Nghiên cứu hiện trạng các loài cây lâm sản ngoài gỗ trên các đảo thuộc vịnh Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu hiện trạng các loài cây lâm sản ngoài gỗ trên các đảo thuộc vịnh hạ long tỉnh quảng, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Mạc Văn Tuấn
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Quốc Dựng
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu hiện trạng các loài cây lâm sản ngoài gỗ trên các đảo thuộc vịnh Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.2. Khái niệm Lâm sản ngoài gỗ
• 1.3. Phân loại Lâm sản ngoài gỗ
• 1.4. Các nghiên cứu về vai trò và tiềm năng của Lâm sản ngoài gỗ
• 1.5. Về giá trị kinh tế, xã hội của Lâm sản ngoài gỗ
• 1.6. Các nghiên cứu về sử dụng bền vững, giải pháp nâng cao vai trò của LSNG
• 1.7. Khái niệm về lâm sản ngoài gỗ
• 1.8. Về phân loại Lâm sản ngoài gỗ ở Việt Nam
• 1.9. Các nghiên cứu về vai trò, tiềm năng của Lâm sản ngoài gỗ
• 1.10. Một số nghiên cứu về LSNG tại tỉnh Quảng Ninh
• 2. MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu chung
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2.1. Nghiên cứu hiện trạng thành phần loài và tình trạng sử dụng các loài cây LSNG
• 2.2.2. Nghiên cứu hiện trạng phân bố các loài cây LSNG
• 2.3. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển LSNG tại địa phương
• 2.4. Đối tượng, thời gian và phạm vi nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Giới thiệu chung về phương pháp nghiên cứu
• 2.5.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 2.5.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KTXH KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vị trí địa lý
• 3.2. Các dạng địa hình, địa mạo Vịnh Hạ Long
• 3.2.1. Địa hình dương
• 3.2.2. Địa hình âm
• 3.2.3. Thung lũng và đồng bằng karst bị ngập chìm
• 3.3. Điều kiện dân sinh, kinh tế xã hội
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng các loài cây LSNG
• 4.2. Thành phần các loài LSNG phân bố tự nhiên tại vịnh Hạ Long
• 4.3. Phân loại các loài cây LSNG theo bộ phận sử dụng
• 4.4. Phân loại các loài cây LSNG theo nhóm mục đích sử dụng chính
• 4.5. Các loài cây LSNG quý hiếm tại vịnh Hạ Long
• 4.6. Các loài thực vật LSNG thuộc diện quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng
• 4.7. Các loài thực vật LSNG đặc hữu ở Vịnh Hạ Long
• 4.8. Đặc điểm và phân bố một số loài cây LSNG tại vịnh Hạ Long có tính đặc hữu cao
• 4.9. Phân bố các loài cây LSNG theo các hệ sinh thái rừng
• 4.9.1. Rừng ngập mặn
• 4.9.2. Rừng trên các sườn và vách núi đá ở các đảo
• 4.9.3. Rừng ở trong các thung lũng núi đá
• 4.10. Thực trạng khai thác LSNG
• 4.11. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển cho các loài cây LSNG
• 4.11.1. Giải pháp về chính sách
• 4.11.2. Giải pháp về kỹ thuật
• 4.11.3. Giải pháp về thông tin tuyên truyền
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về cây lâm sản ngoài gỗ tại vịnh Hạ Long

Cây lâm sản ngoài gỗ (LSNG) đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái rừng tại vịnh Hạ Long, Quảng Ninh. Đây là nguồn tài nguyên phong phú, không chỉ cung cấp nguyên liệu cho các ngành công nghiệp mà còn góp phần bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học. Theo nghiên cứu của Mạc Văn Tuấn (2018), LSNG không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn có ý nghĩa xã hội lớn đối với cộng đồng địa phương.

1.1. Khái niệm và phân loại cây lâm sản ngoài gỗ

Cây lâm sản ngoài gỗ được định nghĩa là các sản phẩm không phải gỗ có nguồn gốc từ rừng. Chúng được phân loại thành nhiều nhóm khác nhau, bao gồm thực phẩm, dược liệu và nguyên liệu sản xuất. Việc phân loại này giúp xác định giá trị và tiềm năng sử dụng của từng loại cây.

1.2. Vai trò của cây lâm sản ngoài gỗ trong phát triển bền vững

LSNG không chỉ cung cấp nguồn thu nhập cho người dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường. Chúng giúp duy trì sự đa dạng sinh học và cải thiện chất lượng cuộc sống cho cộng đồng địa phương. Việc phát triển bền vững LSNG là cần thiết để đảm bảo nguồn lợi lâu dài cho các thế hệ sau.

