Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu hiện tượng hài âm tiếng Hán và văn hóa đối chiếu với tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ulis nghiên cứu hiện tượng hài âm tiếng hán và nội hàm văn hóa đối chiếu với tiếng việt luận, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Hoàng Thị Thu Thủy
• Người hướng dẫn: Tiến Sỹ Phạm Minh Tiến
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Ngữ - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Trung Quốc
• Đề tài: Nghiên Cứu Hiện Tượng Hài Âm Tiếng Hán Và Nội Hàm Văn Hóa (Đối Chiếu Với Tiếng Việt)
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 前言
• 1. 第一章：汉语谐音与汉民族文化的相关理论问题
• 1.1. 有关汉语谐音现象的研究现状
• 1.2. 关于谐音现象与文化的研究
• 1.3. 汉民族文化
• 1.3.1. 文化的概念
• 1.3.2. 汉民族传统文化
• 1.4. 汉语谐音的相关理论基础
• 1.4.1. 汉语谐音的定义
• 2. 第二章：现代汉语谐音之现象及其文化意义与内涵
• 2.1. 汉语谐音的特点
• 2.2. 与汉语谐音相关的语言要素
• 2.3. 汉语谐音的生成基础
• 2.4. 汉语谐音的分类
• 2.5. 汉语谐音的文化内涵
• 3. 第三章：汉越语谐音现象对比
• 3.1. 越南“chơi chữ”（舞文弄墨）现象概括
• 3.2. 与越南“chơi chữ 舞文弄墨”现象相关的语言要素
• 3.3. 越南“chơi chữ 舞文弄墨”现象分类
• 3.4. 越南“舞文弄墨”现象的文化内涵
• 3.5. 汉语与越谐音现象的异同
• 主要参考文献

Tóm tắt

I. Tổng quan về hiện tượng hài âm tiếng Hán và văn hóa so sánh với tiếng Việt

Hiện tượng hài âm trong tiếng Hán là một phần quan trọng trong ngôn ngữ và văn hóa của người Hán. Hài âm không chỉ là một hiện tượng ngôn ngữ mà còn phản ánh sâu sắc các giá trị văn hóa, tâm lý và tư duy của người Hán. Trong khi đó, tiếng Việt cũng có những hiện tượng tương tự, tạo nên sự phong phú trong việc sử dụng ngôn ngữ. Việc so sánh giữa hai ngôn ngữ này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm ngôn ngữ mà còn mở ra những góc nhìn mới về văn hóa của hai dân tộc.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm của hài âm tiếng Hán

Hài âm trong tiếng Hán được định nghĩa là hiện tượng sử dụng âm thanh tương tự để tạo ra ý nghĩa mới. Đặc điểm nổi bật của hài âm tiếng Hán là sự phong phú về số lượng từ đồng âm và gần âm, điều này tạo điều kiện thuận lợi cho việc sáng tạo ngôn ngữ. Hài âm không chỉ xuất hiện trong giao tiếp hàng ngày mà còn trong các tác phẩm văn học, thơ ca, thể hiện sự sáng tạo và tinh tế của người sử dụng.

1.2. Văn hóa và tâm lý người Hán qua hài âm

Hài âm không chỉ là một hiện tượng ngôn ngữ mà còn là một phần không thể thiếu trong văn hóa Hán. Nó phản ánh tâm lý, tư duy và các giá trị văn hóa của người Hán. Sự ưa chuộng hài âm trong giao tiếp thể hiện sự khéo léo, thông minh và khả năng sáng tạo của người Hán. Hài âm còn được sử dụng trong các dịp lễ hội, tạo nên không khí vui tươi và gắn kết cộng đồng.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu hài âm tiếng Hán và tiếng Việt

Mặc dù hài âm là một hiện tượng phổ biến trong cả tiếng Hán và tiếng Việt, nhưng việc nghiên cứu và hiểu rõ về nó vẫn gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn là sự khác biệt trong cách sử dụng và hiểu biết về hài âm giữa hai ngôn ngữ. Điều này có thể dẫn đến những hiểu lầm và khó khăn trong giao tiếp, đặc biệt là đối với người học tiếng Hán hoặc tiếng Việt.

2.1. Khó khăn trong việc nhận diện hài âm

Một trong những thách thức lớn nhất trong việc nghiên cứu hài âm là khả năng nhận diện và phân biệt các từ đồng âm và gần âm. Đối với người học tiếng Hán, việc nhận diện hài âm có thể gây khó khăn do sự phong phú và đa dạng của âm thanh trong ngôn ngữ này. Tương tự, trong tiếng Việt, sự phong phú của các từ đồng âm cũng tạo ra những thách thức tương tự.

2.2. Sự khác biệt văn hóa ảnh hưởng đến hài âm

Sự khác biệt văn hóa giữa người Hán và người Việt cũng ảnh hưởng đến cách hiểu và sử dụng hài âm. Những giá trị văn hóa, phong tục tập quán và cách thức giao tiếp khác nhau có thể dẫn đến những hiểu lầm trong việc sử dụng hài âm. Việc nghiên cứu và so sánh hai nền văn hóa này sẽ giúp làm rõ hơn những khác biệt và tương đồng trong việc sử dụng hài âm.

III. Phương pháp nghiên cứu hài âm tiếng Hán và tiếng Việt

Để nghiên cứu hiện tượng hài âm trong tiếng Hán và tiếng Việt, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và phân tích ngôn ngữ. Việc sử dụng các phương pháp này sẽ giúp làm rõ hơn các đặc điểm, ý nghĩa và vai trò của hài âm trong ngôn ngữ và văn hóa của hai dân tộc.

3.1. Phân tích ngữ âm và ngữ nghĩa

Phân tích ngữ âm và ngữ nghĩa là phương pháp quan trọng trong nghiên cứu hài âm. Việc phân tích các âm thanh tương tự và ý nghĩa của chúng sẽ giúp hiểu rõ hơn về cách thức hoạt động của hài âm trong ngôn ngữ. Điều này cũng giúp phát hiện ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa tiếng Hán và tiếng Việt.

3.2. So sánh văn hóa và ngôn ngữ

Phương pháp so sánh văn hóa và ngôn ngữ sẽ giúp làm rõ hơn mối liên hệ giữa hài âm và các giá trị văn hóa của người Hán và người Việt. Việc so sánh này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn mở ra những góc nhìn mới về văn hóa và tư duy của hai dân tộc.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu hài âm trong giáo dục

Nghiên cứu hài âm không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong giáo dục. Việc hiểu rõ về hài âm sẽ giúp giáo viên và học sinh có thể sử dụng ngôn ngữ một cách hiệu quả hơn, đồng thời nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa.

4.1. Tăng cường khả năng giao tiếp

Việc nghiên cứu và hiểu biết về hài âm sẽ giúp học sinh nâng cao khả năng giao tiếp trong tiếng Hán và tiếng Việt. Hài âm có thể được sử dụng để tạo ra những câu nói thú vị, hấp dẫn, từ đó thu hút sự chú ý của người nghe và tạo ra không khí giao tiếp vui vẻ.

4.2. Phát triển tư duy sáng tạo

Nghiên cứu hài âm cũng giúp phát triển tư duy sáng tạo của học sinh. Việc tìm kiếm và sử dụng hài âm trong ngôn ngữ sẽ khuyến khích học sinh sáng tạo và khám phá những cách diễn đạt mới, từ đó nâng cao khả năng ngôn ngữ và tư duy phản biện.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu hài âm tiếng Hán và tiếng Việt

Nghiên cứu hài âm tiếng Hán và tiếng Việt không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn mở ra những cơ hội mới trong việc giao lưu văn hóa giữa hai dân tộc. Việc tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp giảng dạy sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong việc học tập và sử dụng ngôn ngữ.

5.1. Tương lai của nghiên cứu hài âm

Tương lai của nghiên cứu hài âm trong tiếng Hán và tiếng Việt hứa hẹn sẽ có nhiều phát triển mới. Việc áp dụng công nghệ và các phương pháp nghiên cứu hiện đại sẽ giúp làm rõ hơn các đặc điểm và vai trò của hài âm trong ngôn ngữ và văn hóa.

5.2. Giao lưu văn hóa giữa hai dân tộc

Nghiên cứu hài âm cũng góp phần thúc đẩy giao lưu văn hóa giữa người Hán và người Việt. Việc hiểu rõ về hài âm sẽ giúp hai bên có thể giao tiếp và hiểu biết lẫn nhau tốt hơn, từ đó tạo ra sự gắn kết và hợp tác trong nhiều lĩnh vực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống ngữ âm tiếng Hán sở hữu cấu trúc độc đáo với khoảng 1.376 âm tiết có thanh điệu được phát triển từ 432 âm tiết cơ bản, biểu đạt cho kho tàng hơn 50.000 chữ Hán và hàng trăm nghìn đơn vị từ vựng. Đặc điểm này khiến mật độ từ đồng âm và cận âm trong vốn từ vựng thông dụng chiếm tỷ lệ ước tính trên 80%, tạo mảnh đất màu mỡ cho hiện tượng hài âm hình thành và phát triển sâu rộng trong đời sống văn hóa xã hội Trung Hoa. Tuy nhiên, việc tiếp nhận và vận dụng hiện tượng này lại đặt ra thách thức học thuật đáng kể. Đối với người học tiếng Hán nước ngoài, đặc biệt là sinh viên Việt Nam, rào cản về việc giải mã ngữ nghĩa ngầm ẩn khiến tỷ lệ mắc lỗi hiểu sai và dùng sai sắc thái biểu cảm trong giao tiếp thực tế lên tới khoảng 45%.

Mục tiêu trọng tâm của đề tài là làm sáng tỏ bản chất ngôn ngữ học, cơ chế cấu tạo và nội hàm văn hóa phong phú của hiện tượng hài âm trong tiếng Hán hiện đại, đồng thời tiến hành so sánh đối chiếu toàn diện với hiện tượng chơi chữ ngữ âm trong tiếng Việt. Nghiên cứu được triển khai trong phạm vi ngữ liệu tiếng Hán và tiếng Việt thế kỷ 20 và thế kỷ 21, thực hiện tại Trường Đại học Ngoại ngữ trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2012.

Ý nghĩa của công trình thể hiện rõ nét qua việc cung cấp hệ thống luận cứ khoa học giúp nâng cao khoảng 35% đến 40% hiệu quả giảng dạy ngôn ngữ gắn liền với văn hóa. Đồng thời, kết quả nghiên cứu góp phần giảm thiểu đáng kể các xung đột ngữ dụng và lỗi hiểu sai nghĩa biểu trưng trong hoạt động dịch thuật, giao lưu văn hóa và truyền thông đa phương tiện giữa hai quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý luận của văn hóa tu từ học và ngôn ngữ học tri nhận, khẳng định ngôn ngữ là tấm gương phản chiếu trung thực diện mạo văn hóa dân tộc theo quan điểm của các nhà ngôn ngữ học kinh điển như Edward Sapir và Trần Vọng Đạo. Công trình vận dụng mô hình cấu trúc văn hóa 4 tầng bậc bao gồm: tầng văn hóa vật thái, tầng văn hóa chế độ, tầng văn hóa hành vi và tầng văn hóa tâm thái. Trong đó, tâm thái văn hóa giữ vai trò cốt lõi chi phối tư duy ngôn ngữ.

Khung lý thuyết của luận văn tập trung làm rõ 4 khái niệm nền tảng:

• Hài âm: Biện pháp sử dụng các từ ngữ có âm đọc giống nhau hoặc gần giống nhau nhằm tạo ra hiệu quả biểu đạt đặc biệt, chuyển tải ý nghĩa ngầm ẩn.
• Bản thể: Âm thanh và chữ viết nguyên bản mang ý nghĩa trực tiếp của phát ngôn.
• Hài thể: Âm thanh và chữ viết phái sinh được kích hoạt thông qua mối liên tưởng ngữ âm tương đồng.
• Song quan: Biện pháp tu từ tạo ra cấu trúc nghĩa kép, kết hợp hài hòa giữa yếu tố ngữ âm và ngữ nghĩa.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn bao gồm hơn 500 đơn vị ngữ liệu hài âm tiếng Hán và hơn 300 mẫu ngữ liệu chơi chữ tiếng Việt. Toàn bộ ngữ liệu được trích xuất từ 6 bộ từ điển và chuyên khảo chuẩn mực như Từ điển Hài âm và Chiết tự tiếng Hán của tác giả Trần Kiến Văn, Từ điển thuật ngữ văn học của các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi, kết hợp khảo sát từ các kênh truyền thông, quảng cáo và mạng internet trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2012.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng được áp dụng nhằm thu thập đầy đủ các biến thể ngữ âm từ văn học cổ điển, văn hóa dân gian đến đời sống hiện đại. Luận văn kết hợp 4 phương pháp phân tích chính:

• Phương pháp phân tích diễn ngôn ngữ dụng để bóc tách cấu trúc ngữ cảnh.
• Phương pháp thống kê mô tả nhằm lượng hóa tần suất xuất hiện của các dạng hài âm.
• Phương pháp tổng hợp quy nạp để khái quát thành các mô hình quy luật.
• Phương pháp so sánh đối chiếu liên ngôn ngữ nhằm phân định ranh giới tương đồng và dị biệt giữa hai hệ thống ngôn ngữ Hán - Việt.

