Nghiên Cứu Hàm Ý và Phương Thức Biểu Thị Trong Tiếng Việt

Luận án tiến sĩ nghiên cứu hàm ý và phương thức biểu thị hàm ý trong tiếng việt, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực tại Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thị Tố Ninh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Minh Thuyết
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Hàm Ý và Phương Thức Biểu Thị Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Hàm Ý Trong Tiếng Việt

Nghiên cứu về hàm ý trong ngôn ngữ đã trở thành một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học hiện đại. Khái niệm này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp mà còn phản ánh những đặc điểm văn hóa của người nói. Hàm ý được định nghĩa là phần nghĩa không được thể hiện rõ ràng trong lời nói nhưng lại được người nghe suy ra từ ngữ cảnh và các yếu tố khác. Việc nghiên cứu hàm ý trong tiếng Việt không chỉ giúp làm sáng tỏ các quy tắc giao tiếp mà còn mở ra hướng đi mới cho việc phân tích ngữ nghĩa trong văn học và giao tiếp hàng ngày.

1.1. Khái Niệm Hàm Ý Trong Ngôn Ngữ Học

Hàm ý được hiểu là phần nghĩa ẩn chứa trong lời nói, không được thể hiện rõ ràng. Theo Grice, hàm ý là một phần quan trọng trong giao tiếp, giúp người nghe hiểu được ý nghĩa sâu xa hơn của lời nói.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Hàm Ý

Nghiên cứu hàm ý không chỉ giúp cải thiện khả năng giao tiếp mà còn có giá trị trong việc phân tích các tác phẩm văn học. Nó giúp người đọc hiểu rõ hơn về ý nghĩa và thông điệp mà tác giả muốn truyền tải.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Hàm Ý

Mặc dù nghiên cứu về hàm ý đã có những bước tiến đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu thống nhất trong việc phân loại và định nghĩa các loại hàm ý. Các nhà nghiên cứu vẫn chưa đạt được sự đồng thuận về cách thức biểu thị và phân loại hàm ý, điều này gây khó khăn trong việc áp dụng lý thuyết vào thực tiễn.

2.1. Sự Thiếu Thống Nhất Trong Phân Loại Hàm Ý

Các nhà nghiên cứu có nhiều quan điểm khác nhau về cách phân loại hàm ý, dẫn đến sự khó khăn trong việc áp dụng lý thuyết vào thực tiễn. Điều này cần được làm rõ hơn trong các nghiên cứu tiếp theo.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Ứng Dụng Lý Thuyết

Việc áp dụng lý thuyết hàm ý vào các tình huống giao tiếp thực tế vẫn còn nhiều khó khăn. Các nhà nghiên cứu cần tìm ra phương pháp hiệu quả hơn để ứng dụng lý thuyết này trong thực tiễn.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hàm Ý Trong Tiếng Việt

Để nghiên cứu phương thức biểu thị hàm ý, các nhà nghiên cứu thường sử dụng nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp phân tích ngữ cảnh là một trong những phương pháp chủ yếu, giúp làm rõ mối quan hệ giữa hàm ý và ngữ cảnh giao tiếp. Ngoài ra, việc phân tích các văn bản cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về hàm ý.

3.1. Phân Tích Ngữ Cảnh Trong Nghiên Cứu

Phân tích ngữ cảnh giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc hiểu hàm ý trong giao tiếp. Ngữ cảnh không chỉ bao gồm lời nói mà còn cả các yếu tố văn hóa và xã hội.

3.2. Phân Tích Văn Bản Để Hiểu Hàm Ý

Việc phân tích các văn bản, đặc biệt là văn học, giúp làm rõ hơn về cách thức mà hàm ý được biểu thị. Các tác phẩm văn học thường chứa đựng nhiều hàm ý sâu sắc mà người đọc cần phải suy ngẫm.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Hàm Ý

Nghiên cứu về hàm ý không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong giáo dục, giúp học sinh và sinh viên nâng cao khả năng giao tiếp. Ngoài ra, nó cũng có thể hỗ trợ trong việc phân tích các tác phẩm văn học, giúp người đọc hiểu rõ hơn về ý nghĩa của tác phẩm.

4.1. Ứng Dụng Trong Giáo Dục

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để cải thiện giáo trình học ngôn ngữ, giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách sử dụng hàm ý trong giao tiếp hàng ngày.