II. Thách thức trong bảo tồn cây lâm sản ngoài gỗ tại Hạ Long

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng cây lâm sản ngoài gỗ tại vịnh Hạ Long đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự gia tăng dân số và phát triển kinh tế đã gây áp lực lên các hệ sinh thái, dẫn đến tình trạng suy giảm đa dạng sinh học. Theo báo cáo của FAO (2020), nhiều loài cây LSNG đang bị đe dọa do khai thác quá mức và biến đổi khí hậu.

2.1. Tác động của con người đến rừng và cây lâm sản ngoài gỗ

Hoạt động khai thác rừng, du lịch và phát triển hạ tầng đã làm suy giảm diện tích rừng và ảnh hưởng đến sự phát triển của LSNG. Nhiều loài cây quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống.

2.2. Nguyên nhân suy giảm cây lâm sản ngoài gỗ tại Hạ Long

Nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm LSNG bao gồm khai thác không bền vững, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến sự tồn tại của các loài cây mà còn tác động tiêu cực đến đời sống của người dân địa phương.

III. Phương pháp nghiên cứu hiện trạng cây lâm sản ngoài gỗ

Nghiên cứu hiện trạng cây lâm sản ngoài gỗ tại vịnh Hạ Long được thực hiện thông qua các phương pháp khảo sát thực địa và phân tích số liệu. Các nhà nghiên cứu đã thu thập thông tin về thành phần loài, tình trạng sử dụng và phân bố của các loài cây LSNG. Phương pháp này giúp đánh giá chính xác tình hình hiện tại và đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

3.1. Phương pháp khảo sát và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa được thực hiện trên các đảo thuộc vịnh Hạ Long, nhằm ghi nhận sự đa dạng và tình trạng của các loài cây LSNG. Dữ liệu được thu thập từ các mẫu cây, phỏng vấn người dân và phân tích tài liệu liên quan.

3.2. Phân tích số liệu và đánh giá hiện trạng

Số liệu thu thập được phân tích để đánh giá hiện trạng và xu hướng phát triển của các loài cây LSNG. Phân tích này giúp xác định các loài cây quý hiếm và những khu vực cần được bảo tồn.

IV. Kết quả nghiên cứu về cây lâm sản ngoài gỗ tại Hạ Long

Kết quả nghiên cứu cho thấy vịnh Hạ Long có sự đa dạng phong phú về các loài cây lâm sản ngoài gỗ. Nhiều loài cây quý hiếm được ghi nhận, đóng góp vào sự đa dạng sinh học của khu vực. Tuy nhiên, tình trạng khai thác không bền vững đang đe dọa sự tồn tại của chúng. Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện ngay để bảo vệ nguồn tài nguyên này.

4.1. Thành phần và phân bố các loài cây lâm sản ngoài gỗ

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài cây LSNG có giá trị kinh tế cao, phân bố chủ yếu ở các khu vực rừng ngập mặn và rừng trên đảo. Sự phân bố này cho thấy tiềm năng phát triển của LSNG tại vịnh Hạ Long.

4.2. Các loài cây quý hiếm và nguy cơ tuyệt chủng

Một số loài cây LSNG tại vịnh Hạ Long đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Việc bảo tồn các loài này là rất cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học của khu vực.

V. Giải pháp bảo tồn và phát triển cây lâm sản ngoài gỗ

Để bảo tồn và phát triển cây lâm sản ngoài gỗ tại vịnh Hạ Long, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính sách đến thực tiễn. Các biện pháp bảo tồn cần được triển khai hiệu quả, kết hợp với việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của LSNG. Chính sách bảo vệ môi trường và phát triển bền vững cần được ưu tiên hàng đầu.

5.1. Chính sách bảo vệ và phát triển lâm sản ngoài gỗ

Cần xây dựng và thực hiện các chính sách bảo vệ môi trường, khuyến khích phát triển bền vững LSNG. Các chương trình hỗ trợ người dân trong việc trồng và bảo tồn cây LSNG cũng cần được triển khai.

5.2. Giải pháp kỹ thuật và thông tin tuyên truyền

Cần áp dụng các giải pháp kỹ thuật trong việc trồng và chăm sóc cây LSNG. Đồng thời, việc tuyên truyền nâng cao nhận thức cho cộng đồng về giá trị và tầm quan trọng của LSNG cũng rất cần thiết.

VI. Kết luận và tương lai của cây lâm sản ngoài gỗ tại Hạ Long

Cây lâm sản ngoài gỗ tại vịnh Hạ Long có tiềm năng lớn trong việc phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, để đảm bảo sự phát triển bền vững, cần có các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Tương lai của LSNG phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các tổ chức bảo tồn.

6.1. Tầm quan trọng của cây lâm sản ngoài gỗ trong phát triển bền vững

LSNG không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học. Việc phát triển bền vững LSNG là cần thiết để đảm bảo nguồn lợi lâu dài cho cộng đồng.