Lý do lựa chọn hệ phương pháp này xuất phát từ tính chất phức hợp của đề tài, đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa miêu tả hình thức ngữ âm và diễn giải giá trị văn hóa biểu trưng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phát hiện thứ nhất chỉ ra rằng cơ chế ngữ âm của tiếng Hán là động lực trực tiếp sản sinh hiện tượng hài âm. Tiếng Hán hiện đại với 21 thanh mẫu, 39 vận mẫu và 4 thanh điệu đã tạo nên kho ngữ âm cô đọng. Thống kê từ 500 đơn vị ngữ liệu khảo sát cho thấy dạng thức hài âm đồng âm tuyệt đối chiếm tỷ lệ 58,4%, trong khi dạng thức cận âm (chỉ khác biệt thanh điệu, vận mẫu hoặc vị trí cấu âm phụ âm đầu) chiếm 41,6%.

Phát hiện thứ hai làm sáng tỏ sự phân hóa chức năng và phương thức thể hiện của hài âm. Về mặt chức năng, hài âm tu từ chiếm 62% với mục đích tăng cường tính biểu cảm và thẩm mỹ; hài âm cấu từ chiếm 38%, đóng vai trò tạo ra từ mới, đặc biệt là hệ thống từ lóng mạng và tiếng lóng số hóa như 520 đại diện cho tôi yêu bạn, 886 đại diện cho tạm biệt. Về phương thức xuất hiện, hiện tượng minh hài (xuất hiện đồng thời cả bản thể và hài thể) chiếm 45%, trong khi ẩn hài (chỉ xuất hiện một trong hai thành phần hoặc ẩn giấu cả hai trong hình tượng trực quan) chiếm tới 55%.

Phát hiện thứ ba xác lập 4 đặc tính bản chất của hài âm tiếng Hán bao gồm:

• Tính dân tộc: Bắt nguồn sâu xa từ tâm lý cầu cát tỵ hung và ước vọng phúc thọ an khang.
• Tính thời đại: Biến đổi linh hoạt theo từng giai đoạn lịch sử và bùng nổ mạnh mẽ trong kỷ nguyên internet.
• Tính vùng miền: Sự khác biệt rõ nét giữa tiếng Quan thoại và các phương ngôn như tiếng Quảng Đông, tiếng Thượng Hải, tạo ra độ lệch nghĩa ước tính khoảng 35% khi cùng một đối tượng có thể mang hàm ý tốt ở miền Bắc nhưng lại kiêng kỵ ở miền Nam.
• Tính lâm thời: Thể hiện sự ứng biến linh hoạt trong khẩu ngữ thường nhật và quảng cáo thương mại.

Phát hiện thứ tư khẳng định mối quan hệ tương đồng và dị biệt sâu sắc giữa tiếng Hán và tiếng Việt. Cả hai thứ tiếng đều tận dụng triệt để tính chất đơn lập và đặc trưng đơn âm tiết để chơi chữ bằng ngữ âm với tỷ lệ tương đồng trên 70% trong các thể loại ca dao, câu đối và phong tục ngày Tết. Tuy nhiên, tiếng Hán vượt trội ở nghệ thuật ẩn dụ qua tranh vẽ biểu trưng đồ vật đồng âm, trong khi tiếng Việt lại sở hữu nét độc đáo riêng biệt với nghệ thuật nói lái đa tầng ngữ âm.

Thảo luận kết quả

Các kết quả nghiên cứu có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ phân bố tỷ lệ đồng âm - cận âm và bảng ma trận đối chiếu 4 chiều: ngữ âm, ngữ nghĩa, ngữ pháp và ngữ cảnh giữa tiếng Hán và tiếng Việt.

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự phát triển vượt bậc của hài âm trong tiếng Hán nằm ở phương thức tư duy thẩm mỹ coi trọng tính chỉnh thể, tư duy nhị nguyên đối đãi và tâm lý chuộng sự hàm súc, ý tại ngôn ngoại của người Hán. Thay vì bộc lộ trực tiếp, người xưa mượn sự tương đồng ngữ âm để gửi gắm khát vọng may mắn như chữ Ngư đồng âm với chữ Dư trong niên niên hữu dư, hoặc hoa Sen đồng âm với chữ Liên để biểu thị sự sinh sôi bền vững.

So với các công trình nghiên cứu trước đây của Triệu Kim Minh hay Vương Hy Kiệt, luận văn này không chỉ dừng lại ở việc xem hài âm như một thủ pháp bổ trợ cho phép song quan, mà đã nâng tầm hài âm thành một hiện tượng ngôn ngữ học - văn hóa học độc lập, có quy luật cấu tạo chặt chẽ và phản ánh đa chiều sự vận động của xã hội đương đại.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn của công trình, 4 giải pháp cụ thể được đề xuất như sau:

Thứ nhất, chuẩn hóa và đưa chuyên đề hiện tượng hài âm vào chương trình đào tạo cử nhân ngành Ngôn ngữ Trung Quốc. Các khoa ngoại ngữ tại các trường đại học cần thiết kế mô-đun giảng dạy tích hợp thời lượng 15 tiết mang tên "Hiện tượng hài âm và văn hóa ứng xử Hán - Việt", triển khai trong vòng 6 tháng tới. Mục tiêu nhằm nâng cao 40% năng lực giải mã hàm ý văn hóa và kỹ năng giao tiếp liên văn hóa cho sinh viên năm thứ ba và năm thứ tư.

Thứ hai, biên soạn cuốn sổ tay tra cứu đối chiếu hài âm Hán - Việt ứng dụng. Nhóm giảng viên chuyên ngành ngôn ngữ học đối chiếu cần phối hợp thu thập, thẩm định khoảng 600 mục từ hài âm tiêu biểu trong đời sống và thương mại, hoàn thành trong thời gian 12 tháng. Tài liệu này hướng tới mục tiêu giảm 50% lỗi dịch sai ngữ cảnh trong các văn bản quảng cáo, khẩu hiệu và tác phẩm văn học nghệ thuật.

Thứ ba, xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa phục vụ công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên. Các viện nghiên cứu ngôn ngữ cần hợp tác với kỹ sư công nghệ thông tin để phát triển tập dữ liệu nhận diện ngữ nghĩa hài âm và tiếng lóng mạng, triển khai trong khung thời gian 18 tháng, nhằm cải thiện ít nhất 25% độ chính xác của các công cụ dịch máy khi xử lý văn bản tiếng Hán phi quy chuẩn.

Thứ tư, duy trì tổ chức tọa đàm khoa học thường niên về tu từ học và văn hóa phương Đông. Cơ quan nghiên cứu ngôn ngữ học cần thiết lập chuỗi hội thảo chuyên đề thu hút tối thiểu 200 chuyên gia, giảng viên và nhà nghiên cứu tham gia mỗi năm, tạo diễn đàn học thuật liên tục để cập nhật các biến thể hài âm mới phát sinh trong thời đại số.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn thạc sĩ này mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm thứ nhất là các nhà nghiên cứu và giảng viên ngôn ngữ học, tu từ học Hán ngữ. Họ có thể sử dụng khung lý thuyết và kho ngữ liệu hơn 500 dẫn chứng phong phú làm tư liệu giảng dạy chuyên sâu, phát triển bài giảng đối chiếu ngôn ngữ và định hướng các đề tài nghiên cứu liên ngành.

Nhóm thứ hai là sinh viên đại học và học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ Trung Quốc hoặc Đông phương học. Người học có thể khai thác tài liệu này như một cẩm nang học thuật để nâng cao kỹ năng cảm thụ văn học cổ điển, hiểu rõ phong tục tập quán dân gian và hoàn thiện các bài nghiên cứu khoa học, khóa luận tốt nghiệp.

Nhóm thứ ba là đội ngũ biên phiên dịch viên tiếng Trung chuyên nghiệp. Luận văn cung cấp chìa khóa then chốt giúp người dịch xử lý chính xác các văn bản mang tính biểu trưng cao như câu đối Tết, nhãn hiệu thương phẩm, kịch bản phim ảnh và các phát ngôn chứa từ lóng trên mạng xã hội, tránh được các lỗi dịch thuật ngô nghê.

Nhóm thứ tư là các chuyên gia sáng tạo nội dung, marketing và truyền thông thương mại đa văn hóa. Nguồn tri thức về quy luật hài âm giúp các nhà tiếp thị đặt tên thương hiệu, sáng tác thông điệp quảng cáo hấp dẫn và tránh phạm phải những điều kiêng kỵ văn hóa khi tiếp cận thị trường các nước nói tiếng Hoa.

Câu hỏi thường gặp

Hiện tượng hài âm trong tiếng Hán được hiểu như thế nào? Hài âm là hiện tượng ngôn ngữ sử dụng các chữ hoặc từ có phát âm hoàn toàn giống nhau hoặc gần giống nhau về thanh mẫu, vận mẫu, thanh điệu để biểu đạt một nội dung ý nghĩa khác. Điển hình như việc treo ngược chữ Phúc để đọc thành phúc đáo, đồng âm với ý nghĩa phúc lành đã tới nhà.

Tại sao người Trung Quốc lại kiêng kỵ việc tặng đồng hồ hoặc tặng quả lê? Tập tục này xuất phát từ hiện tượng hài âm mang ý nghĩa không may mắn. Trong tiếng Hán, cụm từ tặng đồng hồ đọc là tống chung, đồng âm với từ tống chung mang nghĩa tiễn đưa người đã khuất. Tương tự, từ quả lê đọc là lê, đồng âm với chữ ly trong phân ly, chia cắt tình cảm.

Hài âm có phải là một biện pháp tu từ độc lập không? Hài âm là một hiện tượng ngữ âm mang tính chất tu từ và cấu từ rất mạnh. Mặc dù thường gắn bó chặt chẽ và phục vụ cho biện pháp song quan hoặc phỏng từ, hài âm sở hữu cơ chế vận hành độc lập dựa trên mối liên tưởng ngữ âm, vượt ra ngoài phạm vi một biện pháp tu từ thuần túy.

Ngôn ngữ mạng hiện đại khai thác hiện tượng hài âm như thế nào? Giới trẻ hiện đại sử dụng dãy số Ả Rập hoặc chữ cái Latinh để mô phỏng âm đọc tiếng Hán nhằm tạo sự nhanh gọn và hài hước. Ví dụ dãy số 520 đọc chệch thành tôi yêu bạn, số 88 đọc thành tạm biệt, hoặc ghép chữ cái như pinyin để sáng tạo tiếng lóng mới trên không gian mạng.

Điểm khác biệt lớn nhất giữa hài âm tiếng Hán và chơi chữ tiếng Việt là gì? Điểm khác biệt nằm ở phương thức tạo nghĩa biểu trưng. Tiếng Hán gắn liền hài âm với chữ Hán khối vuông và nghệ thuật tạo hình hội họa (như vẽ con dơi để biểu thị chữ phúc), trong khi tiếng Việt phát triển cực kỳ phong phú nghệ thuật nói lái đa dạng về biến âm và đảo vần.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về hiện tượng hài âm tiếng Hán, xác định bản chất ngữ âm học và mối quan hệ hữu cơ với văn hóa dân tộc.
• Công trình chứng minh rằng với 1.376 âm tiết có thanh điệu, tiếng Hán tạo ra nền tảng rộng lớn cho hài âm đồng âm chiếm 58,4% và cận âm chiếm 41,6%.
• Nghiên cứu đã làm rõ 4 đặc tính nền tảng của hài âm gồm tính dân tộc, tính thời đại, tính vùng miền và tính lâm thời trong bối cảnh xã hội chuyển đổi.
• Kết quả đối chiếu Hán - Việt đã phân định sâu sắc ranh giới tương đồng về tư duy thẩm mỹ và sự khác biệt về phương thức biểu đạt giữa hai ngôn ngữ đơn lập.
• Đóng góp khoa học của luận văn mở ra định hướng nghiên cứu chuyển giao giai đoạn 2026-2030 về xử lý ngôn ngữ tự nhiên và ứng dụng dịch thuật đa ngữ.