4.2. Ứng Dụng Trong Phân Tích Văn Học

Nghiên cứu hàm ý giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về các tác phẩm văn học, từ đó hiểu rõ hơn về thông điệp mà tác giả muốn truyền tải.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Hàm Ý Trong Tiếng Việt

Nghiên cứu về hàm ý và phương thức biểu thị hàm ý trong tiếng Việt là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Mặc dù còn nhiều thách thức, nhưng việc làm rõ các khái niệm và phương thức biểu thị sẽ góp phần nâng cao hiểu biết về giao tiếp trong ngôn ngữ. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị cho cả lý thuyết và thực tiễn.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Hàm Ý

Nghiên cứu hàm ý sẽ tiếp tục phát triển, mở ra nhiều hướng đi mới cho việc hiểu và ứng dụng trong giao tiếp và văn học.

5.2. Giá Trị Của Nghiên Cứu Trong Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có thể ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ giáo dục đến văn học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, nội dung luận án gồm 3 chương: 10 Chƣơng 1 hệ thống hóa và phát triển một số khái niệm xuất phát làm cơ sở để triển khai đề tài. Chƣơng 2 tập trung miêu tả các loại hàm ý, làm chỗ dựa để phân tích phương pháp biểu thị hàm ý trong chương tiếp theo. Ở Chƣơng 3, trên cơ sở điểm lại danh sách các phương thức biểu thị đã được tổng kết trong các công trình ngữ dụng học, chúng tôi mạnh dạn đề xuất và miêu tả một số phương thức biểu thị hàm ý thường dùng trong tiếng Việt, gắn với văn hóa Việt. 11 CHƢƠNG 1 CÁC KHÁI NIỆM XUẤT PHÁT 1.

Phát ngôn Theo John Lyons, thuật ngữ phát ngôn (tiếng Anh: utterance; tiếng Pháp: enonce) có thể biểu thị một quá trình hoặc thành phẩm, tức là được dùng để chỉ hoạt động phát ra câu nói hoặc chính sản phẩm của hoạt động ấy. Nhưng trong trường hợp bình thường, có thể hiểu phát ngôn “là cái mà một số nhà triết học ngôn ngữ gọi là thành phẩm (inscription), nghĩa là chuỗi các ký hiệu được ghi lại trong một loại phương tiện vật chất nào đó. Ví dụ, một phát ngôn nói thường được ghi lại […] bằng phương tiện âm thanh; một phát ngôn viết thì được ghi lại bởi một phương tiện thích hợp nào đó mà thị giác có thể xác định được […]. Phát ngôn có thể được coi như là tín hiệu (signals) được truyền từ người nói sang người nghe – hay khái quát hơn, là từ người phát sang người nhận – theo một kênh thích hợp nào đó.

Trong hệ thống của John Lyons, phát ngôn là một thành phẩm của hoạt động giao tiếp tương đương với câu nhưng ở bình diện lời nói. Đây cũng là quan điểm gặp ở nhiều nhà nghiên cứu khác. Chẳng hạn, các ý kiến của các tác giả I. Kovtunova: “Câu xét về mặt giao tiếp được gọi là phát ngôn” (Dẫn theo [5, 4 - 5]); Hoàng Trọng Phiến: “Câu là cái trừu tượng còn phát ngôn là cái cụ thể, câu là bất biến thể, phát ngôn là biến thể, các phát ngôn làm chức năng hiện thực hóa các mô hình cú pháp của câu, đồng thời là phương thức tồn tại của mô hình đó.” [60, 13]; Đỗ Hữu Châu: “Khái niệm phát ngôn không phủ định khái niệm câu.

Nói chung, phát ngôn được xây dựng trên câu. Không có câu thì không có phát ngôn. Tuy nhiên, câu không trùng với phát ngôn. Một câu có thể ứng với một số phát ngôn” [8, 12]; Diệp Quang Ban: “Phát ngôn được hiểu là một hành động giao tiếp, một đơn vị thông báo mà người nghe có thể tiếp nhận được trong điều kiện giao tiếp bằng ngôn ngữ nhất định.

