Luận án tiến sĩ: Phát triển bền vững ngoại thương đường biển Việt Nam - ĐH Hàng hải Việt Nam

Nghiên cứu giải pháp phát triển bền vững ngoại thương đường biển Việt Nam trong luận án tiến sĩ kinh tế, góp phần nâng cao hiệu quả thương mại.

• Tác giả: Vương Thu Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Đặng Công Xưởng
• Trường học: Trường Đại Học Hàng Hải Việt Nam
• Chuyên ngành: Tổ Chức Và Quản Lý Vận Tải
• Đề tài: Nghiên Cứu Giải Pháp Phát Triển Bền Vững Ngoại Thương Đường Biển Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các kết quả nghiên cứu về phát triển bền vững
• 1.2. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp Delphi và các ứng dụng trong nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu định lượng - mô hình tự hồi quy phân phối trễ (ARDL)
• 2.4. Lựa chọn các yếu tố tác động đến ngoại thương đường biển
• 2.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NGOẠI THƯƠNG ĐƯỜNG BIỂN
• 3.1. Cơ sở lý luận chung về vận chuyển đường biển và ngoại thương đường biển
• 3.2. Hoạt động vận chuyển đường biển
• 3.3. Hoạt động ngoại thương đường biển
• 3.4. Cơ sở lý luận về phát triển bền vững ngoại thương đường biển
• 3.5. Kinh nghiệm phát triển bền vững ngoại thương đường biển của một số quốc gia trong khu vực và thế giới
• 3.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NGOẠI THƯƠNG ĐƯỜNG BIỂN VIỆT NAM THEO BỘ TIÊU CHÍ ĐỀ XUẤT
• 4.1. Tổng quan về sự phát triển kinh tế Việt Nam thời gian qua
• 4.2. Đánh giá hiện trạng phát triển ngoại thương đường biển Việt Nam theo bộ tiêu chí đề xuất
• 4.3. Những thành công và hạn chế trong quá trình phát triển bền vững ngoại thương đường biển Việt Nam
• 4.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NGOẠI THƯƠNG ĐƯỜNG BIỂN VIỆT NAM
• 5.1. Phân tích mối quan hệ giữa ngoại thương đường biển và các yếu tố tác động
• 5.2. Giải pháp phát triển bền vững ngoại thương đường biển Việt Nam
• 5.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1
• PHỤ LỤC 2
• PHỤ LỤC 3
• PHỤ LỤC 4
• PHỤ LỤC 5
• PHỤ LỤC 6

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển bền vững ngoại thương đường biển Việt Nam

Nghiên cứu về phát triển bền vững trong lĩnh vực ngoại thương đường biển Việt Nam đang trở thành một chủ đề nóng hổi. Với vị trí địa lý thuận lợi, Việt Nam có tiềm năng lớn trong việc phát triển thương mại quốc tế thông qua các tuyến đường biển. Tuy nhiên, để đạt được sự phát triển bền vững, cần có những giải pháp cụ thể và hiệu quả. Luận án này sẽ phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của ngoại thương đường biển và đề xuất các giải pháp khả thi.

1.1. Các khái niệm cơ bản về phát triển bền vững

Khái niệm phát triển bền vững được hiểu là sự phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Trong lĩnh vực ngoại thương, điều này có nghĩa là phát triển các hoạt động thương mại mà không gây hại đến môi trường và xã hội.

1.2. Vai trò của ngoại thương đường biển trong kinh tế Việt Nam

Ngoại thương đường biển đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của Việt Nam. Theo thống kê, khoảng 80% hàng hóa xuất nhập khẩu của Việt Nam được vận chuyển qua đường biển, cho thấy tầm quan trọng của lĩnh vực này trong việc kết nối Việt Nam với thị trường toàn cầu.

II. Thách thức trong phát triển bền vững ngoại thương đường biển Việt Nam

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng ngoại thương đường biển Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, sự cạnh tranh khốc liệt từ các quốc gia khác và sự thiếu hụt cơ sở hạ tầng là những yếu tố cản trở sự phát triển bền vững. Việc nhận diện và giải quyết những thách thức này là rất cần thiết để đảm bảo sự phát triển lâu dài.

2.1. Ô nhiễm môi trường từ hoạt động vận tải biển

Hoạt động vận tải biển gây ra nhiều vấn đề về ô nhiễm môi trường, từ việc xả thải chất thải ra biển đến việc phát thải khí nhà kính. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hệ sinh thái mà còn tác động tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng.