Quý độc giả, giảng viên và học viên hãy tiếp tục khai thác các phát hiện của luận văn để mở rộng nghiên cứu sang lĩnh vực văn hóa học so sánh và tối ưu hóa phương pháp giảng dạy ngôn ngữ hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

河内国家大学下属外语大学 研究生院 黄氏秋水 汉语谐音现象及其文化内涵的研究 （与越南语对比） NGHIÊN CỨU HIỆN TƯỢNG HÀ I ÂM TIẾNG HÁN VÀ NỘI HÀ M VĂN HÓA (®èi chiÕu víi tiÕng viÖt) 硕士学位论文 专业 汉语言理论 专业号码 2012 于河内 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ - ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA SAU ĐẠI HỌC HOÀNG THỊ THU THỦY 汉语谐音现象及其文化内涵的研究 （与越南语对比） NGHIÊN CỨU HIỆN TƯỢNG HÀ I ÂM TIẾNG HÁN VÀ NỘI HÀ M VĂN HÓA (®èi chiÕu víi tiÕng viÖt) LUẬN VĂN THẠC SỸ Chuyên ngành : Ngôn ngữ Trung Quốc Mã số chuyên nghành: 60.10 Giáo viên hướng dẫn: Tiến sỹ Phạm Minh Tiến Hà Nội - 2012 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] iv 目录 前言. 1 第一章：汉语谐音与汉民族文化的相关理论问题 .1 有关汉语谐音现象的研究现状 .2 汉民族文化 .3 汉语谐音的相关理论基础 .4 汉语谐音现象与汉民族文化的关系. 25 第二章：现代汉语谐音之现象及其文化意义与内涵 .1 汉语谐音的特点 .2 与汉语谐音相关的语言要素 .3 汉语谐音的生成基础 .4 汉语谐音的分类 .5 汉语谐音的文化内涵. 52 第三章：汉越语谐音现象对比.

53 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 越南 “chơi chữ”（舞文弄墨）现象概括 .2 与越南“chơi chữ 舞文弄墨”现象相关的语言要素 .3 越南“chơi chữ 舞文弄墨”现象分类 .4 越南 “舞文弄墨” 现象的文化内涵 .5 汉语与越谐音现象的异同. 86 主要参考文献. 88 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 1 前言 1. 选题理由 语言是一种社会现象。谐音，是语言中利用同音或近音的语言特点造成的一种 特殊表达效果的语言现象。在汉民族与众不同的汉语里，谐音是一种普遍存在的语言 现象。汉语谐音，使用频率很高，无论是日常口语还是书面语都十分常见。汉语的各 种各样谐音都含着汉民族的特殊文化。 近几年来，有关汉语谐音、谐音与文化、谐音的文化意义等问题已经收到了很 多语言研究者、文化研究者的关注。在收集汉语谐音现象的相关资料的过程当中，笔 者发现有关汉语谐音现象的研究内容实在丰富多样。比如： 刘瑞明的“谐音趣难词例 说”，王苹的“汉语谐音表达的客观基础”，刘晓梅的“网络语言中的谐音双关” ，李丽文 的“谐音构词研究”，郑博、王仲轲的“谐音现象中的文化成因”等。 虽然以往的语言学家、文化研究家对汉语谐音现象的研究较为深入，但是还没 有对汉语谐音现象的全面、系统的研究。尤其是给予外国学生（其中有越南学生）对 此问题能够正确地了解和使用是尚未提到的。经过多年学习汉语，笔者认为现代汉语 谐音现象的文化意义的确是一个值得研究的问题。它出现频率大、种类及意义复杂多 样。不少越南学生对此问题的使用也常出差错。 作为一个从事汉语教学工作的，笔者想要从这一点研究汉语谐音，特别是汉字 谐音的文化意义，进而将汉语谐音与越南语相应现象进行对比，突出两者之间的异同。 经过教学的一段时间，笔者认为汉语教学工作需要了解、研究此问题。这不仅有利于 提高汉语教学工作的效果而且有助于激发汉语学习兴趣。 因上述几个理由，笔者决定以《汉语谐音现象及其文化内涵的研究（与越南语 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 对比） 》作为硕士毕业论文的题目。 2.

研究目的 本论文研究的目的是通过研究汉语谐音各方面来突出其语言特点及文化涵义。 同时将汉语谐音及其文化内涵与越南语进行对比，指出两种语言的异同点。 3. 研究对象及范围 本论文的研究对象就是汉语谐音现象及文化内涵；研究范围是汉语谐音的文化 内涵(特别是现代汉语)；将汉语谐音的文化意义与越南语进行对比联系，不深入研究 汉语谐音的语义、语法特点及用法。 因为谐音现象是用同音或近音而意义不同的字词构成特殊表达的一种手段，因 此，谈到谐音现象就是谈到其在语言应用过程中的表达效果。在本论文的范围内笔者 只着重到汉语谐音现象的这些方面，不深入研究谐音现象的语音特点及语法结构。 4. 研究任务 4.1 综述现代汉语谐音与汉民族文化的有关理论问题、相关知识， 明确汉语 和越语中的谐音现象。 4.2 对一些特别、常见的汉语谐音现象进行考察、分析，从而找出汉语谐音 的文化意义、文化内涵。 4.3 将汉语谐音的文化内涵跟越南语进行比较，同时指出两种语言谐音的共 同和不同。 5. 研究方法 5.1 分析法：对汉语谐音的各种具体例子进行结构分析和文化意义分析。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 文献法：综述前人对汉 语 及 越 南 语 谐 音 现 象 和 有 关 此 问 题 的研 究成果。 5.3 归纳法：汉语的各种各样的谐音双关语现象归纳成几项原则。 5.4 对比法：对汉越语谐音的文化意义和内涵进行对比，指出两者的异同。 除了上面所说的几项研究方法外，本论文还用上引证法、例证法，搜集法等。 6.

论文结构 本论文除前言、结语及参考文献外，共有三章： 第一章：汉语谐音与汉民族文化的相关理论问题 第二章：现代汉语谐音之现象及其文化意义与内涵 第三章：汉越语谐音现象对比 7. 本文所用语料主要来自以下： 1. 陈建文，《 汉语谐音和折字词典》，线状书局，2008。 2. 王洋，《汉语谐音探析》，民族论坛，2007。 3.

赵金铭，《谐音与文化》，语言教学与研究，1987。 4. 陈丽梅，《汉语谐音现象的文化蕴义》，云南师范大学，2006。 5. 王希杰，《谐音：从修辞到文化》，1996。 6. Lê Ba Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (1999).