6.2. Hướng đi tương lai cho cây lâm sản ngoài gỗ tại Hạ Long

Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các giải pháp bảo tồn LSNG, đồng thời khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo vệ và phát triển cây lâm sản ngoài gỗ. Hợp tác quốc tế cũng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học tại vịnh Hạ Long.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lâm sản ngoài gỗ đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển sinh kế cộng đồng, đóng góp từ 10% đến 20% trong tổng thu nhập kinh tế của các hộ gia đình miền núi tại Việt Nam. Trên quy mô quốc gia, kim ngạch xuất khẩu của các mặt hàng lâm sản ngoài gỗ chủ lực đã tăng trưởng liên tục, đạt 219 triệu USD vào năm 2007 và vượt mốc 380 triệu USD vào năm 2011. Quyết định số 57/QĐ-TTg ngày 09/01/2012 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt Kế hoạch bảo vệ và phát triển rừng giai đoạn 2011 - 2020 đã xác định việc bảo tồn, gây trồng lâm sản ngoài gỗ là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu nhằm giúp người dân gắn bó bền vững với nghề rừng.

Quần thể Di sản Thiên nhiên Thế giới Vịnh Hạ Long sở hữu hệ thống 1.969 hòn đảo lớn nhỏ cùng các hệ sinh thái karst ngập mặn và rừng trên núi đá vôi vô cùng độc đáo. Tuy nhiên, trước sức ép từ quá trình đô thị hóa của vùng tam giác kinh tế phía Bắc và sự gia tăng của hoạt động du lịch, tài nguyên thực vật tại đây đang đối mặt với nguy cơ suy giảm nghiêm trọng. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng của tác giả Mạc Văn Tuấn, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Quốc Dựng tại Trường Đại học Lâm nghiệp, tập trung giải quyết bài toán cấp thiết về hiện trạng tài nguyên lâm sản ngoài gỗ.

Nghiên cứu được triển khai thực địa từ tháng 8/2017 đến năm 2018 tại các đảo trọng điểm như Đầu Gỗ, Bồ Hòn, Cống Đỏ, Hang Trai và Vạn Bội. Mục tiêu cụ thể là xây dựng danh lục thành phần loài, phân loại theo nhóm công dụng, đánh giá hiện trạng phân bố và xác định các loài nguy cấp, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp quản lý, bảo tồn và khai thác bền vững nguồn tài nguyên sinh học quý giá này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên định nghĩa chuẩn hóa của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO, 1999), theo đó lâm sản ngoài gỗ bao gồm toàn bộ các sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng tự nhiên hoặc cây gỗ phân tán ngoài rừng. Cơ sở lý luận về tính bền vững kế thừa nhận định của các chuyên gia quốc tế khi đánh giá lâm sản ngoài gỗ là "tiềm năng trụ cột của lâm nghiệp bền vững", vừa duy trì cấu trúc phòng hộ của tán rừng vừa tạo giá trị gia tăng kinh tế.

Hệ thống phân loại của đề tài kết hợp chặt chẽ giữa hai mô hình lý thuyết:

1. Phân loại theo hệ thống sinh học tự nhiên: Sắp xếp các bậc phân loại từ Giới, Ngành, Lớp, Bộ, Họ, Chi đến Loài nhằm làm rõ cấu trúc nguồn gen thực vật có mạch và nấm.
2. Phân loại theo nhóm mục đích sử dụng của FAO (1991): Phân chia thành 6 nhóm chức năng bao gồm nhóm cho sản phẩm sợi, nhóm cho sản phẩm chiết xuất, nhóm lương thực thực phẩm, nhóm dược liệu, nhóm cây làm cảnh bóng mát và nhóm đồ gia dụng.
3. Đánh giá tình trạng bảo tồn: Dựa trên tiêu chí phân hạng của Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 và Danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm ban hành kèm theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Các khái niệm chính bao gồm: lâm sản ngoài gỗ, đa dạng sinh học hệ sinh thái đảo karst, tính đặc hữu thực vật học và bảo tồn nguyên vị.

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa điều tra xã hội học và khảo sát thực địa lâm học:

• Cỡ mẫu và chọn mẫu xã hội học: Sử dụng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA). Nhóm tác giả thực hiện phỏng vấn sâu 10 hộ dân có hoạt động khai thác lâm sản ngoài gỗ thường xuyên trên các xã đảo và tổ chức thảo luận nhóm tập trung với 10 hộ nông dân cùng thương lái tại địa phương nhằm xác định kênh tiêu thụ, kỹ thuật thu hái và giá trị kinh tế.
• Khảo sát thực địa theo tuyến: Lập các tuyến điều tra có bề rộng chuẩn 10 mét (5 mét mỗi bên đường ranh), xác định tọa độ địa lý bằng máy định vị GPS cầm tay và độ dốc bằng địa bàn. Tiến hành giám định tên khoa học bằng phương pháp hình thái học so sánh đối chiếu với các bộ Thực vật chí chuẩn quốc gia.
• Phương pháp điều tra ô tiêu chuẩn (OTC): Thiết lập các ô tiêu chuẩn tạm thời có diện tích 500 m2 trên các tuyến bắt gặp mật độ cao để đo đếm tầng cây gỗ (đường kính D1,3, chiều cao Hvn, chiều cao Hdc, đường kính tán Dt), đo đếm cây bụi và dây leo (đường kính cổ rễ D00, chiều dài dây), và xác định độ tàn che dựa trên lưới ngắm 200 điểm. Đối với các loài đã được gây trồng, nghiên cứu bố trí 3 ô tiêu chuẩn lặp lại với diện tích 500 m2 mỗi ô nhằm xác định năng suất sinh học.
• Xử lý số liệu: Số liệu thu thập được xử lý bằng các công thức toán học thống kê mô tả nhằm tính toán số trung bình mẫu, sai số chuẩn và hệ số biến động đường kính, chiều cao. Việc lựa chọn phương pháp thống kê này đảm bảo phản ánh khách quan cấu trúc quần thể thực vật và mức độ phân tán của từng loài trên các đảo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã thống kê và định loại được 315 loài cây lâm sản ngoài gỗ thuộc 235 chi và 92 họ, nằm trong 6 ngành thực vật có mạch và nấm tại các đảo Vịnh Hạ Long:

• Ưu thế tuyệt đối thuộc về ngành Hạt kín (Magnoliophyta) với 292 loài, chiếm tỷ lệ 92,70% tổng số loài. Trong đó, Lớp hai lá mầm (Magnoliopsida) chiếm ưu thế áp đảo với 250 loài (79,37%), Lớp một lá mầm (Liliopsida) có 42 loài (13,33%). Các ngành còn lại chiếm tỷ trọng nhỏ: ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 17 loài (5,40%), ngành Thông đất và Hạt trần đều có 2 loài (0,63%), ngành Nấm và Lá thông mỗi ngành có 1 loài (0,32%).
• Đánh giá theo bộ phận sử dụng cho thấy có tới 168 loài được khai thác toàn bộ cây (chiếm tỷ lệ 53,33% đến 53,64%), tiếp theo là các loài khai thác thân lá, rễ củ và hoa quả.
• Đánh giá theo 6 nhóm mục đích sử dụng chính ghi nhận:
  • Nhóm cây làm dược liệu chiếm số lượng lớn nhất với 175 loài thuộc 188 chi và 79 họ (chiếm 55,56%).
  • Nhóm cây làm cảnh và bóng mát đứng thứ hai với 109 loài thuộc 14 chi và 12 họ (chiếm 34,60%), đặc biệt phong phú về các loài thuộc họ Lan (Orchidaceae).
  • Nhóm cây cho lương thực, thực phẩm gồm 12 loài (3,81%).
  • Nhóm cây cho sản phẩm chiết xuất gồm 9 loài (2,86%).
  • Nhóm cây cho sản phẩm sợi gồm 6 loài (1,90%).
  • Nhóm cây làm đồ gia dụng gồm 4 loài (1,27%).
• Về tính chất quý hiếm và nguy cấp, nghiên cứu ghi nhận 21 loài thực vật có giá trị bảo tồn cao. Trong đó, 17 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 (với các loài ở cấp Nguy cấp - EN như Nần nghệ, Trọng lâu nhiều lá, Tiết căn, Bình vôi hoa đầu) và 6 loài được xếp vào danh mục hạn chế khai thác thương mại theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP (như Lan hài đốm Nhóm IA; Tuế Hạ Long, Hoa tiên, Củ dòm, Bình vôi Nhóm IIA).

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng thành phần loài tại Vịnh Hạ Long bắt nguồn từ điều kiện địa hình karst phân cắt mạnh với 57 tùng áng kín gió, tạo nên các vi khí hậu và ổ sinh thái biệt lập. Điều này giải thích cho sự tồn tại của nhiều loài đặc hữu hẹp như Tuế Hạ Long (Cycas tropophylla), Cọ Hạ Long (Livistona halongensis), Ngũ gia bì Hạ Long (Schefflera halongensis) và Song bế Hạ Long (Paraboea halongensis).

Khi so sánh với các nghiên cứu lân cận tại tỉnh Quảng Ninh, số lượng 175 loài cây thuốc tại Vịnh Hạ Long phong phú hơn đáng kể so với 58 loài ghi nhận tại xã Đồng Lâm của một nghiên cứu năm 2012, và thể hiện tính đặc thù cao hơn về các loài mọc trên núi đá vôi so với 142 loài tại Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng.