2.2. Cạnh tranh quốc tế trong lĩnh vực ngoại thương

Sự cạnh tranh từ các quốc gia khác trong khu vực và thế giới đang ngày càng gia tăng. Việt Nam cần phải nâng cao năng lực cạnh tranh của mình thông qua việc cải thiện chất lượng dịch vụ và giảm chi phí vận chuyển để thu hút thêm khách hàng.

III. Phương pháp nghiên cứu giải pháp phát triển bền vững

Để tìm ra các giải pháp phát triển bền vững cho ngoại thương đường biển, luận án sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau. Các phương pháp này bao gồm phân tích định lượng, phương pháp Delphi và nghiên cứu trường hợp. Mỗi phương pháp sẽ cung cấp những góc nhìn khác nhau về vấn đề và giúp đưa ra các giải pháp khả thi.

3.1. Phương pháp Delphi trong nghiên cứu

Phương pháp Delphi là một kỹ thuật thu thập ý kiến từ các chuyên gia trong lĩnh vực ngoại thương và logistics. Qua đó, các chuyên gia sẽ đưa ra những nhận định và dự đoán về xu hướng phát triển trong tương lai, từ đó giúp xây dựng các giải pháp phát triển bền vững.

3.2. Phân tích định lượng và mô hình ARDL

Mô hình tự hồi quy phân phối trễ (ARDL) được sử dụng để phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố tác động đến ngoại thương đường biển. Phân tích này giúp xác định các yếu tố quan trọng và mức độ ảnh hưởng của chúng đến sự phát triển bền vững.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các giải pháp phát triển bền vững có thể mang lại nhiều lợi ích cho ngoại thương đường biển Việt Nam. Các giải pháp này không chỉ giúp cải thiện hiệu quả kinh tế mà còn bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Việc thực hiện các chính sách phù hợp sẽ là chìa khóa để đạt được mục tiêu này.

4.1. Các giải pháp kinh tế cho phát triển bền vững

Các giải pháp kinh tế bao gồm việc cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao năng lực đội tàu và tối ưu hóa quy trình logistics. Những cải tiến này sẽ giúp giảm chi phí và thời gian vận chuyển, từ đó tăng cường khả năng cạnh tranh của ngoại thương.

4.2. Các chính sách bảo vệ môi trường trong ngoại thương

Việc áp dụng các chính sách bảo vệ môi trường trong hoạt động vận tải biển là rất cần thiết. Các biện pháp như giảm phát thải khí nhà kính và xử lý chất thải đúng cách sẽ giúp bảo vệ môi trường và đảm bảo sự phát triển bền vững.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho ngoại thương đường biển Việt Nam

Nghiên cứu này đã chỉ ra rằng phát triển bền vững trong lĩnh vực ngoại thương đường biển là một nhiệm vụ cấp thiết. Để đạt được điều này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng dịch vụ và bảo vệ môi trường.

5.1. Tầm quan trọng của sự hợp tác trong phát triển bền vững

Sự hợp tác giữa các bên liên quan là rất quan trọng để đạt được mục tiêu phát triển bền vững. Các doanh nghiệp cần phối hợp với chính phủ và các tổ chức phi chính phủ để xây dựng các chính sách và giải pháp hiệu quả.

5.2. Định hướng phát triển bền vững trong tương lai

Định hướng phát triển bền vững trong tương lai cần tập trung vào việc áp dụng công nghệ mới, cải thiện quy trình vận tải và nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của phát triển bền vững trong ngoại thương.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài “Nghiên cứu giải pháp phát triển bền vững ngoại thương đường biển Việt Nam” do nghiên cứu sinh Vương Thu Giang thực hiện tại Trường Đại học Hàng hải Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đặng Công Xưởng và PGS. Nguyễn Thị Phương. Luận án thuộc ngành Tổ chức và Quản lý vận tải, mã số chuyên ngành 9840103, bảo vệ năm 2023.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                               THÔNG TIN LUẬN ÁN                                    |
+----------------------+-------------------------------------------------------------+
| Tên đề tài           | Nghiên cứu giải pháp phát triển bền vững ngoại thương       |
|                      | đường biển Việt Nam                                         |
| Tác giả              | Vương Thu Giang                                             |
| Người hướng dẫn      | 1. PGS. Đặng Công Xưởng | 2. PGS. Nguyễn Thị Phương         |
| Cơ sở đào tạo        | Trường Đại học Hàng hải Việt Nam                            |
| Ngành / Chuyên ngành | Tổ chức và Quản lý vận tải                                  |
| Mã số chuyên ngành   | 9840103                                                     |
| Năm hoàn thành       | 2023                                                        |
+----------------------+-------------------------------------------------------------+