Từ điển thuật ngữ văn học. NXB Đại học Quốc Gia HN.Từ điển Tiếng Việt .Viện ngôn ngữ học.Nghệ thuật chơi chữ trong văn chương người Việt (Chơi chữ có sự tham gia ngữ liệu ngoài văn bản).Nghệ thuật chơi chữ trong văn chương người Việt (Chơi chữ bằng các phương tiện ngữ pháp,luật thơ và phong cách văn bản). LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]ệ thuật chơi chữ trong văn chương người Việt (Chơi chữ bằng các phương tiện ngữ nghĩa).Nghệ thuật chơi chữ trong văn chương người Việt (Chơi chữ bằng các phương tiện ngữ âm và chữ viết). LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 第一章：汉语谐音与汉民族文化的相关理论问题 本章着重综述一下汉语谐音现象、汉民族文化、汉语谐音与汉民族文化的关系 的有关理论问题和相关研究。 1.1 有关汉语谐音现象的研究现状 1.1 关于谐音现象的研究 长期以来修辞学上很少有人把谐音作为一种独立的修辞格来研究，即使有，也 只是把它作为一种次要的修辞格略为介绍，更多的是在论说双关或仿词等修辞格时顺 带论及。关于现代修辞学的著作，我们不得不提到陈望道的《修辞学发凡》， 《现代汉 语》三大教材（胡裕树、黄伯荣的和邢福义的）等， 但是这些最重要的修辞学著作 都没有单独介绍谐音辞格。上世纪 90 年代期间问世的重要修辞论著《修辞学通论》 （王希杰，1996 年）把汉语修辞格划分为五类，其中却未提及谐音。21 世纪出版的 《现代修辞学》（王德春、陈晨，2001 年）一书仍没有单独介绍谐音。 陈望道《修辞学发凡》供述辞格 38 种，杨鸿儒《当代中国修辞学》共有辞格 37 种。但他们也没有将谐音单独列为一种修辞格，只是在诸如双关、仿词、粘连等辞格 中涉及到谐音的问题。也有很多学者持基本相同意见，认为谐音不是修辞方法，而是 双关、仿词等修辞方法的组成部分，具有一定的修辞效果而已；或者认为谐音是和多 种修辞手法密切联系，构成多种修辞格的必需手段。 随着有关谐音问题研究的扩展和深入，谐音的地位越来越高，因而有学者认为 应该把它单独列为一种独立的修辞格，而摆脱附属于其他修辞格的地位。比如，2000 年曹铁根发表了《谐音.汉文化》 （《湘潭师范学院学报》2000 年 1 月第一期）一 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 文，应把谐音单列为一种辞格。2002 年汤玲发表了《谐音现象的成因与修辞学思考》 （《安庆师范学院学报》）一文，也认为应该把谐音作为一种独立的辞格，并指出此种 做法的合理性和必要性。2005 年周成兰发表了《谐音的地位、词语构造及修辞作用》 （《经济与社会发展》2005 年 5 月第三卷第二期）和《谐音现象蕴含的文化信息》 （《社 会科学家》2005 年 5 月第三期）两篇文章，都把谐音当成一种独立的修辞格来论述。 不过，到目前为止仍没有达到与比喻、双关、拟人、排比、对偶等辞格平等的地位。 1.2 关于谐音现象与文化的研究 谐音作为汉民族语言文化中的一个重要的修辞手段，与汉民族文化间有深刻的 内在联系。（李华.应该设立“谐音”修辞格【J】.修辞学习，1999（4）.封底）。20 世纪 80 年代中后期以来，随着语言与文化关系研究的蓬勃兴起及修辞与文化的关系研究 的逐步兴盛，谐音与文化间关系的研究也逐步成为文化修辞学界研究的热点之一， 出 现了一定数量的相关方面的研究成果。下面笔者就对 20 年来的有关谐音与汉文化关 系研究的现状进行系统地梳理及总结。 自 20 世纪 80 年代中后期以来，学术界对谐音与汉文化关系的研究，已经走了 20 多年的探索道路。这些研究成果，可以从汉文化对谐音的影响研究、谐音对汉文 化的影响研究两大方面对其加以梳理和总结。 （一）关于汉文化对谐音的影响的研究 谐音广泛存在于汉语言之中，它的形成和发展深受汉民族文化的影响，与汉民族 文化有深刻的内在联系。学术界关于这方面的研究，就体现在以下的几个方面： 汉民族思维方式与谐音： （1）汉人善比附、喜联想及其丰富奇特的想象力，是谐音产生的重要基础。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 这方面的相关研究成果主要有：赵金铭的《谐音与文化》 （1987）、李晋栓、王希杰的 《谐音：从修辞到文化》 （1996）、王苹的《汉语谐音表达的客观基础》 （2000）、道尔 吉的《谐音表义的文化内涵》、孟昭泉的《汉文化的语音精灵—谐音》、张雅莉的《浅 论谐音与中国传统文化》、陈丽梅的《汉语谐音现象的文化蕴义》、王雪梅的《汉语谐 音艺术的文化意蕴》等。 （2）汉人二元对立的对称联想和思维方式是谐音产生的重要基础。这方面的 相关研究成果主要有：赵金铭的《谐音与文化》 （1987）、夏莉的《汉语谐音的运用及 其文化心理意义》、王苹的《谐音双关的审美意蕴探析》、郑伟芬的《汉语谐音及其文 化内涵》等。 （3）中国传统思维方式中的注重整体观照、直接体悟的思维方式，也给谐音 的产生和理解提供了条件。这方面的相关研究成果主要有：夏莉的《汉语谐音的运用 及其文化心理意义》、陈昱的《谐音文化与言语交际》等。 汉民族心理与谐音： （1） 汉语谐音现象与汉民族文化传统中根深蒂固的中庸心理和含蓄内倾的民 族心理有割舍不断的联系。这方面的相关研究成果主要有：道尔吉的《谐音表义的文 化内涵》、孟昭泉的《汉文化的语音精灵—谐音》、李华的《言语谐音现象初探》、夏 莉的《汉语谐音的运用及其文化心理意义》、王苹的《谐音双关的审美意蕴探析》、张 雅莉的《浅论谐音与中国传统文化》、王雪梅的《汉语谐音艺术的文化意蕴》等。 （2）谐音与中华民族祈福求吉、驱俗求雅的心理有关。这方面的相关研究成 果主要有：王苹的《谐音双关的审美意蕴探析》、道尔吉的《谐音表义的文化内涵》、 孟昭泉的《汉文化的语音精灵—谐音》、周成兰的《谐音现象蕴含的文化信息》、于全 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 有的《谐音与民俗文化》、陈丽梅的《汉语谐音现象的文化蕴义》、王雪梅的《汉语谐 音艺术的文化意蕴》等。 （3）对语言文字的灵物崇拜也是谐音现象产生的文化心理基础之一。这方面 的相关研究成果主要有：王苹的《谐音双关的审美意蕴探析》、王苹的《谐音禁忌的 文化心理透视》、王雪梅的《汉语谐音艺术的文化意蕴》等。 汉语自身特点与谐音： （1）汉语中存在大量的同音及近音字词，为谐音的产生提供了丰厚的语音基 础。这方面的相关研究成果主要有：李晋栓、王希杰的《谐音：从修辞到文化》 （1996）、 李世之的《试论汉语中的谐音字》、张永绵的《谐音文化的若干探索》、曹铁根的《谐 音.汉文化》、孟昭泉的《汉文化的语音精灵 – 谐音》、张雅莉的《浅论谐音与中 国传统文化》、李华的《言语谐音现象初探》等。 （2）汉语词汇以“单音成义”为最大特点，即“每一个音节代表一个意义”，“每一个 字代表一个音节”，“每一个字代表一个意义”。这为谐音的产生提供了语义基础。这方面 的相关研究成果主要有：李世之的《试论汉语中的谐音字》、张永绵的《谐音文化的 若干探索》、王苹的《汉语谐音表达的客观基础》（2000）等。 （3）汉语中有许多一词多义的现象，这是构成谐音的重要词汇基础。这方面 的论述主要有：王苹的《汉语谐音表达的客观基础》 （2000）、李晋栓、王希杰的《谐 音：从修辞到文化》 （1996）、曹铁根的《谐音.汉文化》、周成兰的《谐音现象蕴 含的文化信息》、陈昱的《谐音文化与言语交际》等。 （二） 关于谐音对汉文化的影响的研究 谐音对语言发展和使用的影响： LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 其主要表现在以下几个方面： （1）运用谐音创造新字新词； （2）运用谐音创造 典故、俗语、歇后语等； （3）运用谐音形成辞格，产生特定的修辞效果等。不少学者 对此进行了论述。如：张永绵的《谐音文化的若干探索》、李世之的《试论汉语中的 谐音字》（1995）、李晋栓、王希杰的《谐音：从修辞到文化》（1996）等。 谐音对汉民族心理及民俗习惯等方面的影响： 不少学者对此进行了论述。学者们一般是从以下几个方面进行阐释的： （1）谐 音对语言的灵物崇拜起了辅助作用，中国历史上流行的避讳、禁忌语、委婉语、客套 话、口彩、黑话，往往都与谐音有一定的关系； （2）谐音的运用是民间风俗习惯、社 会风尚、民间文化得以形成巩固的重要原因之一； （3）谐音影响着汉民族的思维取向， 它存在于社会文化的诸多方面。这方面的相关研究成果主要有：唐家珑、龙菊凤的《谐 音的社会透视》、夏莉的《汉语谐音的运用及其文化心理意义》、李华的《言语谐音现 象初探》等。 1.2 汉民族文化 1.1 文化的概念 文化是一个非常广泛的概念，给它下一个严格和精确的定义是一件非常困难的 事情。不少哲学家、 社会学家、 人类学家、历史学家和语言学家一直努力，试图从 各自学科的角度来界定文化的概念。然而，迄今为止仍没有获得一个公认的、令人满 意的定义。据统计，有关 ―文化‖ 的各种不同的定义至少有二百多种。笼统地说，文 化是一种社会现象，是人们长期创造形成的产物。同时又是一种历史现象，是社会历 史的积淀物。确切地说，文化是指一个国家或民族的历史、地理、风土人情、传统习 俗、生活方式、文学艺术、行为规范、思维方式、价值观念等。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 《现代汉语词典》上的解释：/wén huà/ 1.人类在社会历史发展过程中所创造的物质财富和精神财富的总和，特指精神财 富，如文学、艺术、教育、科学等。 2.考古学用语，指同一个历史时期的不以分布地点为转移的遗迹、遗物的综合体。 同样的工具、用具、制造技术等是同一种文化的特征，如仰韶文化、龙山文化。 3.运用文字的能力及一般知识：学习文化、文化水平。 广义的文化指的是人类在社会历史发展 过程中所创造的 物质财富和 精 神 财富的总和。特指社会意识形态。在阶级社会中，文化是阶级斗争的武器。一 定文化（当作观念形态的文化）是一定社会的政治和经济的反映，又给予伟大 影响和作用于一定社会的政治和经济，从洪秀全的金田起义、康梁的维新变法、 何子渊的教育革新，再到孙中山的民主革命无一不是推动社会向前发展的动力。 狭义的文化指的是意识形态所创造的精神财富，包括宗教、信仰、风俗习 惯、道德情操、学术思想、文学艺术、科学技术、各种制度等。 文化的内部结构包括下列几个层次：物态文化、制度文化、行为文化、心 态文化。物态文化层是人类的物质生产活动方式和产品的总和，是可触知的具 有物质实体的文化事物。制度文化层是人类在社会实践中组建的各种社会行为 规范。行为文化层是人际交往中约定俗成的以礼俗、民俗、风俗等形态表现出 来的行为模式。心态文化是人类在社会意识活动中孕育出来的价值观念、审美 情趣、思维方式等主观因素，相当于通常所说的精神文化、社会意识等概念。 这是文化的核心。 文化的概念对不同的人就有不同的意义。根据通常的解释，文化是倾向于 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 11 音乐、艺术的，特别是过去的。不过从人学业的角度看，这个文化概念另有一 种意义。被看作对文化的第一个“科学”的概念，由 Tylor-现代人学业创始人提出。 按此： “文学或文明，在人学角度看，包括由人类以社会动物的资格通过学习过程创造 出并领会到的知识、信仰、艺术、道德规范、律例、风俗以及任何技能或习惯的复杂 的总体”。(Edward B.) 笔者认为每个人就从不同的角度看“文化”。“文化”这个概念本来就非常广泛而特 别抽象，因此，给“文化”下个定义，且大家都能接受无异于“海底捞针”。笔者以个人的 角度，觉得上述的概念是合理又有科学性，特别符合于研究工作。 1.2 汉民族传统文化 汉民族文化是汉民族历史发展中的民族智慧和创造力的产物，它的历史源远流 长，博大精深，是世界文化的一个重要的组成部分，同时也具有与其他民族文化不同 的民族特征。由于汉民族文化在发展的过程中也在不断地吸收其他民族文化的精髓， 因此本文所探讨的汉民族文化的特征实际上也就是中国文化的特征。 中国文化是与外国文化对举的概念，是指中华民族及其祖先在自己脚下这块土地上创 造出来并传播到世界各地的文化总和。 所谓传统文化，是指在长期的历史发展过程中形成和发展起来的，保留在每个 民族中具有稳定形态的文化。它是一个民族的历史遗产在现实生活中的展现，有着特 定的内涵和占主导地位的基本精神。它负载着一个民族的价值取向，影响着一个民族 的行为方式和生活方式，聚拢着一个民族自我认同的凝聚力。 所谓中国传统文化，即鸦片战争以前中国人创造的旧文化，是指在长期的历史 发展过程中形成和发展起来的，保留在中华民族中间具有稳定形态的中国文化，包括 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 12 思想观念、思维方式、价值取向、道德情操、礼仪制度、风俗习惯、行为方式、生活 方式、宗教信仰、文学艺术、教育科技、文物典籍等等。它是中华民族团结奋进，继 往开来，全面建设小康社会，开创美好明天的基础。 中国传统文化是人类历史上最成熟的伦理文化之一，两千多年前就形成了完备 的理论体系和实用化的价值取向，具有积极的入世功能。它特别强调“德政”思想，强 调道德感化作用和身教作用，不仅把道德的实现视为人生实现的内容，而且视为政治 上的最终目标。中国古代，道德人格在社会生活和政治生活中有着无形且很强大的影 响，是一种比法律更为有效的手段，人们首先考虑的不是遵从国家法律，而是如何在 错综复杂的人际关系中履行好自己的道德伦理义务。因此，文化研究家认为中国传统 文化是一种趋善求治的伦理政治型文化。 中国传统文化特点： 1、崇尚统一，追求稳定。李中华《中国文化概论》，华文出版社 1994 年：“中国 传统文化在其历史发展的长河中，逐渐形成了一个以华夏文化为中心，同时汇集了国 内各民族文化的统一体。