZARD, đường WALA của Andrews, giúp chẩn đoán và đánh giá mức độ hẹp chiều ngang XHT.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu can thiệp lâm sàng không đối chứng, đánh giá hiệu quả theo mô hình trước - sau.
• Đối tượng nghiên cứu: 36 bệnh nhân hẹp chiều ngang XHT có chỉ định điều trị bằng hàm nong nhanh kết hợp minivis tại Bệnh viện Đại học Y Hải Phòng, từ tháng 12/2018 đến tháng 5/2022.
• Tiêu chuẩn lựa chọn: Bệnh nhân có hình ảnh CBCT, phim sọ nghiêng rõ nét, tuổi xương cổ từ giai đoạn 4 trở lên, răng HL1 hàm trên còn nguyên vẹn, hợp tác điều trị.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Dị tật sọ mặt, dị dạng xương khẩu cái, không hợp tác.
• Phương pháp chọn mẫu: Chọn liên tiếp bệnh nhân đáp ứng tiêu chuẩn đến khi đủ cỡ mẫu tối thiểu (n=34, tính toán dựa trên mức khác biệt mong muốn 1,09 mm với độ lệch chuẩn 4,59 mm, α=0,96, β=80%).
• Quy trình nghiên cứu: Thu thập dữ liệu lâm sàng, phim CBCT và phim sọ nghiêng trước điều trị, sau khi ngừng nong hàm và sau 6 tháng duy trì. Điều trị bằng khí cụ MSE kết hợp 4 minivis theo quy trình chuẩn.
• Phân tích số liệu: Sử dụng phần mềm thống kê để so sánh các chỉ số kích thước cung hàm, góc nghiêng răng, độ rộng khớp khẩu cái trước và sau điều trị, đánh giá hiệu quả và tác dụng phụ.
• Đạo đức nghiên cứu: Bệnh nhân tự nguyện tham gia, được giải thích rõ ràng về quy trình và mục đích nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm lâm sàng và Xquang của bệnh nhân hẹp chiều ngang XHT:
   • Tỷ lệ cắn chéo răng sau chiếm khoảng 9,4% ở trẻ 6-8 tuổi, phân bố khác nhau theo vùng địa lý (từ 18,6% đến 25,5%).
   • Kích thước ngang cung răng hàm trên trung bình ở bệnh nhân hẹp XHT thấp hơn so với chuẩn người Việt Nam (ví dụ: khoảng 58 mm so với 66,2 mm ở người trưởng thành).
   • Phim CBCT cho thấy độ rộng XHT trung bình nhỏ hơn độ rộng XHD khoảng 7,8 mm, vượt quá ngưỡng 5 mm được coi là hẹp.
2. Hiệu quả điều trị bằng hàm nong nhanh kết hợp minivis (MARPE):
   • Độ rộng XHT tăng trung bình 3,5 mm sau nong và duy trì 6 tháng, đạt hiệu quả lâm sàng và Xquang có ý nghĩa (p<0,05).
   • Tỷ lệ mở rộng xương chiếm khoảng 60% tổng mức mở rộng, uốn cong xương ổ răng chiếm 16%, nghiêng răng chiếm 24%.
   • Tỷ lệ thành công của MARPE trong nghiên cứu đạt 86,96% đến 100% theo các báo cáo quốc tế.
3. Tác động phụ và biến chứng:
   • Giảm nhẹ độ dày xương vỏ mặt ngoài răng HL1 từ 0,36 mm đến 0,6 mm.
   • Giảm chiều cao xương ổ răng từ 0,74 mm đến 1,7 mm.
   • Nghiêng răng HL1 ra phía má từ 5,5o đến 8,01o.
4. So sánh MARPE với các phương pháp khác:
   • MARPE tạo ra sự mở rộng khớp khẩu cái gần như song song, trong khi SARPE có xu hướng mở hình tam giác.
   • MARPE có hiệu quả mở rộng xương lớn hơn và ít tác động phụ hơn so với RPE truyền thống và SARPE.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy MARPE là phương pháp hiệu quả trong điều trị hẹp chiều ngang XHT ở bệnh nhân trưởng thành và thiếu niên, phù hợp với giai đoạn trưởng thành xương cổ từ 4 trở lên. Việc sử dụng minivis làm neo chặn giúp lực nong tập trung vào xương hàm trên, giảm thiểu nghiêng răng và tổn thương mô nha chu so với phương pháp nong nhanh truyền thống. Các số liệu về mức độ mở rộng xương và tỷ lệ thành công tương đồng với các nghiên cứu quốc tế, khẳng định tính khả thi và hiệu quả của MARPE trong điều kiện Việt Nam.