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Ngoại thương đóng vai trò cầu nối quan trọng giữa kinh tế Việt Nam và kinh tế thế giới trong bối cảnh toàn cầu hóa. Theo thống kê của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) và Hội nghị Liên Hiệp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), phương thức vận tải đường biển thực hiện chuyên chở xấp xỉ 80% tổng khối lượng và 70% tổng giá trị trong thương mại toàn cầu nhờ ưu thế vượt trội về khối lượng vận chuyển, mức độ an toàn và suất tiêu hao năng lượng. Tại Việt Nam, sự bùng nổ nhu cầu hàng hóa xuất nhập khẩu thúc đẩy vận chuyển đường biển tăng trưởng nhanh, nhưng cũng làm phát sinh nhiều vấn đề về xã hội và môi trường sinh thái do việc quá tập trung vào tăng trưởng quy mô kinh tế.

Tổng quan các công trình khoa học trong nước cho thấy các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào việc thúc đẩy xuất khẩu sang một thị trường cụ thể (Đông Âu, Trung Quốc, Campuchia...) hoặc đẩy mạnh xuất khẩu một số nhóm ngành hàng riêng biệt (nông sản, thủy sản, may mặc). Chưa có công trình nào nghiên cứu tổng thể hoạt động ngoại thương Việt Nam gắn liền với một phương thức vận tải cụ thể là đường biển dưới góc độ phát triển bền vững (PTBV). Do đó, việc nghiên cứu các giải pháp phát triển bền vững ngoại thương đường biển (NTĐB) Việt Nam là yêu cầu cấp thiết về cả lý luận và thực tiễn.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Trên cơ sở đánh giá hiện trạng phát triển vận chuyển hàng hóa ngoại thương đường biển Việt Nam giai đoạn 2008 - 2019 theo bộ tiêu chí đề xuất và lượng hóa các yếu tố tác động, luận án đề xuất hệ thống giải pháp cơ bản nhằm phát triển bền vững vận chuyển hàng hóa ngoại thương đường biển Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo.
• Nhiệm vụ và câu hỏi nghiên cứu cụ thể:
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển bền vững ngoại thương đường biển, xác định các tiêu chí đánh giá phù hợp với đặc thù khâu vận chuyển đường biển.
  2. Đánh giá thực trạng phát triển ngoại thương đường biển Việt Nam giai đoạn 2008 - 2019 trên 03 trụ cột: kinh tế, xã hội - con người và môi trường sinh thái; xác định các thành công, hạn chế và nguyên nhân.
  3. Kiểm định và lượng hóa mối quan hệ tác động giữa các yếu tố kinh tế thuộc khâu vận chuyển (khối lượng hàng hóa, trọng tải đội tàu) đến quy mô kim ngạch ngoại thương đường biển trong ngắn hạn và dài hạn.
  4. Xây dựng các định hướng dự báo và giải pháp phát triển bền vững ngoại thương đường biển Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn 2030.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động phát triển và phát triển bền vững vận chuyển hàng hóa ngoại thương đường biển Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Về nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu khâu vận chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu đường biển. Luận án không bao gồm khâu sản xuất hàng hóa, vận chuyển hành khách, khâu xếp dỡ tại cảng biển và các dịch vụ logistics phụ trợ; không bao gồm hàng hóa quá cảnh và hàng tạm nhập tái xuất.
  • Về không gian: Nghiên cứu hoạt động ngoại thương đường biển trên phạm vi toàn lãnh thổ Việt Nam.
  • Về thời gian: Thu thập và phân tích dữ liệu giai đoạn 2008 - 2019. Mốc năm 2008 được lựa chọn do là thời điểm 01 năm sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), bắt đầu thực thi các cam kết quốc tế sâu rộng và triển khai các hiệp định thương mại tự do (FTA).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng hợp có hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo ba nhóm nội dung chính:

                                  TỔNG QUAN TÀI LIỆU
   Phát triển bền vững         Thương mại đường biển        Vận chuyển đường biển bền vững
   - Quốc tế: Stockholm 1972,  - Martin Stopford (2009)     - IMO, MARPOL, SOLAS, UNCLOS
     Brundtland 1987, Rio 1992 - UNCTAD (Review of RMT)     - Jesper & Edward (2013)
   - Việt Nam: QĐ 153/2004,    - Pablo Coto-Millán (2005)   - IVL Thụy Điển (2007)
     QĐ 622/QĐ-TTg 2017        - Jan Hoffmann (2018)        - Đề án Cục Hàng hải VN