Câu là cái tương đối ổn định, nằm trong các phát ngôn cụ thể và chỉ được rút ra từ các phát ngôn cụ thể qua việc nghiên cứu chúng. Chính cái tính chất ổn định tương đối giúp ta giữ phát ngôn ở thế đứng yên để mà nghiên cứu, để mà phân tích và phát hiện ra cái gọi là câu.” [2, 11 - 12]; Nguyễn Minh Thuyết: “Câu là đơn vị ngôn ngữ, tức là 12 đơn vị trừu tượng chỉ có thể nhận thức được thông qua các biến thể trong lời nói. Các biến thể này gọi là phát ngôn. Một mô hình trừu tượng của câu ở bậc ngôn ngữ có thể ứng với một vài phát ngôn.

Các phát ngôn này khác nhau về thành phần từ vựng cụ thể, sự lấp đầy hay bỏ trống các vị trí trong mô hình, trật tự các thành tố” [22, 266 - 267]. Ngược lại, cũng có những tác giả như Skalicka, Harris,… tuy thống nhất xếp phát ngôn vào cấp độ lời nói nhưng cho rằng kích thước của nó không xác định: có thể tương đương với một từ hay cả một cuốn tiểu thuyết (Dẫn theo [2, 14]). Đây cũng là quan điểm của tập thể tác giả cuốn Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học. Theo các tác giả này, phát ngôn là “đơn vị thông báo có tính hoàn chỉnh về ý và có thể được người nghe tiếp nhận trong những điều kiện nhất định của giao tiếp ngôn ngữ.

Một phát ngôn là một ngữ đoạn, tương ứng với một xung động nào đấy. Do đó, khối lượng của một phát ngôn có thể rất khác nhau. Đôi khi phát ngôn chỉ gồm một từ nhưng nó cũng có thể là một cuốn tiểu thuyết, hay một luận cảo khoa học. Tính trọn vẹn của phát ngôn đạt được không chỉ nhờ các ký hiệu ngôn ngữ mà còn nhờ sự kết hợp các ký hiệu ngôn ngữ với những ký hiệu khác có tính phi ngôn ngữ” [92, 199].

Cuối cùng, có những nhà nghiên cứu quan niệm phát ngôn thuộc cấp độ ngôn ngữ, có kích thước lớn hơn câu. Chẳng hạn, theo nhà ngôn ngữ học Tiệp Khắc I. Danex, chúng ta không nên đồng nhất khái niệm phát ngôn với các hành động lời nói cũng như với câu như là một cấu trúc cú pháp. Phát ngôn và các sơ đồ của phát ngôn đều thuộc vào hình thức có tính hệ thống của ngôn ngữ.

Phát ngôn được xếp vào một cấp độ đặc biệt của hệ thống ngôn ngữ đứng trên cấp độ câu (Dẫn theo [5, 5]). Có thể nhận thấy khái niệm phát ngôn theo cách hiểu thứ 2 và thứ 3 đã được ngôn ngữ học ngày nay biểu thị bằng một thuật ngữ khác là diễn ngôn. Bởi vậy, trong công trình này, chúng tôi quan niệm phát ngôn là biến thể của câu trong hoạt động giao tiếp, tức là một đơn vị thuộc cấp độ lời nói, có kích thước bằng câu. Cơ cấu nghĩa của phát ngôn Theo Ch.

Bally, nghĩa phát ngôn gồm hai thành phần cơ bản: phần ngôn liệu (dictum) và phần tình thái (modus). Ngôn liệu là thành phần biểu thị nội dung sự tình ở dạng tiềm năng, còn tình thái là thành phần thể hiện 13 những nhân tố như ý chí, thái độ, sự đánh giá của người nói đối với điều được nói ra (xét trong quan hệ với thực tế, với người đối thoại và hoàn cảnh giao tiếp). Tương tự, Fillmore quan niệm cơ cấu nghĩa của phát ngôn bao gồm hai thành phần: “thành phần mệnh đề (được hiểu như tập hợp những quan hệ có tính phi thời [tenseless] giữa các động từ và danh từ), phân biệt với thành phần tình thái gồm các loại ý nghĩa có liên quan đến toàn bộ câu [the sentence-a-whole] như phủ định, thì, thức và thể. Một số tác giả khác như F.

Palmer dựa theo lý thuyết hành động lời nói (theory of speech acts) phân tích cơ cấu nghĩa của phát ngôn thành hành động tại lời (illocutionary acts) và hành động tạo lời (locutionary acts). Còn Hare quan niệm nghĩa của phát ngôn gồm 3 thành phần: phrastic, tropic và neustic. Tuy nhiên, như chính Palmer giải thích, sự đối lập giữa hành động tại lời với hành động tạo lời rất gần gũi với đối lập giữa hai thành phần nội dung mệnh đề và tình thái của Ch. Bally: “Trong hành động tại lời, chúng ta nói về một điều gì đó, còn trong hành động tạo lời, chúng ta làm một cái gì đó như trả lời câu hỏi, thông báo một phán quyết, khuyến cáo hoặc hứa hẹn.