Dữ liệu phân bố và cấu trúc công dụng có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ tròn biểu diễn tỷ lệ phần trăm 6 nhóm công dụng và bảng ma trận đối chiếu mức độ nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP. Rủi ro sinh thái lớn nhất được chỉ ra là tỷ lệ khai thác cả cây lên tới 53,33%, đặc biệt ở các loài phong lan và cây cảnh có hoa, dẫn đến nguy cơ suy thoái cục bộ nguồn gen nếu không có biện pháp can thiệp kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện chính sách và phân vùng quản lý: Ban hành quy chế quản lý thu hái lâm sản ngoài gỗ trên 100% diện tích các đảo thuộc vùng lõi Di sản Vịnh Hạ Long; giao trách nhiệm kiểm tra giám sát định kỳ cho Hạt Kiểm lâm thành phố Hạ Long phối hợp cùng Ban Quản lý Vịnh Hạ Long, hoàn thành quy chế trong giai đoạn 2019 - 2021.
2. Xây dựng mô hình nhân giống và bảo tồn ngoại vi: Triển khai 3 vườn ươm thực nghiệm ứng dụng công nghệ giâm hom và nuôi cấy mô cho các loài quý hiếm, đặc hữu như Tuế Hạ Long, Ngũ gia bì Hạ Long và Lan hài đốm; đặt mục tiêu cung ứng 10.000 cây giống đạt tiêu chuẩn phục vụ tái thả tự nhiên và thương mại hóa trước năm 2023 do Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chủ trì.
3. Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật khai thác bền vững: Ban hành sổ tay hướng dẫn kỹ thuật thu hái luân phiên, cấm hoàn toàn việc đào rễ củ và bứng cả cây đối với 168 loài thuộc diện nguy cấp; kiểm soát mật độ tái sinh tự nhiên đạt trên 85% tại các ô tiêu chuẩn giám sát hàng năm.
4. Nâng cao nhận thức và phát triển sinh kế cộng đồng: Tổ chức tối thiểu 12 lớp tập huấn chuyên đề về bảo tồn đa dạng sinh học cho 100% hộ dân sinh sống tại các làng chài và xã đảo lân cận; lắp đặt 20 biển báo thông tin sinh thái tại các điểm du lịch trọng điểm đến năm 2025, do Ủy ban nhân dân thành phố Hạ Long phối hợp với các tổ chức bảo tồn thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và Ban Quản lý Vịnh Hạ Long: Ứng dụng danh lục 315 loài và danh mục 21 loài thực vật quý hiếm làm căn cứ khoa học xây dựng phương án bảo tồn đa dạng sinh học và lập ranh giới các khu vực cấm khai thác nghiêm ngặt.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên sâu về phương pháp điều tra ô tiêu chuẩn 500 m2 trên đảo karst, phân loại học thực vật và đánh giá cấu trúc thảm thực vật nhiệt đới hải đảo.
• Các doanh nghiệp phát triển dược liệu và cây cảnh sinh thái: Tiếp cận dữ liệu sinh học của 175 loài cây thuốc và 109 loài cây cảnh để nghiên cứu quy trình thuần hóa, nhân giống nhân tạo có kiểm soát, tránh khai thác trực tiếp từ tự nhiên.
• Cộng đồng dân cư địa phương và các tổ chức phi chính phủ: Tham khảo hướng dẫn nhận diện các loài được bảo vệ theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP, xây dựng các mô hình sinh kế gắn với du lịch sinh thái trải nghiệm bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận văn đã ghi nhận bao nhiêu loài cây lâm sản ngoài gỗ trên các đảo Vịnh Hạ Long? Nghiên cứu đã ghi nhận chính xác 315 loài thực vật lâm sản ngoài gỗ thuộc 235 chi và 92 họ của 6 ngành thực vật có mạch và nấm. Trong đó, ngành Hạt kín chiếm ưu thế vượt trội với 292 loài, tương đương 92,70% tổng số loài khảo sát.

2. Nhóm công dụng nào chiếm tỷ lệ đa dạng lớn nhất trong khu vực nghiên cứu? Nhóm cây làm dược liệu chiếm tỷ lệ cao nhất với 175 loài (đạt 55,56%), tiếp đến là nhóm cây làm cảnh và bóng mát với 109 loài (đạt 34,60%). Hai nhóm này đại diện cho tiềm năng kinh tế và giá trị bảo tồn sinh thái lớn nhất tại địa phương.

3. Có bao nhiêu loài lâm sản ngoài gỗ thuộc diện quý hiếm, nguy cấp được phát hiện? Kết quả điều tra xác định được 21 loài quý hiếm, bao gồm 17 loài được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 và 6 loài thuộc danh mục quản lý nghiêm ngặt của Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ, tiêu biểu như Lan hài đốm và Tuế Hạ Long.