Các nghiên cứu quốc tế

• Về phát triển bền vững: Các mốc hội nghị và báo cáo quốc tế nền tảng gồm Hội nghị Stockholm 1972 (Tuyên bố 7 điểm, 26 nguyên tắc), Báo cáo Brundtland 1987 (Our Common Future định nghĩa PTBV), Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất Rio de Janeiro 1992 (Tuyên bố Rio 27 nguyên tắc, Agenda 21 gồm 40 chương), Hội nghị Thượng đỉnh Johannesburg 2002 xác lập 3 trụ cột (kinh tế, xã hội, môi trường) và Chương trình nghị sự 2030 của LHQ (2015) với 17 mục tiêu PTBV. Về chỉ tiêu đánh giá, nghiên cứu của SCOPE (2007) và mô hình CGSDI phân bổ tỷ trọng đánh giá gồm kinh tế (45%), xã hội (35%) và môi trường (20%).
• Về thương mại đường biển (Seaborne Trade): Martin Stopford (2009) trong Maritime Economics đã phân tích sự hình thành các tuyến luồng thương mại, phân loại hàng hóa (hàng rời, hàng bách hóa, hàng lỏng) và đội tàu chuyên dụng. Các báo cáo thường niên Review of Maritime Transport của UNCTAD (từ năm 1968) cung cấp khung dữ liệu toàn cầu về đội tàu, cảng biển và luồng hàng. Nghiên cứu của Viện HWWI Đức (2030) chỉ ra tự do hóa thương mại và chi phí vận tải là các yếu tố quyết định thương mại quốc tế. Pablo Coto-Millán (2005) ứng dụng kỹ thuật đồng liên kết Johansen và Juselius để ước lượng hàm cầu xuất nhập khẩu đường biển Tây Ban Nha. Jan Hoffmann (2018) từ UNCTAD nhấn mạnh vai trò của kiểm soát môi trường trong khâu vận chuyển đường biển nhằm đảm bảo sự thịnh vượng bền vững.
• Về tính bền vững trong vận chuyển đường biển: Jeffrey J. phân tích các quy định của IMO và Công ước MARPOL 1973/1978; Jesper Loldrup & Edward Kleverlaan (2013) đề xuất 8 trụ cột hàng hải bền vững dựa trên 4 khung điều ước: SOLAS (an toàn), MARPOL (môi trường), UNCLOS (luật biển), STCW (tiêu chuẩn thuyền viên). Báo cáo của Viện Nghiên cứu Môi trường Thụy Điển - IVL (2007) phân loại 5 nguồn ô nhiễm chính từ tàu biển: không khí, nước, chất thải, tiếng ồn và xói mòn. Các tác giả Ravita D. Prasad (2019), Hui Xing (2021), Erkan Isikli (2020), S. Afshin Mansouri (2015), Ahad Al-Enazi (2021) tập trung vào tiêu thụ nhiên liệu và chuyển đổi năng lượng phát thải thấp trong vận tải biển.

Các nghiên cứu trong nước

• Về phát triển bền vững: Các văn kiện chính sách gồm Quyết định 153/2004/QĐ-TTg (Định hướng chiến lược PTBV - Agenda 21 Việt Nam), Quyết định phê duyệt Chiến lược PTBV Việt Nam 2011 - 2020 (ban hành ngày 12/4/2012 với các chỉ tiêu GDP xanh, HDI, ESI), Quyết định 622/QĐ-TTg (2017) với 17 mục tiêu và 115 mục tiêu cụ thể. Về học thuật, các công trình của Bùi Văn Dũng (2014), Nguyễn Quang Thái & Ngô Thắng Lợi (2007), Lê Văn Khoa (2016), Ngô Thắng Lợi & Vũ Thành Hưởng (2015), Bùi Tất Thắng (2010 - bộ 28 chỉ tiêu), Nguyễn Hữu Sở (2009) đã xây dựng cơ sở lý luận về các trụ cột PTBV và thể chế tại Việt Nam. Nghiên cứu cấp ngành có Nguyễn Thị Tuyết Mai (2016) về vận tải thủy nội địa miền Bắc, Ngô Đức Du (2017) về cảng biển Hải Phòng.
• Về ngoại thương và vận chuyển đường biển: Giáo trình của Bùi Xuân Lưu & Nguyễn Hữu Khải (2007); Hồ Trung Thanh (2009) nghiên cứu xuất khẩu bền vững với 4 tiêu chí; Lê Thanh Cường (2003) xây dựng mô hình động cho tăng trưởng xuất nhập khẩu; Nguyễn Văn Nhơn (2010) dùng mô hình Stepwise phân tích xuất khẩu Đồng Nai; Lê Thị Việt Nga (2012) nghiên cứu dịch vụ vận tải biển trong hội nhập; Nguyễn Cảnh Hải (2018) nghiên cứu cơ cấu đội tàu Tổng công ty Hàng hải Việt Nam (Vinalines); Nguyễn Như Tiến (1996) phân tích hiệu quả kinh tế chuyên chở hàng hóa xuất nhập khẩu bằng container. Nghị quyết 36-NQ/TW (2018) của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII xác định kinh tế hàng hải là ngành kinh tế biển ưu tiên thứ hai, cùng các đề án quy hoạch, tái cơ cấu vận tải biển của Cục Hàng hải Việt Nam (2013, 2014).