Sự giảm nhẹ về độ dày xương vỏ và chiều cao xương ổ răng là những tác dụng phụ cần được theo dõi và quản lý trong quá trình điều trị. So với phương pháp phẫu thuật hỗ trợ nong hàm (SARPE), MARPE có ưu điểm là không cần phẫu thuật, giảm chi phí và thời gian điều trị, đồng thời tạo ra sự mở rộng khớp khẩu cái gần như song song, giúp cải thiện thẩm mỹ và chức năng nhai hiệu quả hơn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh độ rộng XHT trước và sau điều trị, bảng phân tích tỷ lệ mở rộng xương, uốn cong xương ổ răng và nghiêng răng, cũng như biểu đồ thể hiện tỷ lệ thành công và tác dụng phụ của MARPE.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng rộng rãi kỹ thuật MARPE trong điều trị hẹp chiều ngang XHT: Khuyến khích các cơ sở chỉnh nha tại Việt Nam triển khai kỹ thuật này nhằm nâng cao hiệu quả điều trị, giảm thiểu phẫu thuật và tác dụng phụ. Thời gian áp dụng: trong 1-2 năm tới.
2. Đào tạo chuyên sâu cho bác sĩ chỉnh nha về kỹ thuật sử dụng minivis và khí cụ MSE: Tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo chuyên môn để nâng cao kỹ năng và kiến thức, đảm bảo an toàn và hiệu quả điều trị. Chủ thể thực hiện: các trường đại học, bệnh viện chuyên khoa.
3. Xây dựng quy trình chuẩn đánh giá và theo dõi bệnh nhân sau điều trị MARPE: Bao gồm kiểm tra lâm sàng, phim CBCT định kỳ để phát hiện sớm các tác dụng phụ và xử lý kịp thời. Thời gian thực hiện: ngay trong quá trình điều trị và duy trì ít nhất 6 tháng.
4. Nghiên cứu tiếp tục về hiệu quả dài hạn và các biến chứng của MARPE tại Việt Nam: Thực hiện các nghiên cứu theo dõi sau 1-3 năm để đánh giá ổn định kết quả và cải tiến kỹ thuật. Chủ thể: các nhóm nghiên cứu chuyên ngành chỉnh nha.
5. Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho bệnh nhân về lợi ích và quy trình điều trị MARPE: Giúp bệnh nhân hiểu rõ, hợp tác tốt hơn trong quá trình điều trị, nâng cao tỷ lệ thành công. Thời gian: liên tục trong quá trình khám chữa bệnh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chỉnh nha và nha khoa lâm sàng: Nắm bắt kiến thức chuyên sâu về hẹp chiều ngang XHT và phương pháp MARPE để áp dụng hiệu quả trong điều trị, giảm thiểu phẫu thuật và tác dụng phụ.
2. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Răng Hàm Mặt: Tài liệu tham khảo quý giá về dịch tễ học, chẩn đoán, kỹ thuật điều trị và đánh giá hiệu quả nong hàm nhanh kết hợp minivis.
3. Các nhà quản lý y tế và bệnh viện chuyên khoa: Cơ sở khoa học để xây dựng chính sách, quy trình điều trị và đào tạo nhân lực chuyên môn trong lĩnh vực chỉnh nha.
4. Bệnh nhân và người nhà quan tâm đến điều trị chỉnh nha: Hiểu rõ về bệnh lý, phương pháp điều trị hiện đại, lợi ích và rủi ro, từ đó có quyết định điều trị phù hợp.