4. Tại sao phương thức khai thác cả cây lại đe dọa nghiêm trọng đến hệ sinh thái đảo? Có tới 168 loài (chiếm 53,33%) bị khai thác toàn bộ cây, thân và rễ. Việc thu hái triệt để khiến thực vật mất khả năng tái sinh chồi và hạt, làm suy giảm nhanh chóng mật độ quần thể tự nhiên trên các vách đá vôi vốn có tầng đất mỏng và nghèo dinh dưỡng.

5. Những loài thực vật đặc hữu tiêu biểu nào của Vịnh Hạ Long được đề xuất bảo tồn ưu tiên? Các loài đặc hữu hẹp tiêu biểu gồm Tuế Hạ Long, Cọ Hạ Long, Ngũ gia bì Hạ Long, Song bế Hạ Long và Nhài Hạ Long. Đây là những nguồn gen thực vật bản địa quý hiếm cần được bảo tồn nguyên vị kết hợp nhân giống ngoại vi khẩn cấp.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện danh lục 315 loài thực vật lâm sản ngoài gỗ thuộc 235 chi, 92 họ trên hệ thống đảo karst Vịnh Hạ Long.
• Xác định cấu trúc sử dụng với ưu thế áp đảo thuộc về nhóm cây dược liệu (175 loài, 55,56%) và cây làm cảnh (109 loài, 34,60%).
• Cảnh báo nguy cơ suy giảm sinh thái khi có 168 loài bị thu hái cả cây và 21 loài thuộc danh mục quý hiếm, nguy cấp.
• Cung cấp cơ sở khoa học vững chắc về phân bố thực vật học theo các dạng địa hình karst và tùng áng đặc trưng ven biển.
• Đề xuất hệ thống giải pháp liên ngành đồng bộ giữa quản lý chính sách, quy chuẩn kỹ thuật nhân giống và tuyên truyền cộng đồng giai đoạn 2019 - 2025.

Công trình là tài liệu khoa học có giá trị thực tiễn cao cho công tác quản trị tài nguyên rừng và phát triển bền vững vùng Di sản Thiên nhiên Thế giới Vịnh Hạ Long. Các đơn vị quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác trực tiếp dữ liệu danh mục để phục vụ các dự án bảo tồn đa dạng sinh học tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Lâm sản ngoài gỗ (LSNG) là một thành phần quan trọng của hệ sinh thái rừng Việt Nam nói riêng và của hệ sinh thái rừng nhiệt đới nói chung, là nguồn thu nhập đáng kể của người dân. Nhiều địa phương ở miền núi, nguồn thu từ LSNG chiếm từ 10 - 20% trong tổng thu nhập kinh tế hộ gia đình, chủ yếu là nguồn lương thực, thực phẩm và thuốc chữa bệnh đáp ứng nhu cầu thiết yếu hàng ngày. LSNG không những góp phần cung cấp nguyên liệu cho các ngành công nghiệp, thủ công mỹ nghệ, chế biến lâm sản mà còn đóng góp tích cực cho nền kinh tế quốc dân thông qua các mặt hàng xuất khẩu. Hàng năm, kim ngạch xuất khẩu 8 mặt hàng LSNG chủ yếu ngày một tăng: năm 2007 đạt 219 triệu USD, năm 2008 đạt 250 triệu USD, năm 2010 đạt 255 triệu USD, năm 2011 đạt hơn 380 triệu USD [4].

Ngoài ra, LSNG còn có vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường, bảo vệ rừng, làm tăng giá trị kinh tế của rừng góp phần khôi phục, nâng cao giá trị của các khu rừng nghèo. Hơn nữa, việc khai thác LSNG thường ít ảnh hưởng đến cấu trúc tầng cây gỗ, vẫn giữ được vai trò bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học của rừng. Để quản lý, sử dụng và phát triển tài nguyên rừng một cách bền vững, đồng thời vừa nâng cao thu nhập cho người dân từ chính diện tích rừng của mình thì việc gây trồng, phát triển LSNG là một trong những giải pháp hữu hiệu đã được thực tế chứng minh. Trong những năm gần đây, Bộ NN&PTNT cũng như Chính phủ đã ban hành một số chính sách khuyến khích việc gây trồng và phát triển LSNG, cụ thể như đề án bảo tồn và phát triển LSNG giai đoạn 2006 - 2020, kế hoạch hành động bảo tồn và phát triển LSNG giai đoạn 2007 - 2010.

Đặc biệt, ngày 09/01/2012, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 57/QĐ-TTg về phê duyệt Kế hoạch bảo vệ và phát triển rừng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 giai đoạn 2011 - 2020. Theo quyết định này, việc chú trọng gây trồng và phát triển LSNG ở tất cả các loại rừng là một trong những nhiệm vụ ưu tiên, đây là một hướng đi giúp người dân sống được bằng nghề rừng, gắn bó với rừng hơn. Vịnh Hạ Long, Quảng Ninh là Di sản thiên nhiên thế giới. Mặc dù lượng du khách đến thăm quan vịnh hàng năm rất đông, nhưng ít người biết rằng, ngoài vẻ đẹp của của các đảo và cỏ cây, hoa lá trên đó, vịnh Hạ Long còn có nguồn lợi rất phong phú về đa dạng sinh học các loài cây LSNG và tiềm năng nguồn lợi sinh vật.