Khoảng trống nghiên cứu luận án xác định giải quyết

1. Thuật ngữ "ngoại thương đường biển" và cách tiếp cận liên ngành giữa kinh tế ngoại thương và quản lý vận tải đường biển chưa được nghiên cứu toàn diện trong nước.
2. Chưa có bộ tiêu chí định lượng và định tính chuẩn hóa riêng cho khâu vận chuyển hàng hóa ngoại thương đường biển đáp ứng cả 3 trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường.
3. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu sử dụng phương pháp thống kê mô tả truyền thống, thiếu mô hình kinh tế lượng phân tích đồng thời tác động ngắn hạn và dài hạn của các yếu tố thuộc năng lực vận tải đường biển đến kim ngạch ngoại thương.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm

• Vận chuyển đường biển (VCĐB): Là hoạt động sử dụng tàu biển chuyên dụng để di chuyển hàng hóa giữa các cảng biển qua các tuyến hàng hải, phục vụ nhu cầu lưu thông hàng hóa trong nước và quốc tế.
• Ngoại thương đường biển (NTĐB): Là toàn bộ hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa giữa một quốc gia với các quốc gia khác trên thế giới mà việc di chuyển hàng hóa thực tế qua biên giới quốc gia được thực hiện chủ yếu bằng phương thức vận chuyển đường biển.
• Phát triển bền vững ngoại thương đường biển: Là quá trình gia tăng quy mô kim ngạch và sản lượng hàng hóa ngoại thương vận chuyển bằng đường biển gắn liền với nâng cao năng lực đội tàu quốc gia (trụ cột kinh tế), đóng góp vào tăng trưởng GDP, tạo việc làm, bảo đảm an toàn hàng hải (trụ cột xã hội - con người) và giảm thiểu ô nhiễm khí thải, chất thải từ tàu biển (trụ cột môi trường sinh thái).

                      KHUNG TIÊU CHÍ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NTĐB
  Trụ cột Kinh tế            Trụ cột Xã hội - Con người     Trụ cột Môi trường sinh thái
  - Kim ngạch NTĐB           - Đóng góp vào GDP             - Mức phát thải khí nhà kính
  - Khối lượng hàng hóa      - Tạo việc làm, thu nhập       - Ô nhiễm khu vực cảng biển
  - Năng lực đội tàu biển    - Đảm bảo an toàn hàng hải     - Tuân thủ công ước MARPOL

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

1. Phương pháp tổng hợp, so sánh, phân tích hệ thống và tổng hợp thống kê: Thu thập dữ liệu thứ cấp, phân tổ thống kê, lập bảng biểu đối chiếu số liệu chuỗi thời gian (2008 - 2019) về kim ngạch, khối lượng hàng hóa, cơ cấu đội tàu, tai nạn và phát thải.
2. Phương pháp Delphi: Áp dụng kỹ thuật lấy ý kiến chuyên gia qua nhiều vòng nhằm sàng lọc và đạt được sự đồng thuận cao về hệ thống tiêu chí đánh giá PTBV ngoại thương đường biển. Hội đồng gồm các nhà khoa học, nhà quản lý từ Bộ Giao thông Vận tải, Cục Hàng hải Việt Nam, Trường Đại học Hàng hải Việt Nam, Trường Đại học Ngoại thương và các doanh nghiệp vận tải biển. Kết quả đã chuẩn hóa bộ tiêu chí gồm 03 tiêu chí cấp I, 09 tiêu chí cấp II và 30 tiêu chí cấp III (Bảng 3.2 trong luận án).
3. Phương pháp định lượng - Mô hình Tự hồi quy phân phối trễ (ARDL): Sử dụng để kiểm tra mối quan hệ đồng liên kết và ước lượng tác động của các yếu tố kinh tế (khối lượng hàng hóa ngoại thương đường biển, tổng trọng tải đội tàu biển Việt Nam) tới biến phụ thuộc là kim ngạch ngoại thương đường biển Việt Nam trong cả ngắn hạn và dài hạn.