Câu hỏi thường gặp

1. MARPE là gì và khác gì so với nong hàm nhanh truyền thống?
   MARPE là phương pháp nong hàm nhanh kết hợp minivis làm neo chặn xương, giúp lực tác động trực tiếp lên xương hàm trên, giảm nghiêng răng và tổn thương mô nha chu so với nong hàm nhanh truyền thống chỉ neo chặn trên răng.

2. Ai là đối tượng phù hợp để điều trị bằng MARPE?
   Bệnh nhân hẹp chiều ngang xương hàm trên, đặc biệt ở giai đoạn trưởng thành xương cổ từ 4 trở lên, có chỉ định nong hàm nhưng không muốn hoặc không thể phẫu thuật.

3. Tỷ lệ thành công của MARPE là bao nhiêu?
   Theo các nghiên cứu, tỷ lệ thành công của MARPE dao động từ 80,65% đến 100%, với mức độ mở rộng xương trung bình khoảng 2,33 mm và cung răng mở rộng khoảng 6,5 mm.

4. Các tác dụng phụ thường gặp khi sử dụng MARPE là gì?
   Giảm nhẹ độ dày xương vỏ mặt ngoài răng HL1, giảm chiều cao xương ổ răng, và nghiêng răng HL1 ra phía má từ 5,5o đến 8,01o. Tuy nhiên các tác dụng này thường ở mức độ nhẹ và có thể kiểm soát được.

5. MARPE có thể thay thế hoàn toàn phẫu thuật nong hàm không?
   MARPE là phương pháp không phẫu thuật hiệu quả cho nhiều trường hợp hẹp chiều ngang XHT, đặc biệt ở người trưởng thành. Tuy nhiên, với những trường hợp hẹp nặng hoặc có các bất thường xương phức tạp, phẫu thuật vẫn có thể cần thiết.

Kết luận

• Hẹp chiều ngang xương hàm trên là vấn đề phổ biến, ảnh hưởng đến chức năng và thẩm mỹ, cần được chẩn đoán và điều trị kịp thời.
• MARPE là phương pháp hiệu quả, an toàn, giúp mở rộng xương hàm trên với tỷ lệ thành công cao và ít tác dụng phụ.
• Nghiên cứu đã chứng minh sự tăng đáng kể về độ rộng XHT sau điều trị và duy trì ổn định sau 6 tháng.
• Cần triển khai đào tạo, áp dụng rộng rãi kỹ thuật MARPE tại các cơ sở chỉnh nha ở Việt Nam.
• Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào hiệu quả dài hạn và cải tiến kỹ thuật để nâng cao chất lượng điều trị.

Các bác sĩ và nhà nghiên cứu nên phối hợp triển khai áp dụng MARPE, đồng thời thực hiện các nghiên cứu mở rộng để hoàn thiện phương pháp, nâng cao hiệu quả điều trị hẹp chiều ngang xương hàm trên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. DỊCH TỄ HỌC HẸP CHIỀU NGANG XƯƠNG HÀM TRÊN 1. Khái niệm hẹp chiều ngang xương hàm trên Hẹp chiều ngang XHT là một trong các bệnh về xương phổ biển nhất ở vùng hàm mặt với đặc trưng là kích thước chiều ngang XHT nhỏ hơn so với tương quan các cấu trúc xung quanh của sọ mặt [4], [16] và thường biểu hiện là: cắn chéo răng sau ở một vài răng hoặc toàn bộ một bên hoặc cả hai bên, hoặc cắn chéo toàn bộ cả phía trước và hai bên và có kèm tình trạng chen chúc răng [17], [18]. Dịch tễ học hẹp chiều ngang xương hàm trên Hẹp chiều ngang XHT là một bệnh khá thường gặp trong các bệnh nhân chỉnh hình răng mặt, chiếm khoảng 9,4% dân số và gần 30% bệnh nhân chỉnh nha trưởng thành với dấu hiệu cắn chéo trên lâm sàng [9], [19].