Sự phong phú về đa dạng cây LSNG của vịnh Hạ Long không chỉ thể hiện ở cấp độ nguồn gen, cấp độ loài mà còn cả ở cấp hệ sinh thái như hệ sinh thái rừng ngập mặn, hệ sinh thái cỏ biển, hệ sinh thái bãi triều cát, hệ sinh thái bãi triều đáy đá, hệ sinh thái rạn san hô… của một vùng biển ven bờ nhiệt đới. Tuy nhiên, Quảng Ninh là một đỉnh của tam giác kinh tế (Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh) đang phát triển rất năng động về mọi mặt trong thời gian gần đây nên chịu nhiều sức ép về mọi mặt như gia tăng dân số, giao thông, cảng, du lịch, nuôi trồng và khai thác thuỷ sản. Vì vậy, các hệ sinh thái trên đã bị tác động mạnh mẽ trong những năm gần đây. Với những lý do trên, vùng vịnh Hạ Long - Cát Bà đã được chọn làm điểm trình diễn của nhiều dự án quốc gia và quốc tế như SAREC/SIDA/MOSTE/HIO (pha I, II và III), Dự án “Nghiên cứu quản lý môi trường vịnh Hạ Long” của JICA/MOSTE/UBND tỉnh Quảng Ninh do Phân viện Hải dương học tại Hải Phòng thực hiện, các đề tài trong Chương trình biển như KT0311 (1991 - 1995), KHCN 06-07 (1996 - 2000), Dự án “Bảo tồn đa dạng sinh học vịnh Hạ Long” do EU tài trợ, các đề tài, dự án đánh giá về tiềm năng du lịch, bảo tồn… LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Để góp phần bảo tồn và phát triển bền vững các loài LSNG ở các hòn đảo trên vịnh Hạ Long, đồng thời nâng cao nhận thức cũng như đời sống cho cộng đồng người dân địa phương, việc thực hiện: “Nghiên cứu hiện trạng các loài cây Lâm sản ngoài gỗ trên các đảo thuộc vịnh Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh” là cần thiết, có ý nghĩa cả về khoa học và thực tiễn sản xuất, nhất là trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu như hiện nay.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới 1. Khái niệm Lâm sản ngoài gỗ Trước đây những loài cây trong rừng không phải là gỗ thường được gọi là lâm sản phụ, một số loài có giá trị đặc biệt gọi là đặc sản. Ngày nay thống nhất gọi các sản phẩm không phải là gỗ có ở trong rừng là lâm sản ngoài gỗ.

Khái niệm về Lâm sản ngoài gỗ là một khái niệm tương đối mới so với gỗ. Các khái niệm chủ yếu do FAO đưa ra ở trên đều chưa hoàn thiện, năm 1999, hội nghị của FAO lại đưa ra một khái niệm ngắn gọn về Lâm sản ngoài gỗ: “Lâm sản ngoài gỗ (non timber forest product - NTFP, hoặc Non wood forest products - NWFP) bao gồm các sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, và từ cây gỗ ở ngoài rừng” (dẫn theo Triệu Văn Hùng, 2007) [11]. Phân loại Lâm sản ngoài gỗ Lâm sản ngoài gỗ rất đa dạng, phong phú và được sử dụng vào nhiều mục đích khác nhau. Do vậy, việc phân loại có nhiều quan điểm khác nhau.

Theo quan điểm hiện nay, Lâm sản ngoài gỗ được phân làm hai dạng chủ yếu sau: - Phương pháp phân loại theo hệ thống sinh: Theo phương pháp phân loại này thì các loại LSNG được phân theo hệ thống tiến hóa của sinh giới bao gồm hai nhóm chính: động vật và thực vật. Giới động vật và giới thực vật tuy rất phong phú và đa dạng nhưng đều có thể sắp xếp một cách khách quan vào hệ thống các bậc phân loại từ lớn đến nhỏ: Giới/Ngành/Lớp/Bộ/Họ/Chi/Loài. Có thể thấy phân loại theo phương pháp này đòi hỏi phải chú ý nhiều đến đặc điểm sinh học của loài và người sử dụng phải có hiểu biết nhất định về phân loại động thực vật. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 - Phương pháp phân loại Lâm sản ngoài gỗ theo nhóm giá trị sử dụng: Hội nghị Quốc tế tháng 11/1991 tại Bangkok đã chia LSNG làm 6 nhóm (dẫn theo Triệu Văn Hùng, 2007) [11]: + Nhóm 1.