Nguồn dữ liệu

• Dữ liệu thứ cấp trong nước: Niên giám Thống kê của Tổng cục Thống kê; Báo cáo xuất nhập khẩu của Bộ Công Thương; Số liệu thống kê của Tổng cục Hải quan; Số liệu quản lý đội tàu, an toàn hàng hải và quy hoạch của Cục Hàng hải Việt Nam, Bộ Giao thông Vận tải.
• Dữ liệu quốc tế: Báo cáo Review of Maritime Transport của UNCTAD; Thống kê của IMO; Dữ liệu lưu giữ tàu biển của Tokyo-MOU, Paris-MOU, Indian Ocean-MOU; Thống kê của Ngân hàng Thế giới (World Bank) và OECD.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan về đề tài nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học liên quan đến phát triển bền vững, hoạt động ngoại thương và vận chuyển đường biển trong và ngoài nước. Tác giả phân tích các khung lý thuyết quốc tế từ Hội nghị Stockholm 1972, Báo cáo Brundtland 1987, Tuyên bố Rio 1992 đến Chương trình nghị sự 2030 của Liên Hiệp Quốc; điểm lại các chính sách PTBV tại Việt Nam như Quyết định 153/2004/QĐ-TTg và Quyết định 622/QĐ-TTg. Chương này làm rõ tính tương đồng giữa thuật ngữ "thương mại đường biển" (seaborne trade) trong nghiên cứu quốc tế và "ngoại thương đường biển" tại Việt Nam. Cuối chương, luận án rút ra 04 kết luận tổng quan và xác định rõ khoảng trống nghiên cứu làm căn cứ triển khai đề tài.

Chương 2. Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết quy trình và công cụ nghiên cứu được sử dụng trong luận án. Tác giả giải trình phương pháp luận tổng hợp thống kê và phân tích hệ thống trong xử lý chuỗi số liệu kinh tế. Nội dung trọng tâm của chương là cơ sở lý thuyết và quy trình thực hiện phương pháp Delphi (nguồn gốc từ Rand Corporation, các vòng khảo sát chuyên gia, cơ chế phản hồi và tiêu chí xác lập sự đồng thuận). Đồng thời, chương 2 thiết lập cơ sở toán học của mô hình kinh tế lượng ARDL (Autoregressive Distributed Lag), quy trình kiểm định tính dừng, kiểm định biên (Bounds testing) và lựa chọn các biến số đầu vào phản ánh hoạt động vận chuyển đường biển tác động tới ngoại thương.

Chương 3. Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển bền vững ngoại thương đường biển

Chương 3 xây dựng khung lý thuyết toàn diện về ngoại thương đường biển và phát triển bền vững trong lĩnh vực này. Luận án phân tích vai trò của vận chuyển đường biển đối với nền kinh tế quốc dân, các yếu tố cấu thành và kết quả hoạt động; xác định khái niệm và các yếu tố cơ bản của ngoại thương đường biển.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                BỘ TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ PTBV NTĐB VIỆT NAM (TÓM TẮT)                   |
+-------------------+-----------------------------------+----------------------------+
| Tiêu chí cấp I    | Tiêu chí cấp II                   | Số tiêu chí cấp III        |
+-------------------+-----------------------------------+----------------------------+
| 1. Kinh tế        | - Quy mô kim ngạch NTĐB           | Gồm các chỉ tiêu cụ thể    |
|                   | - Khối lượng hàng hóa NTĐB        | theo mặt hàng, loại hàng   |
|                   | - Năng lực đội tàu quốc gia       | và cơ cấu đội tàu          |
+-------------------+-----------------------------------+----------------------------+
| 2. Xã hội         | - Đóng góp GDP                    | Đo lường tỷ lệ GDP,        |
|    - Con người    | - Lao động và thu nhập            | việc làm, thu nhập và an   |
|                   | - An toàn hàng hải                | toàn, khiếm khuyết kỹ thuật|
+-------------------+-----------------------------------+----------------------------+
| 3. Môi trường     | - Phát thải khí nhà kính (CO2)    | Định mức phát thải, ô nhiễm|
|    sinh thái      | - Tác động khu vực cảng biển      | vùng nước cảng và mức độ   |
|                   | - Tình hình xả thải từ tàu biển   | tuân thủ MARPOL            |
+-------------------+-----------------------------------+----------------------------+

Dựa trên kết quả khảo sát chuyên gia bằng phương pháp Delphi (Bảng 3.1 và Bảng 3.2), luận án hoàn thiện bộ tiêu chí đánh giá gồm 03 tiêu chí cấp I, 09 tiêu chí cấp II và 30 tiêu chí cấp III. Bên cạnh đó, chương 3 nghiên cứu kinh nghiệm thực tiễn về phát triển ngoại thương đường biển gắn với giải quyết vấn đề xã hội và bảo vệ môi trường của Trung Quốc và Đài Loan, rút ra các bài học tham khảo cho Việt Nam.