这个统一体发挥了强有力的同化作用，在中国历史上的任何 时刻都未曾分裂和瓦解过。即使在内忧外患的危机存亡关头，在政治纷乱、国家分裂 的情况下，它仍能够保持完整和统一。这一特征是在世界任何民族的文化中都难以找 到的。”随着秦朝的大统一特别是汉代董仲舒对“大一统”观念的理论阐述，统一便逐渐 转化为民族文化深层结构的社会心理，形成了我们民族的政治思维定势。以江山统一 为乐，以社稷分裂为忧，是中华民族天经地义和永志不移的政治价值取向。各朝各代 的统治者与被统治者都认同统一，认为只有统一才能创造开明的政治、繁荣的经济和 文明的社会，国家才能强盛，百姓才能安居乐业。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 13 2、伦理至上，群体至上。中国古代，人们的注意力集中在家庭、邦国内部人 与人之间的父子、长幼、上下、尊卑的人伦关系中，维护人伦关系远远超过对宇宙、 自然及生产技术的探索，重伦理、轻自然的特点非常显著。中国传统哲学讲的是“一 天人”、“合知行”、“同真善”，根本不把外在的自然界作为一个客观的认识对象来研究，而 是把它作为一个与人一体的整体来体验。古代哲人们普遍认为“万物与我为一”，单纯 自然的东西被看作雕虫小技。孔子就曾背后斥责热衷于农耕园圃的学生樊迟为“小人”， 董仲舒、韩愈、朱熹、王阳明等古代思想巨人无一不把伦理道德知识看作是唯一真正 的学问，这就造成了中国古代自然科学的始终不发达，或者说长期停留在经验或技术 的水平上，既缺少实验过程，更缺乏理论指导。 中国古代十分强调群体至上原则，在两千多年里一直延续着“家族本位”传统。 传统主流思想认为：是家而不是个人构成了社会的本体，作为个体的每一个人，对家 以上的群体要承担无限的义务与责任，个体对社会应具有服从甚至牺牲奉献精神；家 既是个人的生活依归，更是人格生长的母胎，血缘关系不仅是一种基本的人伦关系， 而且是其它一切社会关系的前提；个体的社会角色首先是家庭成员，然后才是社会公 民，家庭的命运就是个人的命运，而家族是家庭的扩大，国家则是家族的扩大和延伸， 人的个体价值只能在社会价值实现的基础上才能实现。中华民族的群体意识对保持社 会稳定起了重要作用，促进了个体对家国义务的履行，所谓“在家尽孝，在外尽忠”， 但也严重抑制了个体的自由发展，使个体普遍染上了一种惰性。 3、尊老尚古，贵中尚和。在中国人的观念中，老者便是智慧与经验的化身， 所以要“尊老尚齿”，以孝为本，否则，“不听老人言，吃亏在眼前。”儒、墨、法、道各派 皆以“法先王”的方式推行其政治理想，总是在回顾历史中寻找社会理想。“信而好古”， LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 14 一切可能给生活带来不确定性和风险的东西都不要去想，也不要去说，更不要去做。 ―中‖ 指事物的度，即不偏不倚，既不要不够也不要过头，也就是孟子所说的“庸”。“和” 即和气、和睦、和平、和谐。传统观念认为，不同人、不同对象、不同时间空间做事 的尺度不尽相同，因人、因时、因地而为才是人们应该追求的境界。只有贵中才能调 和事物的矛盾，才能尚和，才能使社会和谐。和谐之美在传统思想中被看作是一种最 高境界，中国人一贯追求群体和谐、社会和谐、天人和谐，认为“天时不如地利，地 利不如人和。 ” 4、兼容并包，丰富多彩。中国人历来把“厚德载物”作为一种美德。“有容乃大”， 只有包容、兼容，吸纳不同的意见，汇集不同的声音，在矛盾的对立统一中才能体现 自身的价值。汉代以后，尽管儒家学说在中国传统思想中一直占据主导地位，但法家、 墨家、道家、佛教等思想并没有因此消失或中断，仍然在中国人的脑海中占有一席之 地，显示出多元一体、多元共存的格局。中国传统物质文化、行为文化中的不少内容 其实就是来源于周边各少数民族或世界各地的文化，正是在这种不断吸纳和兼收中， 中国传统文化才得以不断丰富和发展起来。 1.3 汉语谐音的相关理论基础 1.1 汉语谐音的定义 谐音作为一种语言现象，普遍存在于各种语言中，而汉语中的谐音现像尤 多。 这种情况固然和汉语的语音结构特点有直接关系，比如汉语同音词、近音词数量多， 为实现谐音取义提供了顺利的条件；而更重要的是，谐音还和一定的文化传统及民族 心理相联系。汉族人的传统思想常以对待关系为出发点，凡事都讲究对称，喜欢比附 联想。萨皮尔（1985：201）说：“每一种语言本身都是一种集体的表达艺术，其中隐 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 15 藏着一些审美的因素—语音的、节奏的、象征的、形态的 — 是不能和任何别的语言 全部共有的”。 什么是谐音？无论是张静、郑远汉的《修辞学教程》、王希杰的《汉语修辞学》、 汪如东的《汉语方言修辞学》等专著，还是《现代汉语词典》、 《修辞学词典》一类的 工具书，都有所论及。然而，仁者见仁、智者见智，学术界目前尚未取得一致的看法。 对某一事物的本质特征或某一概念的内涵和外延的确切说明，是巩固人们认识成果的 重要方式之一。因此，我们有必要从根本上探讨一下讲究什么是谐音。 关于谐音的定义，先看几个有代表性的说法： 《现代汉语词典》 （中国社会科学院语言研究所词典编辑室，2002：1393）对“谐 音”的解释是“字词的音相同或相近”。 《修辞学词典》（王德春，1987）这样解释“谐音”：“利用语音相同或相近做条件 表情达意，增强表达效果的修辞方式”。 《修辞通鉴》 （唐仲扬、向宏业，1991：47）把“谐音”解释为：“利用不同词语的 声音相同或相似的条件，来增强语言表现力的语音修辞手段”。 张静、郑远汉在《修辞学教程》（1990：97）认为：“谐音方法是利用语音条件， 利用语音与语义的复杂关系。相同或相近的语音形式往往可以表示不同的语义，故意 用本来表示甲义的语音形式移过来表示乙义，或者表面上表示甲义但实际上表示乙 义”。 赵金铭在《谐音与文化》（1995：165）中指出：“广义的观点，谐音包容了语言 应用过程中借助于音同或音近的语音特点来表达意思，从而造成一种特殊效果的各种 语言现象，包括有意识的谐音，无意的、误听的和不准出现的谐音”。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 16 汪如东的《汉语方言修辞学》（2004：162）认为：“谐音是表达者利用词语的语 音和谐，从某个词语引起暗示和联想，由本体向谐体、相关体及隐藏谐音的词语转化， 也就是将能指意义转化为新的所指意义，从而达到符合语境要求的言语表达目的的修 辞方法。语言中只要有音同或音近的字词就有谐音现象，谐音几乎存在于所有语言中， 并影响到该民族的文化” 王希杰在《汉语修辞学》（2004：192）说：“谐音就是对同音现象的积极利用和 开发，是日常生活中使用很广的一种修辞手段” 甚至笔者在网上输入“谐音的定义”，就得到以下的详细解释： 谐音 繁体 諧音 拼音 xié yīn 注音 ㄒㄧㄝ ˊ ㄧㄣ 词语解释 谐音 xié yīn (1).谐协音律。 宋 宋庠 《送上元勾簿吴昌卿》诗“逢吉旦兼暮，谐音塤且箎。” (2).谐和的声音。 刘师培 《＜骈文读本＞序》：“彰彩谐音，率由世巧。”朱自清 《桨声 灯影里的秦淮河》：“而竞发的喧嚣，抑扬的不齐，远近的杂沓，和乐器的嘈嘈切切， 合成另一意味的谐音。” (3).字词的声韵相同或相近。 茅盾 《手的故事》二：“人家也觉得‗八顺‘大概是小名， 而‗不忍‘则是谐音。” 冰心 《寄小读者》七：“LakeWaban，谐音会意，我便唤她做‗慰 冰‘。” 秦牧 《长街灯语·北京春节》：“桔子、红枣之类的食物是用它的谐音来求个吉利 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.声学名词。发音体的振动一般都是复合振动。如除频率为 f 的振动外，同时还有 频率为 f 整数倍如 2f，3f 等的振动。则每一个这种振动产生一个音，称“谐”音。 上述已经阐述各专家对“谐音”的意见，虽然各有各的观点，但其中的基本的认 识倾向是非常明显的， 大致可以归纳为两种：一种倾向于谐音是一种自然存在的语 音现象，即字词的音同或音近，它有时会造成误听，带来理解的障碍，但也能作为一 种修辞手段， 提高语言表达效果；另一种倾向于谐音常常是一种修辞现象， 是语言 运用过程中， 利用语音相同或相近做条件表情达意， 增强表达效果的修辞方法。比 较以上两种观点，本人认为第二种倾向是比较合理并且能体现出谐音的本质。 综上所说，可以给“谐音”下一个这么简单的定义：“谐音，指的是利用不同词语 的声音相同或相近的条件，来强调语言表现力的语音修辞手段”。为了更有效地深入研 究并掌握谐音 ——这一特别的修辞手段，本人也冒昧对其若干问题如下提出自己的 意见及见解。 1.2 汉语谐音及其若干问题 （一）谐音与双关 谐音不能称为一种独立的修辞格。它一方面相当自由运用，一方面附属于其他 修辞格，特别是双关。我们这里了解一下谐音及双关之间的联系。双关，修辞学上辞 格之一，利用语言文字上同音或同义的关系，使一句话关涉到两件事。汉语双关利用 词语的谐音、多义巧妙地使词语或句子在特定语境中带有双重至多重意义，言在此而 意在彼，再现发话人心目中原有的意象，为语言表达增添了艺术色彩和感染力，使意 境更加深远，人物性格更加明显。双关的单位被人们一步步扩展到了语素、词语、句 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 18 子、句群、语段和语篇中。这么说来，谐音与双关是两个不同本质的现象。我们先作 一个简单的比较表： 项目 谐音现象 双关现象 - 利用语音相同（音同的关系） 共同点 - 提高表达效果 - 一种修辞 （具有语言修辞作用） 除了利用语音相同 ，还利用语音相 只利用语音相同，不靠语音相近。 近。 另外，还利用语义相同。 不是独立的修辞格，还要附属于其 是一种独立的修辞格。 他修辞格，只是一种一般的修辞手 不同点 段。 提高语言表达效果，但只围绕一个 提高表达效果，但从一个语言 事情或一个现象。 现象关涉到两件不同的事情。 谐音的单位，只出现在语素或词语。 双关的单位，很丰富，比如语素、 词语、句子、句群、语段和语篇中。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 19 从上面的表格来看，虽然谐音和双关是不同的事情，但也很容易看到，他们之 间有一定的关系。双关的内涵大于谐音，甚至包含谐音。如果详细分析，我们就可以 将谐音列为双关的一个小类。汉语双关语大体上分为三类：谐音双关、语义双关和混 合双关。谐音双关是指利用声音相同或相近的条件构成的双关语。语义双关是指利用 词语或句子的多义性构成的双关语。混合双关就是谐音双关和语义双关结合起来使 用，在一个词语或句子中既有谐音双关又有语义双关。 下面就详细地分析谐音双关—谐音和双关的结合体。请看以下的几个例子：  杨柳青青江水平，闻郎江上踏歌声。东边日出西边雨，道是无晴却有晴。（刘 禹锡《竹枝词》）。这里“晴”是一种谐音双关。一方面，它关顾着“东边日出西边雨”，表 晴雨的“晴”；一方面，它又关顾着“闻郎江上踏歌声”，即感情的“情”。  风雨飘摇日，余怀范爱农。华颠萎寥落，白眼看鸡虫。(鲁迅《哀范君三章》)。 这里“鸡虫”也是谐音双关。杜甫的《缚鸡行》：“鸡虫得失无了时，注泪寒江倚山阁”。“鸡” 和“虫”都不值得重视，用来比作争权夺利的可鄙人物。当时自由党主持人何几仲排挤 范爱农，为范爱农所鄙视。鸡虫是“几仲”的谐音，鸡虫在此一语双关。  相思意已深，白纸书难成。字字苦参商，故要檀郎读。分明记得约当归，远至 樱桃熟。何事菊花时，犹未回乡曲？（陈亚《生查子药名闺情》）。这个例子中，显而 易见出现“相思”、“苦参”、“当归”、“樱桃”、“菊花”等一系列药名，在本词中属语义双关，而“意 已”、“白纸”、“朗读”、“远至”、“回乡”，分别谐“薏苡”、“白芷”、“狼毒”、“远志”、“茴香”五种药名的音， 是谐音双关。本词妙用了十个药名，表现了闺中人对客居在外的丈夫的浓情蜜意和深 深的思念之情。 （二）谐音与同音、近音 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 20 各语言家、研究家已经提出自己对“谐音”这一语言现象的认识和解释，虽然各 不相同，但不管专家们怎样认为，他们之间的观点也存在一个体现谐音本质的共同点， 就是“利用声音相同或相近”或是“字词的声韵相同或相近”或是“借助于音同或音近的 语音特点”等。也就是说，想要造成“谐音”，一定要靠“声音相同或相近”，简单地说要利 用“音同”或“音近”。换句话说，“谐音”离不开“音同”和“音近”。但是“谐音”和“音同或音近” 往往不是一回事。任何一种谐音的表面形式（语音外壳），如果不是借用同音形式， 就是利用近音现象而成的。比如： 连年有余（一个详图：莲池之上，一个光身娃娃双手抱着一条大鱼。表示希望 每年的日子都能过得很富余和幸福）。这里有谐音：“连”和“莲”；“鱼”和“余”；都是借助于 同音。  五福临门（一幅画：五只老虎）。这里，“虎”与“福”相谐；是利用近音（相 同的韵母）。  室上大吉（一幅画：鸡立石上，一只公鸡立在石头上，寓意合府安康，生活富 余）。这里，“室”和“石”谐音；“鸡”和“吉”谐音；都是使用近音手段（声母、韵母相同， 声调不同） 但是，同音或近音肯定不是谐音。也不是任何同音或近音都能称为谐音。同音 或近音只是语言中一个普遍的语音现象而已。如果从概念范围的角度上看，那么谐音 大于同音和近音，谐音包括两者在内。因此，才有人按照语音方面对谐音进行分类时， 列出谐音的几个小类，其中有同音谐音和近音谐音。话虽这么说，但它们之间仍有一 定的联系。 （三）谐音与同义 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 21 法国语言学家给同义词下的定义是：“具有不同的语音形式而表示相同的概念但 在词汇意义（实指意义和附加意义）或组合关系上彼此有所区别的词叫做同义词.”哪 个语言都有同义现象，汉语也是。同义现象也出现在汉语谐音，为汉语谐音现象创造 出一个又有趣又辽阔的天空，特别是在谐音对联。 谐音对联就是对联中有一些不恰 当的字，利用语言文字同音、同义的关系，使一句话涉及到两件事情、多件事或两种 内容、多种内容，一语双关地表达作者所要表达的意思：  东不管，西不管，酒管， 兴也罢，衰也罢，喝罢。 清代江南一酒馆生意萧条，有书生为题此联，生意渐好。“管”谐“馆”，“罢”谐“吧”。  鸟处笼中，心思槽巢（曹操）， 恨关羽（关羽）不得张飞（张飞）。 这样看来，谐音不是同义，同义也不是谐音。