Theo tài liệu điều tra sức khỏe răng miệng toàn quốc được thực hiện năm 2019 bởi Trịnh Đình Hải và cộng sự [20], tỷ lệ cắn chéo răng sau ở nhóm trẻ 6-8 tuổi là 9,4%, ở nhóm 9-11 tuổi là 3,9%, nhóm 12-14 tuổi là 5,2%, nhóm 15-17 tuổi 5,9%. Sự phân bố tỷ lệ cắn chéo răng sau cũng khác nhau theo các vùng địa lý, như ở miền núi phía Bắc tỷ lệ này là 18,6%, đồng bằng sông Hồng là 20%, khu vực Nam Trung Bộ là 21,1%, Cao nguyên Trung Bộ là 25,5%, Tây Nam là 18,6%, vùng đồng bằng sông Mekong là 19,6%. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG VÀ XQUANG CỦA BỆNH HẸP CHIỀU NGANG XƯƠNG HÀM TRÊN 1. Mặt thẳng Trên khuôn mặt nhìn thẳng của bệnh nhân hẹp chiều ngang XHT, nếu kết hợp với kém phát triển cả chiều trước sau nên tầng giữa mặt có thể lép 4 hơn so với các vùng khác [21], hoặc có thể thấy sự không cân xứng của khuôn mặt.

Ngược lại những trường hợp hẹp XHT là hậu quả của những rối loạn ở hệ thống đường thở kéo dài, XHT có xu hướng phát triển theo hướng đứng, các răng có xu hướng nhô ra trước, do vậy sẽ thấy biểu hiện tầng mặt dưới dài, nhô, tư thế hai môi có thể ngậm không kín ở tư thế nghỉ tùy theo mức độ [22]. Tỷ lệ hành lang miệng khi cười (khoảng tối) (Buccal Corridors) Hành lang miệng được định nghĩa là khoảng “tam giác đen” giữa các răng hàm nhỏ và mặt trong má khi cười. Tùy theo tác giả, hành lang miệng được định nghĩa là khoảng cách từ răng hàm nhỏ thứ nhất hoặc răng hàm lớn thứ nhất đến khóe mép trong [23]. Moore đưa ra phân loại nụ cười dựa theo tỷ lệ hành lang miệng như sau: Bảng 1.

Bảng phân loại nụ cười theo Moore [23] Phân loại nụ cười Tỉ lệ hành lang miệng Hẹp 28% Trung bình hẹp 22% Trung bình 15% Trung bình rộng 10% Rộng 2% 1. Mặt nghiêng Trên khuôn mặt nhìn nghiêng, nếu chỉ có hẹp chiều ngang đơn thuần, chiều trước sau bình thường thì không có nhiều khác biệt, tuy nhiên có thể thấy hình ảnh môi trên lùi sau so với các đường thẩm mỹ E-line hoặc S-line ở các trường hợp khớp cắn loại III do XHT kém phát triển cả chiều ngang và chiều trước sau. Hoặc trường hợp môi trên, dưới nhô ra trước so với đường này ở những bệnh nhân hẹp XHT có khớp cắn loại II theo Angle. Đặc điểm khớp cắn Theo chiều trước sau Có thể thấy, hẹp chiều ngang XHT thường gặp ở sai khớp cắn loại III và loại I theo Angle.

Nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Phương cho rằng hẹp chiều ngang XHT biểu hiện ở khớp cắn loại I chiếm 43%, loại III chiếm 48,5% và kết hợp cả loại I và III là 8,5% [24]. Tuy nhiên cũng có thể gặp ở những rối loạn khớp cắn các loại khác [25]. Trong trường hợp khớp cắn loại I theo Angle, tương quan của các răng hàm lớn thứ nhất hàm trên và dưới có thể bình thường nhưng nếu có những răng mọc ngầm hoặc mọc ngoài cung hàm quá nhiều cũng sẽ dẫn tới tình trạng kém phát triển của XHT. Các răng cửa bên, răng nanh là những răng có nguy cơ mọc ngầm hoặc mọc ngoài cung hàm hơn những răng khác [26], [27], [28].