Chương 4. Đánh giá hiện trạng phát triển bền vững ngoại thương đường biển Việt Nam theo bộ tiêu chí đề xuất

Chương 4 thực hiện phân tích thực trạng phát triển ngoại thương đường biển Việt Nam giai đoạn 2008 - 2019 dựa trên hệ thống 49 bảng thống kê và 37 đồ thị.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|               HỆ THỐNG CHỈ TIÊU ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG GIAI ĐOẠN 2008 - 2019          |
+----------------------+-------------------------------------------------------------+
| Nhóm chỉ tiêu        | Các nội dung phân tích chính từ văn bản                      |
+----------------------+-------------------------------------------------------------+
| 1. Về mặt kinh tế    | - Kim ngạch NTĐB tăng trưởng; cơ cấu xuất khẩu chuyển dịch  |
|                      |   mạnh sang công nghiệp chế biến, nông sản và thủy sản      |
|                      | - Nhập khẩu chiếm tỷ trọng lớn về nguyên phụ liệu, xăng dầu |
|                      | - Khối lượng vận chuyển tăng nhanh ở nhóm hàng container     |
|                      | - Đội tàu Việt Nam: cơ cấu chưa hợp lý, chủ yếu chở hàng khô|
|                      |   và hàng lỏng nhỏ; tuổi tàu bình quân cao hơn thế giới;    |
|                      |   thị phần vận chuyển hàng XNK quốc tế còn rất thấp         |
+----------------------+-------------------------------------------------------------+
| 2. Về mặt xã hội     | - Tỷ lệ kim ngạch NTĐB/GDP duy trì ở mức cao                 |
|    - con người       | - Giải quyết việc làm và nâng cao thu nhập cho thuyền viên  |
|                      | - Phân loại tai nạn hàng hải; thống kê các khiếm khuyết an  |
|                      |   toàn khiến tàu Việt Nam bị lưu giữ tại Tokyo-MOU          |
+----------------------+-------------------------------------------------------------+
| 3. Về mặt môi trường | - Đánh giá phát thải CO2 của vận tải biển so với phương     |
|    sinh thái         |   thức khác; phân tích phát thải tại cụm cảng TP.HCM        |
|                      | - Thống kê các khiếm khuyết theo công ước MARPOL của tàu VN |
+----------------------+-------------------------------------------------------------+

Từ kết quả phân tích dữ liệu, chương 4 tổng hợp các thành công đạt được trên cả ba mặt kinh tế, xã hội và môi trường; đồng thời chỉ rõ những hạn chế cơ bản: đội tàu biển trong nước chiếm thị phần rất nhỏ trong chuyên chở hàng hóa ngoại thương, cơ cấu tàu chưa đồng bộ, thiếu tàu container chuyên dụng tuyến quốc tế xa, tuổi tàu bình quân cao, nguy cơ ô nhiễm môi trường và tỷ lệ tàu bị lưu giữ tại nước ngoài còn tồn tại. Luận án phân tích các nguyên nhân chủ quan và khách quan dẫn đến các hạn chế này.

Chương 5. Giải pháp phát triển bền vững ngoại thương đường biển Việt Nam

Chương 5 tiến hành phân tích định lượng mối quan hệ giữa kim ngạch NTĐB và các yếu tố tác động thông qua mô hình ARDL (sử dụng dữ liệu thống kê mô tả tại Bảng 5.3). Kết quả mô hình chỉ ra khối lượng hàng hóa ngoại thương đường biển và tổng trọng tải đội tàu biển Việt Nam có tác động đồng biến có ý nghĩa thống kê đến kim ngạch ngoại thương đường biển trong cả ngắn hạn và dài hạn.

                   MÔ HÌNH KINH TẾ LƯỢNG & ĐỊNH HƯỚNG GIẢI PHÁP
   Phân tích định lượng (ARDL)                              Dự báo & Đề xuất giải pháp
   - Biến phụ thuộc: Kim ngạch NTĐB                         - Dự báo nhu cầu vận chuyển (Bảng 5.4)
   - Biến độc lập: Khối lượng hàng,                         - Dự báo thị phần đội tàu VN (Bảng 5.5)
     trọng tải đội tàu VN                                   - Dự báo nhu cầu vốn đầu tư (Bảng 5.6)
   - Kết quả: Tác động đồng biến dài hạn                    - 03 nhóm giải pháp: Kinh tế,
     và ngắn hạn có ý nghĩa thống kê                          Xã hội - Con người, Môi trường