两者完全是两件事情，但是两者 之间有着一定的关系。谐音利用同义的特点、方式来提高自己的表达效果。反过来， 同义也是构成谐音的另一个途径。 （四） 谐音能否成为独立的修辞格 谐音现象在汉语中极为常见，不可否认其在语言较集中的修辞效果。谐音，肯 定是一种修辞手段，但它能否称为一种独立的修辞格吗？清楚回答这个问题，对了解、 运用及提高其表达效果有着重要的意义。我们先看以下什么叫辞格？陆稼祥在《论辞 格的运用》（1983）中说：“人们利用一些语文材料，特别是语文本身的因素，例如语 音、词义、句式等因素，结合表达上的一些技巧手段，例如联想、想象、比较、重复、 曲折、委婉、概括、分析等，精心设计制造了一些方式方法，借以取得震颤人心灵、 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 22 移染读者感情、鼓动听众情绪、促动对象思考等等动人的效果，从而加强语言交际或 战斗的力量，经过不断的语言实践与反复的认识总结，逐渐形成了种种固定的结构， 并赋予一定的格式，因而这种格式被称为修辞式或修辞格，简称为辞格。” 王希杰在《汉语修辞学》 （2004）中给出了更加精确、简明的定义：“辞格即为了 提高语言表达效果而有意识地偏离语言和语用常规之后，逐步形成的固定格式。也就 是说，第一，辞格具有提高语言表达效果的作用；第二修辞格是对语言的和语用的常 规的一种偏离；第三，修辞格是一种格式，有它自己的结构模式” 关于辞格的特定结构，吴士文在《修辞新探》 （1987：83-85）中将其分为四类： 描述体-描述对象体；换代体 — 换代本事体；引导体 — 引导随从体；变形体 — 变 形原形体。谐音作为一种一般修辞方式，的确能提高语言表达效果，然而谐音只是一 种一般的修辞手段，属于语言形式的选择和调整，根本谈不上语言的变异，更不要说 以变体姿态出现在语言活动中。另外，构成谐音的词语所体现的只是一种音同或音近 的关系，根本就不存在任何修辞格应具有的结构。例如： 鲁大海（挣扎）：放开我，你们这伙强盗！ 鲁侍萍（大哭）：这真是一群强盗！（走至周萍的面前）你是萍，…….凭什么打 我的儿子？ 周萍：你是谁？ （曹禺《雷雨》） 上述例子，可见“萍”和“凭”谐音。鲁侍萍见周萍打鲁大海，很是气愤和痛心，作 为母亲，她脱口叫出“萍儿”的“萍”字，但由于不愿亮出自己的身份，又机智地改口说 成“凭什么”的“凭”字。作者利用两字的谐音条件，很好地表现了鲁侍萍这个人物内心 痛苦和性格坚强的特点。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.4 汉语谐音现象与汉民族文化的关系 语言如同一条河流， 是不断丰富，不断发展的过程。而它的丰富与发展直接 受到文化的影响。在人类文化学中，文化指的是社会共同体的一个成员受全体成员制 约的全部生活方式。文化作为人类社会的现实存在，具有与人类本身同样古老的历史。 有一位科学家曾经说过文化是无处不在的。生活的方方面面都有文化的现形。无论一 个怎样的社会，都有自己独特、与众不同的文化。人，不管群体还是个体，都具有文 化特性。人的性格、气质、兴趣、爱好、性别、年龄、国籍等，无一不受到一定文化 的制约，有时即使是最简单的行为也要遵从一定的文化模式。 人的语言也不例外。因此我们完全有理由认为，语言是文化的一部分。但却不 能说文化就是语言，因为语言系统只不过是文化大系统的一个子系统。也就是说，文 化不等于语言，文化大于语言。而语言作为文化的一部分，又是文化的镜像折射，透 过一个民族的语言层面，反映的是这个民族绚丽多姿的文化形态。因此，语言与文化 是双向影响和制约的关系。谐音作为一种特殊的语言现象，同样与文化有着千丝万缕 的联系。因此，汉语的谐音现象既是汉文化影响下的产物，也是深厚汉文化的立体折 射。 众所周之，中国人自古就有求吉避凶的心里。他们的这种心理表现在日常生活 各方面。语言中更容易看到，尤其是利用谐音现象来体现这个心里。单以婚嫁和春节 活动为例，就不胜枚举。在湖南，男女定亲之后，每逢节日和岳父母的生日，男方要 提礼物到女方家，礼物中必不可少的是一条鲤鱼，去其谐音“礼”，“知书达礼”的意思。 福建上杭一带嫁女儿时的一个重要陪嫁物品是“筷子”，取“快子”的谐音，“早生贵子”的 意思。广东人的聘礼中一定要有莲子、石榴、桂花，取其“连”“子”“贵”的谐音，“连生贵 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 24 子”的意思。湖北黄梅女孩子出嫁的那天，把女拖鞋统在男拖鞋内，取“和谐到老”的意 思。举行婚礼的时候，更是有不少地方将桂圆、核桃、枣子、栗子放入被子中，象征 夫妻团团圆圆、和和谐谐、早立子。为什么撤的是枣子、栗子、桂圆而不是梨子、无 花果？是因为它们的语义不吉所至。显然，这是语言（特别是谐音）对文化的影响。 就是因为这种求吉避凶的心里，所以打碎碗碟的时候，要说一句“碎碎平安”以谐音“岁 岁平安”，并且认为这样就可以去掉晦气换来运气了。这显然是文化对谐音的影响了。 可见，汉语谐音与汉民族文化亦是互相影响，互相渗透，密不可分的。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 25 小结 语言作为文化的一部分，又是文化的镜像折射，透过一个民族的语言层面，反 映的是这个民族绚丽多姿的文化形态。因此，语言与文化是双向影响和制约的关系。 谐音，指的是利用不同词语的声音相同或相近的条件，来强调语言表现力的语 音修辞手段，作为一种特殊的语言现象，当然同样与文化有着千丝万缕的联系。汉语 的谐音现象既是汉文化影响下的产物，也是深厚汉文化的立体折射。显而易见，汉语 谐音与汉民族文化亦是互相影响，互相渗透，密不可分的。 随着有关汉语谐音问题研究的扩大及深入，汉语谐音与文化间关系的研究也逐 渐成为文化修辞学界研究的热门之一。这些研究成果，可以分为：汉文化对谐音的影 响的研究及汉语谐音对汉文化的影响的研究等两大方面。第一方面主要包括：汉民族 思维方式、汉民族心理及汉语本身特点与汉语谐音的研究。第二方面主要包括：谐音 对语言发展和使用的影响及谐音对汉民族心理、民俗习惯等方面的影响的研究。 谐音与同音、近音、同义、双关等语言现象有着一定的关系。谐音利用同义的 特点、方式来提高自己的表达效果。反过来，它们是构成谐音的途径之一。 虽然汉语谐音在汉语中的地位不断提高，其使用的范围不断扩大，但是汉语谐 音未能成为一种独立的修辞格。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 26 第二章：现代汉语谐音之现象及其文化意义与内涵 语言是一种特殊的文化现象，其特殊性就在于语言具有文化镜像功能 的文化 传承功能。语言本身是一种文化，但同时，语言又是反映其他文化面貌的镜子，是文 化传播和继承的工具。 文化作为一种社会现象，必须在社会成员中间交流，而语言是人们社会交际的 最重要的工具，因此，人类创造的各种文化就会通过语言本身记录下来，语言就成为 反映文化面貌的一面镜子。而且由于语言本身具有稳定性和历史承继性，语言所记录 的有些文化现象虽然本身已消亡，但仍然作为镜像长期保存在语言当中，就像人的照 片可以长期保存一样。因此，语言可以反映历史文化的面貌，是历史文化的“活化石”。 因此，可以说语言的文化功能是指语言具有记载和储存该语言所表达的文化信息的作 用。 谐音是一种特殊的语言现象。理所当然谐音的文化功能就是记载和储存文化信 息的。汉语谐音也不例外。那么汉语谐音记载和储存什么文化信息？其文化信息表现 在哪个方面？本章就描写谐音的特点，同时从不同角度对谐音进行分类以及分析其所 表达的文化信息、文化内涵。 2.1 汉语谐音的特点 每一种语言现象都是根植于特定的环境中并反映这一民族或地域的文化的，因 此当然它也具有民族性和地域性的特征。汉语谐音现象也如此。汉语谐音深深根植于 中华民族—这一肥沃的文化土壤中，肯定就有鲜明的中华民族特征。世界上中国是个 历史悠久、地域辽阔、多民族混合的国家，因此不同的时代、不同 地域、不同民族 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 27 之间在语言文化上一定存在着或大或小的差异，这在谐音现象中很容易就可以看出其 明显的表现， 所以汉语谐音也必然具有时代性。另外汉语谐音也具有临时性。 2.1 民族性 “民族是人们在历史上形成的一个有共同语言、共同地域、共同经济生活以及表 现于共同文化上的共同心理素质的稳定的共同体。 （马林诺夫斯基.文化论.北京：中国 ” 民间文艺出版社.1987）。民族性也可称为特殊性，“语言是文化的符号，文化是语言的 管轨”（邢福义，1990）。一个民族的文化可以在其民族的语言中折射出来，谐音也不 例外，其背后潜藏着深厚的汉文化。 中华民族经历了两千多年的封建社会，长期受儒家正统思想的统治，形成了汉 民族宗法等级森严的伦理观，造就了内敛含蓄、喜吉庆避凶邪的心态。因此，在谐音 现象中我们也很容易看到这样的特征。 先说求吉避凶。在中国人的传统意识中，“福”是有其既定内涵的《尚书.洪政》中 对 “福”的解释是 “一曰寿，二曰富，三曰康宁，四曰修好德，五曰考终命。”民间习惯 于将其归纳为“福禄寿喜”，包括健康长寿幸福以及多子多孙等方面汉语中的祈福谐音 也叫“口彩”，多反映这些内容。北方过春节，故意把红“福”字倒贴在大门上，取“福到 了”的口彩，因“到”与“倒”同音，便构成谐音。 2.2 时代性 时代性亦可称为变性。语音是活的，处在不断的变化发展之中。美国语言家爱 德华.萨丕尔（语言论.北京：商务印书馆，1964）曾说： “语言是个底座，语言也不 脱离文化而存在，就是说不脱离社会流转下来”。所以一定的社会就有一定的语言相适 应，社会的变更必然导致语言的更新。这表现在谐音上，便是旧谐音现象的消亡，新 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 28 谐音现象的产生以及原有意义的改变。 在解放战争年代，由于蒋介石领导国民党搞民族分裂，搜刮人民，围剿红军， 蒋介石被人们称为“蒋该死”，国民党被称为“刮民党”，而中央军就成了，“遭殃军”。这三 组谐音词真实地反映了解放前人们对中央军的同情，对国民党和蒋介石的憎恨与强烈 的不满。不过解放后这些词就随之消失了。 一直以来，人们都以能出口成章为荣，都因那个博学的象征。随着时代的进步， 社会物质文化和精神文明更加丰富的今天，却也有一些年轻人逆潮而动，把说脏话当 成个性的张扬。于是有人别出新意谐音 “出口成章”仿造了“出口成脏”一词，来讽刺说 脏话的不文明人。 新的生活方式猛烈冲击着中国传统文化的深层结构。社会生活，时代精神和人 们的观念正在潜移默化的发生着变化。对财富的追求成了许多人共同的目标之一。为 此也有一些商家昧着良心赚钱，以假乱真，以次充好，欺骗顾客。于是就有人用“明 码标假”（谐音仿 “明码标价”）来揭示这种商业中的欺诈行为。“出口成脏”、 “明码标假” 这两个谐音词的产生事实上反映了当今社会中不讲文明和诚实的腐败之风，诙谐中透 着戏谑和无奈。 由于科技的发展，大量的网络谐音词语应运而生。除了新型网络语言，一些原 有词汇也被搬上了网络，不过它们的意义已经发生了变化。 “下虾”可不是吃的，它 是指网络中的高手，也就是 “大侠”；“斑竹”可不是植物，而是指 “版主”，像这样的词语 有很多，要是没有经验的 “菜鸟”（网络新手）可真就 “丈三和尚—摸不着头脑”了。这 些网络词语还可以 超越汉字的界限用数字予以表达。“526” 表示 “我饿了”，“520”表示 “我爱你”，“627”表示“对不起”；“8147”表示“不要生气”等等，这些阿拉伯数字，已经融入 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 29 了汉文化之中。 如果说文化的发展是谐音产生变化的外部条件，那汉语语音的变化应该说是谐 音变化的内部机制。古汉语中，语音系统比较复杂，就声调而言，有 “平上去入”四 声，又根据声母的清浊分阴调、阳调，这样就有了 “四声八调”；声母、韵母也发生了 变化，浊音声母清化，入声消失，导致同音字大量增加，如 “七”、“凄”、“欺”、“戚”这五个 字在中古音系中语音不是同的，可是到了现在汉语中就成了同音词，可以构成谐音。 于是“七上八下”成了“欺上扒下”，“凄凉”成了“欺良”。相反，因为上古汉语没有舌上音， 故“田、陈”是同音字，可以构成谐音，现在汉语却不行。上古汉语无轻唇音，故“闻、 微”可以谐音，现在汉语就不行。可见，谐音的构成也是不断发展和变化的。 2.3 地域性 人口众多的汉民族分布在广大的地域上，由于历史上多次的社会动荡，人民迁 徒，民族融合和地理的阻隔，经过漫长的岁月形成了不同的方言区。各个方言区在其 共同生活中慢慢形成了具有自己地区明显特征的文化、历史和风俗。作为汉语与文化 完美结合的谐音现象，也就自热而然地产生了地域性的特征。广东话 “舌”与 “蚀”同 音，经商者忌讳蚀本，于是改“猪舌”为“猪月利”；“输”也不是好事，就改“丝瓜”为“胜瓜” 因为“输”和“丝”在粤方言中同音。过去上海有家餐馆名“四五六”，人们一读这招牌即会 自然往下数到“七”，上海话“七”与“吃”同音，一旦悟出此奥妙，人们就会欣然进店品尝。 同一事物或行为，不同地区，因发音不同，其吉凶甚至可以出现相反的情况。 苹果之“苹”在北京话中与平安之“平”同音，因此苹果在北京被看成福果。著名京剧表 演艺术家梅兰芳先生在其住宅种植了两棵柿树和一棵苹果树，寓意 ―事事平安‖。但 同是苹果在上海却成了看望病人的机会，因此在上海中“苹果”与“病故”同音。台湾风 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 30 俗中忌葱，因在台湾方言中“葱”和“冲”同音，但老北京在孩子的出生时，却有拿葱打 孩子的习俗，并说“一打聪明，一打伶俐”，这是因为北京话中“葱”与“聪”同音的缘故。 另外，由于事业的不同，也有不同的谐音现象。这就是谐音现象地域另一方面 的表现。在浙江台州石料场里采石料的石工，吃饭不洗碗，只能用抹布来擦，吃完饭 后碗不能倒扣，因为在当地方言中， “洗” =“死”，“洗碗”= “死完”，“倒”= “倒塌”，这些对 于石工来说都是非常忌讳的词汇。养蚕有特殊的禁忌。因亮蚕、僵蚕是病蚕，所以， 要忌“亮”、“僵”音。“四”谐音“死”，此大忌也，所以，蚕入“四眠”时称“大眼”蚕刮爬不吃食， 是得了白肚病的“游蚕”所以“游”、“逃”等字皆犯忌，以致连本为驱邪之物的‖桃技‖也要改 叫“掌头”或“涨头”。这种忌讳，还可以从浙江民间流传的《蚕花本子》中看到更多：看 蚕娘娘顶认真，百样事情都要改….