Các sản phẩm có sợi: bao gồm tre nứa, song mây, lá và thân có sợi và các loại cỏ; + Nhóm 2. Sản phẩm làm thực phẩm: gồm các sản phẩm có nguồn gốc thực vật như thân, chồi, rễ, củ, lá, hoa… Các sản phẩm có nguồn gốc động vật như mật ong, thịt động vật rừng, trứng và côn trùng…; + Nhóm 3. Thuốc và mỹ phẩm có nguồn gốc thực vật; + Nhóm 4. Các sản phẩm chiết xuất: nhựa, nhựa dầu, nhựa mủ, ta nanh, dầu béo, tinh dầu; + Nhóm 5.

Động vật và các sản phẩm từ động vật không làm thực phẩm: tơ, động vật sống, chim, sừng, ngà, xương và nhựa cánh kiến đỏ; + Nhóm 6. Các sản phẩm khác. Các nghiên cứu về vai trò và tiềm năng của Lâm sản ngoài gỗ - Về công dụng và tiềm năng của Lâm sản ngoài gỗ: Số lượng các sản phẩm từ Lâm sản ngoài gỗ được coi là rất lớn. Theo báo cáo của tổ chức Liên Hiệp Quốc và FAO (1995) cho thấy ít nhất 150 sản phẩm Lâm sản ngoài gỗ được tìm thấy trong các thị trường quốc tế.

Chẳng hạn chỉ riêng về năng lượng được biết tới 138 sản phẩm từ 80 loài trong rừng trên bán đảo Michigan [20]. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu hiện nay đã thu hút sự chú ý hơn tới Lâm sản ngoài gỗ, đặc biệt là nguồn thực phẩm thay thế. Một nghiên cứu gần đây tiến hành tại ba cộng đồng ở miền Nam Cameroon tiết lộ rằng nông nghiệp cung cấp 80% lượng carbohydrate, nông thôn ở Cameroon nhận được 90% protein từ rừng. Trái cây rừng và thảo dược là nguồn cung cấp vitamin và chất dinh dưỡng cho cư dân nông thôn.

Hàng triệu người dân Châu Á phụ thuộc phần lớn vào sự cung cấp cá từ rừng ngập mặn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Ngoài ra, lâm sản ngoài gỗ cũng ngày càng được thừa nhận về vai trò của nó trong phát triển bền vững và bảo tồn các hệ sinh thái. Có đến 80% dân số ở các nước đang phát triển sống phụ thuộc vào Lâm sản ngoài gỗ cho sinh hoạt, cả về kinh tế và dinh dưỡng. Lâm sản ngoài gỗ đặc biệt quan trọng đối với phụ nữ ở các nước đang phát triển từ châu Mỹ Latinh đến châu Á và châu Phi (FAO, 1997) [20].

Nguồn tài nguyên dược liệu được biết đến là rất phong phú và đa dạng. Số liệu của IUCN/TRAFFIC/WWF về cây thuốc và cây có chất thơm trên toàn thế giới lên tới 40.500 loài được mua bán rộng rãi trên toàn thế giới; ở Châu Âu có khoảng 2.000 loài cây thuốc được sử dụng vào mục đích thương mại. Thống kê của IUCN (2005) cũng cho thấy khoảng 4.000 loài cây thuốc và cây có chất thơm trên thế giới đang bị đe dọa tuyệt chủng và chỉ có một vài trăm loài đang được gây trồng (Châu Âu 130 - 140 loài, trong khi đó đã có khoảng 2.000 loài được sử dụng với mục đích thương mại); khoảng 70% số loài có nguồn gốc từ các loài hoang dã (dẫn theo Nguyễn Huy Sơn, 2011) [13]. Theo báo cáo của FAO (1996) [21], tại Bhutan và Thái Lan có hơn 300 loài cây thuốc, hệ thống y học cổ truyền ở đây được hành nghề rộng khắp.

Ở phía nam, với kiến thức gia truyền được truyền lại từ đời cha sang con trai. Viện y học cổ truyền đã kết hợp giữa châm cứu và sử dụng cây dược liệu để chữa nhiều loại bệnh nhanh chóng trở nên phổ biến mặc dù bệnh viện hiện đại có cung cấp nhiều dịch vụ miễn phí. Theo báo cáo của FAO (1995) [20] về nguồn tài nguyên Mây, thế giới có khoảng 600 loài thuộc 13 chi trong các rừng nhiệt đới vùng đất thấp ở đông bán cầu. Hầu hết các loài có phạm vi phân bố rất hạn chế trong tự nhiên, từ sát mực nước biển tới độ cao 3.

Trong số 13 chi được biết đến có 10 chi với khoảng 574 loài được tìm thấy ở Đông Nam Á và các vùng lân cận, từ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.