Theo chiều ngang Biểu hiện trên lâm sàng thường gặp của hẹp chiều ngang XHT là cắn chéo răng sau ở một vài răng hoặc toàn bộ một bên hoặc hai bên, hoặc cắn chéo toàn bộ cả phía trước và hai bên kèm theo tình trạng chen chúc răng [29], [30]. Theo Kutin và Hawes (1969) [24], tỉ lệ cắn chéo răng sau ở cả hai giai đoạn răng sữa và răng hỗn hợp là 7,7%, trong đó có đến 90% là cắn chéo răng sau một bên hoặc hai bên có tình trạng trượt xương hàm dưới và 10% là cắn chéo một bên thực sự. Định nghĩa cắn chéo: Theo Faber (1981), cắn chéo là tương quan ngoài - trong không bình thường của các răng và bề ngoài tương quan có thể che lấp sự bất tương xứng về xương ở bên dưới [24]. Phân loại cắn chéo: Phân loại cắn chéo theo tương quan Theo Sim (1977), về tương quan theo chiều ngang có 6 hình thái cắn chéo răng sau [24]: Cắn chéo một bên, cắn chéo hai bên, cắn chéo toàn bộ (cắn chéo hai bên và cắn ngược vùng răng trước), cắn chéo trong hoàn toàn một bên, cắn chéo trong hoàn toàn hai bên, cắn chéo ngoài hoàn toàn một bên, cắn chéo ngoài hoàn toàn hai bên.

Phân loại cắn chéo theo nguyên nhân Moyers (1973) phân loại cắn chéo [31]: - Cắn chéo do răng: do hẹp xương ổ răng nên chỉ nghiêng răng và không ảnh hưởng tới nền xương hay đường giữa. - Cắn chéo do cơ: do có cản trở khớp cắn ở cắn khớp trung tâm làm trượt hàm dưới để tìm đến vị trí ổn định và phản xạ cơ thần kinh mới được hình thành. - Cắn chéo do xương: bất hài hòa của khối xương mặt, không cân xứng và thiếu sự đồng nhất về độ rộng cung răng. Thường thì hẹp hai bên nhưng có thể các cơ làm trượt XHD sang một bên để đạt tiếp xúc nhai cân bằng.

Có hai dạng khác biệt của cắn chéo răng sau được đưa ra dựa vào việc xác định có hay không sự trượt XHD có thể nhận thấy trong thì đóng hàm của trẻ. Theo Sim, cắn chéo răng sau được xem là chức năng nếu có trượt hàm dưới hiện diện ở lúc kết thúc đóng hàm từ 2-3 mm, nếu hàm dưới của bệnh nhân không trượt khi kết thúc đóng hàm là cắn chéo răng sau do xương (di truyền hay mắc phải). Trên lâm sàng, cắn chéo răng sau một bên chức năng thường là cắn chéo răng sau hai bên nhẹ có nguyên nhân do xương [24]. 7 Hẹp chiều ngang XHT thường dẫn tới cắn chéo, tuy nhiên trong một số trường hợp răng có sự bù trừ bằng cách các nhóm răng sau hàm trên nghiêng trục răng quá mức ra phía tiền đình, các nhóm răng sau hàm dưới nghiêng hơn về phía lưỡi, đảm bảo sự tiếp khớp giữa hai nhóm răng hàm trên dưới [27].

Theo chiều đứng Những rối loạn khớp cắn theo chiều ngang đôi khi chỉ biểu hiện đơn độc nhưng cũng có lúc đi kèm với những rối loạn khớp cắn khác. Theo chiều đứng bệnh nhân có thể có biểu hiện khớp cắn bình thường hoặc cắn sâu hoặc là cắn hở (Hình 1. Bệnh nhân hẹp chiều ngang XHT có khớp cắn hở phía trước [22] Ngoài những biểu hiện lâm sàng của khớp cắn theo các chiều không gian, bệnh nhân hẹp chiều ngang XHT còn có các biểu hiện (tùy theo nguyên nhân): các răng mọc lệch lạc, răng mọc ngầm (thường gặp các răng nanh, cửa bên, hoặc các răng hàm nhỏ) [32], [26]. Độ rộng của cung hàm đo trên mẫu thạch cao Kích thước chiều ngang cung hàm là một trong những chỉ số quan trọng góp phần chẩn đoán, lên kế hoạch điều trị và theo dõi ở những bệnh nhân hẹp chiều ngang XHT.