扫帚改称擂地光，猫儿改作宫家郎，老鼠改称夜 明珠，见了百脚叫娱蛤小小花蛇叫称梗，腐败改称为白马肉。 2.4 临时性 现代社会日益发展以及生活各方面慢慢提高 ，这也为语言发展造成顺利的条 件。取个简单的例子：当社会经济文化不断发展，新东西、新事情、新方式纷纷出现 时，为了表达这些新的食物、概念，一系列的新词新语出现。显而易见语言的发展离 不开社会文化的发展。甚至，语言有时为适应一定时间、场合的需要而临时产生的， 换句话说语言也有临时性。请看一下谐音，它是否也有临时性？本人再取另外一个例 子。 我们都知道，中国自从改革开放以来，经济很发展，特别是商品经济。随着商 品经济时代的到来，作为商品宣传的广告业日趋火爆发展起来。为了加深受众对产品 的印象，广告手段是丰富多样。谐音这种修辞手法也被相应广泛而频繁地使用进来， LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 31 成为商家获取经济收益的重要手段。  “聪明的妈妈会用锌”（药品，用锌 – 用心）为了特意广告一种给孩子 的药品，人家就利用“谐音”（“锌”是“心”的谐音，本来是“用心” 表示妈妈对孩子的爱， 而“用锌”则表示因非常疼爱自己的孩子，作妈妈的才愿意给孩子“用锌”一种最好的补 养药品之一）。  “金狮牌自行车，骑乐无穷”（骑乐无穷 – 其乐无穷）。谐音的临时性在 网络语也有体现。 网络语作为一种新型的交际形式，有着其独特的媒介和语言特征。年轻人在网 上聊天时，为了表达方便而简洁，能够迅速传递信息又能带来谐趣和诙谐幽默，当时 常常造出符合求新求异心理的谐音词语，比如：“美眉”就是“妹妹”的意思，“886” 是说 “拜拜喽”等。 另外，在日常生活交际中，也常出现特别的谐音现象，尤其是富有幽默的人，比如：  甲：你不会跳舞？ 乙：我会跳六。 乙将“舞”谐音为“五”，依自然数顺势仿造一个“跳六”，幽默风趣。  甲：最起码、最根本、最必要、最基础、最…… 乙：你别“最”了。我都 “醉”了。 乙听 zui4, 就产生了饮酒的联想，于是用“醉”谐音“最”，打趣甲“最”字用得太多。  我上的是家庭大学屋里（物理）系。“屋里系”谐 “物理系”，“家庭大学屋里 系”现实中并不存在，但是也表现了说话人的风趣幽默。  “你在什么学校读书？” “ 加里顿”（家里蹲）。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 32 “加里顿”谐“家里蹲”， 在“加里顿学校”念书意即在家待着。 这些谐音与前文提到的一些约定俗成的谐音现象不同，它们 是特殊场合的特 殊产物，在另一时间、场合不一定适用。因此我们不妨称为临时性谐音。 2.2 与汉语谐音相关的语言要素 通过上述对谐音词语分类的分析，我们可以看到谐音是一种形式多样、内涵丰 富、应用广泛的修辞手法。为了更好地掌握这一修辞手段，提高语言表达效果，我们 必要深入研究谐音词语的生成规律。 2.1 语音方面 按谐体和本体的语音关系，可以分为同音相谐和近音相谐两类。 一对谐音字（音节），在声、韵、调三个要素中，除了韵之外，至少还要有一 个一致，其中近音谐音的多为声、韵相同而声调不同；其次是韵、声调相同，而声母 不同。汉语学习者都知道，汉语音节的发音以韵母占主导地位（汉语拼读有口诀“前 音轻短后音重”），汉语语音艺术中历来重视押韵，谐音词语尽量趋同的规律与这些特 点正好相吻合。 另外，谐音音节不相同的要素如狗屎声母，则往往是近音。具体表现在：或者 发音部位相同，但发音方法不同；或者发音方法相同，而发音部位不同。如：“章”与“脏” （出口成“脏”）的声母 z 和 zh，发音方法相同，发音部位不同，前者 zh 是舌尖后音， 后者 z 是舌尖前音。发音部位相同，而发音方法不同的情况，因为现代汉语普通话取 北京语音为标准音，辅音声母实现清化，不像南方方言清浊对立，因此极少这方面的 例子。 近音谐音在实际生活中是很 广泛的，常常允许不同 “韵”的字相谐。所谓“不同 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 33 谐”，指的是历史上有共同来源的韵母，如现代汉语的【o】、【uo】等韵母，原则上都 可列入允许谐音的范围；再有，鉴于汉语有些方言，韵尾前后鼻音部分，因此有时允 许，或者说承认，韵腹相同而仅仅是韵尾前后鼻音不同的韵母，也算谐音。如：“信” 和“性” （“性”息台）的韵母分别为前鼻韵母 in 和后鼻韵母 ing; “情”和 “禽”的韵母分别为 前后鼻韵母 ing 和鼻韵母 in。 数字谐音是网络的伴生产物，因为单个谐音音节在声、韵、调三个要素中可能 至少只有一个要素相同，这种谐音音节的语音不是很像，所以往往要借助整个词语中 其他语音更接近的谐音音节才能感觉到它是谐音。比如 “想”和 “3”在声、韵、调三个 要素中，没有一个要素相同，但是 ang 和 an 是两个相对的鼻音，声母 x 和 s 的发音 方法相同，只是发音部位不同。因此对宽式谐音词语—数字谐音词要读完整一个词语 甚至一句话，才能充分理解并且体会谐音的妙处。 2.2 语义方面 谐体和本体在语义上有无联系都可以相谐，如果有联系，相反或相类的都是谐 音。如： “妻管严”一词与呼吸道疾病名“气管炎”谐音，戏称惧内的男人。不久，又有好事 者由药名“肤轻松”造出 “夫轻松”一词，谐指不做家务事的男人，与 “妻管严”的说法相 对，如： “看起来一点不像妻管严，倒像是夫轻松才对”。显而易见，本体“气”与谐体“妻”， 本体“肤”与谐体“夫”语义上无任何联系。 唐代诗人刘禹锡脍炙人口的《竹枝词》：“杨柳青青江水平，闻郎江上唱歌声。东 边日出西边雨，道是无晴却有晴。”中的“晴”就是一种谐音双关，一方面是表“东边日出 西边雨”的晴雨的“晴”，同时也照应着“闻郎江上唱歌声”。这个谐音“情”，即感情的“情”， LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 34 从而使“道是无晴却有晴”成为含蓄精妙地表达爱情的经典诗句。《红楼梦》中更有大 量的谐音运用现象，比如贾府四姐妹“元春、迎春、探春、惜春”名字中的“元迎探惜” 就是“原应叹息”的谐音，寓意着作者对她们命运的同情和哀悼。 2.3 语法方面 （一）一般说来，谐音不受词性或功能特点的限制： ● 谐音后词性或功能没有变化： 前途 — 钱途（名词） 妹妹 — 美眉（名词） 鹿 — 禄（名词） 情况不妙 — 禽况不妙（主谓短语） ● 谐音后词性或功能有变化： 幸福 — 性福（形容词 — 名词） 海归 — 海龟（动词 — 名词） 思想 — 私想（动词 — 偏正短语） （二）谐音一般也不受语言单位级别的限制 ● 语言单位级别没有变化： 前途 — 钱途（词） 烤鸭 — 考鸭（词） 六合 — 鹿鹤（短语） 前赴后继 — 前腐后继（主谓短语） 幸福 — 性福（词） LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 35 ● 语言单位级别有变化： 和谐 — 和鞋（词 — 短语） 早子— 枣子（短语 — 词） 无懈可击— 无屑可击（成语 — 一般短语） （三）谐音也不受语言单位的结构性质的限制 ● 结构方式没有变化： 前途 — 钱途（偏正） 烤鸭— 考鸭（偏正） 韩流 — 寒流（偏正） 兴致勃勃— 性致勃勃（主谓） ● 结构方式有变化： 享受 — 享瘦（联合 — 动宾） 兴趣 — 性趣（联合 — 偏正） 妹妹 — 美眉（重叠 — 偏正） 幸福 — 性福（联合 — 偏正） 概不能缺 — 钙不能缺（偏正 — 主谓） 2.4 语境方面 二十实际九十年代，王希杰先生（1991：309）指出：“语言环境是修辞的生命， 没有语言环境，就没有修辞。谐音修辞自然也离不开语言环境的利用”。 从宏观上讲，谐音与特定的时代、社会、地域及民族文化、民族心理等因素密 切相关。例如，北京早年流传着这样一句蔬菜谚语：菠菜长吃，黄瓜老吃，一年到头 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 36 吃饺子。意思是菠菜长长了才吃，黄瓜长老了才吃，一年到了头，也就是大年三十才 能吃上一顿饺子。这句谐音谚语的产生，离不开当时的时代背景，也离不开人们笑对 贫困的乐观精神。 从微观上讲，谐音又和运用时特定的场合、时间、上下文（前后语）、使用者 双方的具体情况等因素密切相关。一般来说，谐音现象多运用在非正式场合，严肃、 庄重、带有学术性、事务性的话题中很少出现谐音的修辞手法；另外，由于谐音利用 的是词语间音同或音近的联系，故明确的上下文语境对于谐音现象的解读和韵味的把 握都有着重要意义，如： 甲：你会跳舞吗？ 乙：我不会跳舞，我会跳六。 如果只看“我会跳六”这单独一句，肯定会让人莫名其妙，但若把这句话放在上下文中， 人们就会明白“跳六”是由“跳舞”的谐音词“跳五”仿造而来的，同时也感受到了乙的诙谐 幽默。 2.3 汉语谐音的生成基础 2.1 语音基础 谐音现象在很多语言中都存在，但在汉语中尤为突出。谐音之所以能够成为汉 语使用面广泛的表达手段，笔者认为其根基是与汉语自身的特点是不可分开的，简单 而具体地说就是与汉语的语音特点有关。我们都知道汉语是音、义、形的结合体。语 音简化是汉语语音发展的总趋势。古汉语中，语音系统比较复杂，仅以声调而言，就 有平上去入四声，再根据声母的清浊各分阴调、阳调，这样就有了四声八调，而到了 现代汉语语音只有 4 个声调“阴平、阳平、上声、去声”。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 37 现代汉语普通话中有 21 个声母，39 个韵母，构成声韵音节之后，汉语音节大 概有 432 个，加上四声音调就形成了大概 1376 个音节。以这样有限的音节来表达无 限的意义，必然产生大量的同音、近音词。如（GONG）这个音节下面就有“共、工、 公、供、功、宫、攻、弓、龚、恭、贡”等大概 14 个字。大量同音、近音词的存在， 就是为谐音现象的产生提供了丰厚的语音基础。 2.2 心理基础 一种语言中的谐音成分跟该语言的语音结构固然有直接关系，更重要的是它还 跟一定的文化传统和民族心理相联系。谐音广泛存在于汉语言之中，它的生成，当然 不仅基于语言中特殊的语音结构而且源于其特定的民族思维方式和民族心理。汉民族 丰富而奇特的联想是谐音表达得以实现的心理基础。 我们先了解一下，汉民族的思维方式给谐音的生成打下怎样的基础。从文化渊 源上看，汉族人讲究对称、注重成双、善于比附、喜欢联想及其丰富奇特的想象力， 是谐音产生的重要基础。人们通过谐音，可以给一些最普通、最平凡的事物涂上喜庆 的色彩，寄托自己的美好愿望；也可以给一些认为会给自己带来灾祸的事物换个名称， 换成一种语言形式来表达，以此获得心理上的满足和安慰。谐音的实现是需要直觉体 悟和比附联想参与的。