Về các thuật ngữ của Hare thì phrastic tương đương với nội dung mệnh đề hay nội dung sự tình, ngôn liệu… theo cách gọi của tác giả khác; còn tropic “trong khá nhiều ngôn ngữ được ngữ pháp hóa (grammaticalization) ở cấp độ thức”, và neustic “thể hiện sự cam kết, bảo đảm của người nói liên quan đến tính thực hữu, sự mong muốn,…của nội dung mệnh đề được truyền đạt”, đúng như nhận xét của J. Bên cạnh sự phân biệt nội dung mệnh đề (nghĩa mệnh đề) với tình thái (nghĩa tình thái) hay hành động tại lời với hành động tạo lời, phrastic với tropic và neustic, ngữ dụng học còn phát hiện nhiều cặp đối lập khác về nghĩa, như: đối lập giữa nghĩa chủ đề với nghĩa thuật đề, giữa nghĩa tường minh với nghĩa hàm ẩn. Trong công trình này, chúng tôi sẽ sử dụng cả ba cặp đối lập với quan niệm đó là kết quả của những bình diện phân tích khác nhau đối với nghĩa của phát ngôn, cụ thể là: - Phân biệt nghĩa mệnh đề với nghĩa tình thái là phân biệt trên cơ sở đối chiếu nội dung các bộ phận phát ngôn với hiện thực. 14 - Phân biệt nghĩa chủ đề với nghĩa thuật đề là phân biệt trên cơ sở xem xét quan hệ giữa nội dung các bộ phận phát ngôn với giá trị thông báo của chúng.

- Phân biệt nghĩa tường minh với nghĩa hàm ẩn là phân biệt trên cơ sở xem xét quan hệ giữa nội dung các bộ phận phát ngôn với cách thức biểu hiện chúng. Nghĩa mệnh đề và nghĩa tình thái 1. Nghĩa mệnh đề Nghĩa mệnh đề (propositional meaning) là một thành tố của nghĩa phát ngôn, biểu thị nội dung sự tình ở dạng tiềm năng. Nó phản ánh sự tri nhận và kinh nghiệm của con người về thế giới.

Theo nghĩa hẹp, nghĩa mệnh đề “chính là cái nghĩa đen cơ sở của phát ngôn do các từ riêng biệt và cấu trúc của phát ngôn tạo ra” [21, 269]. Cách hiểu này thể hiện rõ trong quan niệm về nghĩa mệnh đề của R. Jacobs cho rằng mặc dù ngữ cảnh mà phát ngôn tồn tại có ảnh hưởng căn bản đến việc hiểu nghĩa của một câu (câu đơn – sentence) nhưng câu vẫn có nội dung mệnh đề độc lập với ngữ cảnh. Ví dụ: (5) Thoese plums look good! (Những trái mận này trông ngon quá!) có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau trong những hoàn cảnh khác nhau mà (5) tồn tại.

Nó có thể được hiểu là “muốn ăn mận ngay” (nếu đó là câu nói của một đứa trẻ háu ăn) hoặc “sẽ dễ bán và bán được giá cao” (nếu đó là lời của một người đi mua hoa quả về để bán),… Nhưng nghĩa mệnh đề của (5) vẫn luôn là “những trái mận này trông có vẻ ngon” (Dẫn theo [77]). Về hình thức tồn tại (cách thức biểu đạt), Jacobs và Halliday đều cho rằng nghĩa mệnh đề được biểu đạt một cách rõ ràng, tường minh trên bề mặt câu chữ (từ và cấu trúc của phát ngôn). Jacobs coi “cái khái niệm mà động từ biểu đạt chính là trọng tâm của nghĩa mệnh đề của câu” và “mối liên hệ giữa ngữ trị của động từ và các ý nghĩa (sense) của động từ ấy là một quan hệ chặt chẽ” (Dẫn theo [77]). Còn Halliday gọi các đơn vị ngôn ngữ làm nhiệm vụ chuyên chở thông tin là cú (clause), có kích thước tương ứng với một câu đơn; nghĩa mệnh đề là đơn vị nghĩa cơ sở của một cú.