Ở cung răng trên, kích thước ngang trung bình giữa mặt ngoài hai răng hàm lớn thứ nhất là 60 mm, giữa hai răng hàm nhỏ thứ hai là 47 mm, giữa hai răng nanh là 33 mm [33]. Ở hàm dưới, kích thước ngang trung bình cung răng lần lượt từ răng hàm lớn thứ nhất đến răng nanh là là: 56 mm, 45,8 mm và 30,9 mm [33]. Theo Alexander kích thước ngang cung răng hàm trên và dưới tại vị trí trũng giữa mặt trong răng HL1 khoảng 35-37 mm. Một số tác giả khác lại lấy điểm mốc là khoảng cách giữa các đỉnh múi gần ngoài răng HL1 hàm trên và so sánh khoảng cách này với nhau (Hình 1.

Đo chiều ngang kích thước cung răng dựa vào đỉnh múi ngoài (theo Bishara SE) [4] Howe, McNamara [32] đã sử dụng vị trí điểm lõm nhất tại mặt trong ở cổ răng ở các răng hàm nhỏ và điểm ngay sát rãnh giữa trong tại cổ răng HL1 là các điểm đo kích thước chiều ngang cung răng tại vị trí các răng này (Hình 1. Đo kích thước chiều ngang cung hàm theo McNamara [32] A: Đo độ rộng cung răng tại các vị trí liên răng nanh, liên răng HN1 và liên răng HL1. B: Điểm đo tại đường viền cổ răng của các răng trên. Năm 1992 Hoàng Tử Hùng cũng đưa ra một bảng thông số về kích thước ngang cung răng của người Việt Nam (Bảng 1.

Kích thước ngang (mm) của cung răng người Việt (Hoàng Tử Hùng 1992) [33] Răng hàm nhỏ Răng hàm nhỏ Răng hàm lớn thứ Răng nanh thứ nhất thứ hai nhất Nam Nữ Nam Nữ Nam Nữ Nam Nữ 38,54 37,07 47,12 45,5 52,71 51,17 59,36 57,54 Dù lấy điểm tham chiều để đo đạc tại vị trí nào thì kích thước cung răng ở bệnh nhân hẹp chiều ngang XHT đa số cũng cho thấy giá trị nhỏ hơn so với bệnh nhân có khớp cắn bình thường ở cùng lứa tuổi [34]. Trong những trường hợp cả XHT và XHT cùng bị hẹp - hội chứng hẹp toàn bộ cung răng hai hàm [22], hội chứng này có các đặc điểm sau (Hình 1.5): - Hẹp kích thước chiều ngang cả XHT và XHD 10 - Không có biểu hiện cắn chéo răng sau - Các răng sau hàm trên và dưới nghiêng về phía lưỡi - Giảm kích thước chu vi cung răng - Chen chúc nhóm răng trước hai hàm - Tỷ lệ hành lang miệng (khoảng tối) lớn khi cười Hình 1. Bệnh nhân hẹp toàn bộ cung răng hai hàm có cắn chéo răng sau và chen chúc nhóm răng trước [22] Hình A: Hình ảnh chụp trong miệng Hình B: Kích thước cung răng hàm trên và dưới Hình dạng cung răng bệnh nhân hẹp chiều ngang xương hàm trên Ở bệnh nhân hẹp chiều ngang XHT, cung răng thường có hình chữ V, hoặc hình thuôn hẹp với hai cung răng trái, phải gần song song với nhau [27]. Cung răng hình chữ V ở bệnh nhận hẹp chiều ngang XHT [27] 1.