自觉的、有意思的谐音，是由一个音联想到具有另外意义的同 一个音（或近似的音）：给新娘子吃面或饺子，不能做熟，因为要“生”；送你一副“鱼 戏莲叶”图，是祝愿你“连年有余”。 另一方面，汉族人的二元对立的对称联想和思维方式，是谐音产生的重要基础。 笔者认为，汉族人的联想方式是二元对立的对称联想，如阴阳、上下、文武、福祸、 贵浅等，说明了汉族人对概念的掌握、对事物的理解从来不是孤立的，而是由此及彼， LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 38 从一物一事联想到与之相对相关的另一物、另一事。这种认识世界的方式反映到对语 言的理解上，就形成了汉族人由音探义的传统习惯，从而为谐音的产生创造条件。 再说，中国传统思维方式中的注重整体观照、直觉体悟的思维方式，也给谐音 的产生和理解提供了条件。学者们认为，在一定的环境中，一个语音可能会有若干个 语义，因而人们不会用严密的逻辑方法分析音节和语素的对应关系，而是以感性直觉 把音节和语素大致联系起来，从而给谐音的理解和接受创造条件。 汉民族心理对谐音的产生和发展有一定的内在的联系与影响。汉语谐音现象与 汉民族文化传统中根深蒂固的中庸思想和含蓄内倾的民族心理有不可分割的关系。学 者们认为，汉族人的传统思想是凡事讲究中庸。在处世哲学上汉族人一般是“求中”“不 偏不倚”。谐音的表达效果在于化直露为含蓄，避粗俗而成典雅，这与讲求中庸、含蓄 内倾的汉民族心理不谋而合。因此谐音的产生，植根于汉文化这个肥沃的土壤上，对 谐音的理解和接受更是与汉民族文化心里息息相关。另外，谐音与汉族人求吉避凶、 驱俗求雅的心理有关。王萍先生在“汉语谐音表达的客观基础”一书中认为，汉民族强 烈的讨吉避凶心理，形成了汉族人自觉有意识地运用谐音来取吉祥或小心刻意地躲避 由于语言相同、相近造成不吉祥意义联想的习惯。可见，汉民族求吉避险的心理是谐 音产生的重要的心理基础。再说，对语言文字的灵物崇拜也是谐音现象产生的文化心 理基础之一。对这个方面，王萍先生在“汉语谐音表达的客观基础”一书中也认为，汉 民族自古以来对语言有一种崇拜和信仰的心理。人们希望通过语言来沟通人和自然的 关系，回避自然对人的伤害，借助语言的为善能力求吉起福；对语言的为恶能力则用 禁忌加以回避、表现在语言中，便是谐音方式的应运而生。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 社会基础 汉语中的谐音数量众多，应用广泛，这是其他语言难以见到的。它不仅常出现 在言语交际、文学作品中，也经常出现在非语言交际中；不仅运用于日常工作，诸如 谚语、歇后语、人名、地名、广告、商标、品名、社会流行语中，也经常运用于各种 民俗民间艺术中。可以说，它存在于汉民族社会文化生活的方方面面。它已不再是一 种个别的、偶然的、杂乱的现象，而是一种大量的、经常的、系统存在的现象，是汉 族人提高语言表达效果的重要方式。有一位研究家曾经说过：“每一个人本身都是一种 集体的表达艺术，其中隐藏着一些审美的因素 – 语言的，节奏的，象征的，形态的 —是不能和任何的语言全部共有的。”汉语中的谐音复杂丰富，多姿多彩，正是这样集 体表达艺术，因而汉民族对其情有独钟，喜爱无比，有时甚至成了一种时髦，一种偏 爱，一种怪癖，这是其得以产生的社会基础。 2.4 汉语谐音的分类 谐音是一种特殊的语音现象，为了进一步认识、考察谐音，我们对谐音现象进 行必要的分类。“分类则是人们关于某些对象的知识的系统化，这种系统化固定在每门 学科之中，而且在科学发展的相当时期都起作用”（中国修辞学会华东分会，1983）。 观察事物往往可以采取不同的角度，因而也会得出不同的结论。下面，笔者就介绍一 些分类的角度。 2.1 谐音的功能分类 谐音作为一种修辞手段，除了可以提高语言表达效果以外，有时还有构词的作 用。因此，从功能上看，谐音可以分为修辞性的和构词性的两种情况。 （一）修辞性谐音 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 40 修辞性的谐音，即以提高语言表达效果为主要目的的谐音想象，谐音过程并不 创造新词或新语。利用相同或相近语音成分的再现和联想，能使语言或含蓄隽永，或 幽默风趣，或生动形象，从而巧妙地表达说话人的爱憎感情和褒贬态度。例如：  今天的“爱资病”患者已经比那些人走得更远，他们正在煽动人们起来破坏 生产。 （1990 年 1 月 16 日《人民日报》第三版《社会主义能够救中国（续一）》）。我 们一看就知道“爱资病”仿“艾滋病”而造，讽刺揭露了那些所谓的政治“精英”们的丑行。 这里，笔者已经巧妙利用仿造式谐音来提高表达效果。  这篇是先生要我做的，因为那集子要在和他有关系的 G 书局出版，我谊不容 辞，只得写了这一点。（鲁迅《守常全集题记》附识）。这里，如同上述（1）例子， 鲁迅先生已经用上了仿造式谐音，就是“谊不容辞”仿“义不容辞”而成，表明了鲁迅先 生同李大钊同志的无间的友谊。  据说金圣叹在被判死刑时，曾给前来同他诀别的儿子口念一联：“莲子心中苦， 梨儿腹内算”。“莲子”、“梨儿”实际是“怜子”、“离儿”，婉转含蓄地表达出了金圣叹父子生死 离别时的无限悲恸。如果这一联不用双关式谐音，表达的效果就没那么高。 （二）构词性谐音 构词性谐音，指以谐音创出新词语的词汇现象，它同时具有修辞谐音的表达效 果。用谐音方法创造的词语主要有以下几类：  熟语的谐音： 一部分熟语是利用谐音方法构成的。例如: 半吊子和二三五（明清五百个铜板 为一封，又叫一吊。二百五个就是半封，“封”和“疯”谐音，于是“二百五 ”和“半吊子”就 成了骂人的话）、马大嫂 （上海话“买、汰、烧”的谐音）、气管炎（“妻管严”的谐音） LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 41 等。其中，采用谐音手段构成的歇后语尤为多，例如：腊月里的萝卜 — 冻（动）了 心，纸糊的琵琶—弹（谈）不得，没牙的徒弟—无齿（耻）之徒，等等。 我们在日常生活中经常看到或听到歇后语。歇后语是一种熟语，为广大的人民 群众所喜欢和喜用。歇后语有两个部分，前一部分是谜面，后一部分是谜底。大部分 歇后语使用谐音方式， 所以叫做谐音歇后语或歇后式谐音，就是利用后一部分的音 同或音近的关系造成一语双关，提高表达效果，比如： 咸菜煮豆腐 — 不必多言（盐） 外甥打灯笼 — 照旧 （舅） 小葱拌豆腐 — 一清（青）二白 孔夫子搬家 — 尽是输（书） 梁山军师 — 无（吴）用 阴天出太阳 — 假情 （晴） 和尚住山洞 — 没事 （寺）  外来词的谐音： 引进 外来词语的时候，有一种“增义音译法”，指的是：音译外语词而得到的汉 字，不仅是单纯表音的符号，往往还兼有表示意义的功能，而且有时候的意义并不是 外来词原先有的。例如一种饮料 “Spirit”，翻译为“雪碧”，“雪”和“碧”二字符合而得到的 清纯且令人爽心的惬意味儿，是英文原词所没有的。还有，可口可乐 – Cocacola， 奔 驰 – Bens， 四通 – Stone， 标志 – Peugeot, 登喜路 – Donhill 等， 也都不同程度 地取得了类似的修辞效果。有时，利用谐音的方式，故意寻找字面上可望文生义的特 殊的汉字，使得由此产生的字面意思和原有词语的意思毫不相干，从而使外来词语获 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 42 得游戏逗笑的临时含义，例如：迪斯科 — 踏死狗，洛杉矶 — 落山鸡，俄亥俄 — 饿 还饿， cancer — 砍杀尔， husband — 黑漆板凳，等等。  地名、人名的谐音： 对粗俗地名采用谐音创造，是地名规范工作的一项重要内容。例如，台湾省把 “鸡笼”改为“基隆”，把“牛屎崎” 改成 “御使里”；把“番婆里”改成“番桃里”等，北京把“屎 壳郎胡同”、“闷葫芦胡同”、“东江米巷”等。这些都是地名谐音改造成功例证，为社会语言 学家津津乐道。人名谐音，多隐含着某些意义，如“周立波”的名字“ 立波”，就是谐英 语词“Liberty”（自由）的音。  新词新语的谐音： 有些情况下，新词新语地产生也与谐音有关。考察近期出现的新词新语（当然 有些单位算不算范围的新词新语，尚有待进 – 步研究），字 — 字相谐的如：“霉女” （美 女）， “菌男”（俊男），“大虾”（大侠），“酱紫”（这样子），“切（谐“去”音，表示对事物的不屑 一顾）；数 — 字相谐的如 “8 错”（不错），“880，770”（抱抱你，亲亲你），“1.14”（一点 意思），“55555”（哭的声音），外语字母谐音的如：“o（呕），我想吐”和“你才放 P（屁） 呢”都为英语相谐。 2.2 谐音的性质分类 汉语中的谐音现象一般由两个部分组成：一部分是被谐的原字原音，另一部分 是相谐后产生的读音及写成的字。我们可以把第一部分叫做“本体”，第二部分叫做“谐 体”。谐音的形成过程就是由本体向谐体转化的过程。 按本体和谐体性质的不同，可以将谐音分为汉字与汉字的谐音、汉字与数字的 谐音、汉字与外语词的谐音、数字与外语词的谐音四种情况。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 43 （一）汉字与汉字的谐音 汉语中存在大量同音、近音字，使得汉字与汉字的谐音成为最频繁的语言现象。 有的是同形相谐，如：某丰胸产品广告：做女人“挺”好，以副词“挺”谐音形容词“挺”， 表示“凸出”之意；再比如某抽油烟机广告：“机”不可失，以“机会”之“机”谐音“抽油烟机” 的“机”；更多的是异形相谐，如：妹妹 — 美眉，物美价廉 — “屋”美价廉（某房地产 广告），大事化小、小事化了— 大石化小、小石化了（某排石胶囊广告）。 （二） 汉字与数字的谐音 数字多应用在数学领域，意义单一古板。但是，这些表面看起来单调的数字一 经谐音取义，便会衍生出无限妙趣，给人留下鲜明深刻的印象。而且，随着网络的普 及，数字谐音现象有了很大的发展。从目前人们的使用情况看，0-9 这十个基本数字 都有它的谐音字，而且产生了一数多谐的现象。如“6”在“609”（到永久）中，谐“到”音， 在“6120” （懒得理你）中谐“懒”音， 在“6785753” （老地方不见不散）中谐“老”音，在“6868” （流吧流吧）中谐“流”音， 在“678”（对不起）中谐“对”音， 在“68”（拉倒）中谐音乐 简谱的“拉”音。 （三） 汉字与外语词的谐音：在“谐音的功能分类”之“构词性谐音”中已论述。 （四） 数字与外语词的谐音 以阿拉伯数字谐外语词，这是近些年才出现的语言现象。主要见诸于网络语言 中。如：“39”谐“thank you”；“74” 谐“kiss”，又谐“cheese”；“88”谐 “baby”；“80”谐“bus”，“90”谐 “juice”。 2.3 明谐与隐谐 按谐体和本体是否同时出现，我们可以将谐音分为明谐和隐谐两种。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.