Căn cứ vào mục tiêu Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến năm 2030, luận án đưa ra các bảng tính dự báo: dự báo nhu cầu hàng hóa vận chuyển đường biển theo các giai đoạn (Bảng 5.4), dự báo khối lượng hàng do đội tàu Việt Nam đảm nhận (Bảng 5.5), dự báo nhu cầu đội tàu và vốn đầu tư phát triển đội tàu theo từng loại tàu (Bảng 5.6). Trên cơ sở đó, luận án đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện gồm:

• Nhóm giải pháp kinh tế: Tái cơ cấu và phát triển đội tàu biển chuyên dụng (đặc biệt là đội tàu container), nâng cao thị phần vận chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu, đổi mới cơ chế tài chính và huy động vốn.
• Nhóm giải pháp xã hội - con người: Nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực thuyền viên theo chuẩn STCW, bảo đảm an toàn lao động, cải thiện chính sách tiền lương và bảo đảm an toàn hàng hải để giảm thiểu tai nạn.
• Nhóm giải pháp môi trường sinh thái: Thực thi nghiêm ngặt các quy định của Công ước MARPOL, kiểm soát xả thải khí nhà kính và nước dằn tàu, khuyến khích chuyển đổi sang nhiên liệu sạch và phát triển cảng biển xanh.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Hệ thống hóa và hoàn thiện cơ sở lý luận về phát triển bền vững ngoại thương đường biển: Luận án đã xây dựng khái niệm ngoại thương đường biển (tập trung vào khâu vận chuyển), làm rõ đặc điểm, vai trò và các yếu tố cấu thành trong mối liên hệ hữu cơ giữa ngành vận tải biển và hoạt động kinh tế đối ngoại.
2. Xây dựng bộ tiêu chí chuẩn hóa: Luận án đã ứng dụng phương pháp Delphi để thiết lập Bộ tiêu chí đánh giá phát triển bền vững ngoại thương đường biển Việt Nam gồm 03 tiêu chí cấp I, 09 tiêu chí cấp II và 30 tiêu chí cấp III, bao hàm đầy đủ ba trụ cột: kinh tế, xã hội - con người và môi trường sinh thái.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                         ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN                                   |
+-------------------+----------------------------------------------------------------+
| Mặt lý luận       | 1. Hoàn thiện hệ thống lý luận và khái niệm về PTBV NTĐB.      |
|                   | 2. Xây dựng Bộ tiêu chí PTBV NTĐB gồm 3 cấp (3-9-30)           |
|                   |    bằng phương pháp Delphi.                                    |
+-------------------+----------------------------------------------------------------+
| Mặt thực tiễn     | 1. Đánh giá toàn diện thực trạng NTĐB Việt Nam (2008 - 2019).  |
|                   | 2. Lượng hóa tác động của các yếu tố vận tải đến kim ngạch     |
|                   |    ngoại thương bằng mô hình ARDL.                             |
|                   | 3. Xây dựng dự báo nhu cầu đội tàu/vốn và đề xuất 3 nhóm       |
|                   |    giải pháp PTBV đến 2025, định hướng 2030.                   |
+-------------------+----------------------------------------------------------------+

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bức tranh thực trạng toàn diện giai đoạn 2008 - 2019: Dựa trên chuỗi số liệu thứ cấp đáng tin cậy và bộ tiêu chí đề xuất, luận án đã lượng hóa và đánh giá chi tiết quá trình phát triển ngoại thương đường biển Việt Nam; nhận diện rõ các điểm nghẽn về thị phần đội tàu nội địa, chất lượng an toàn và phát thải môi trường.
2. Bằng chứng thực nghiệm từ mô hình ARDL: Luận án đã kiểm định và chứng minh sự tồn tại của mối quan hệ tác động tích cực trong cả ngắn hạn và dài hạn giữa khối lượng hàng hóa, năng lực trọng tải đội tàu với kim ngạch ngoại thương đường biển Việt Nam.
3. Hệ thống giải pháp và dự báo có căn cứ khoa học: Luận án đã tính toán cụ thể nhu cầu hàng hóa, nhu cầu phát triển đội tàu và nhu cầu vốn đầu tư theo các giai đoạn đến năm 2030, làm cơ sở đề xuất 03 nhóm giải pháp đồng bộ về kinh tế, xã hội và môi trường nhằm thực hiện Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án:
  • Về phạm vi nội dung: Luận án chỉ giới hạn nghiên cứu ở khâu vận chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu bằng đường biển; không bao gồm khâu sản xuất hàng hóa, vận tải hành khách, dịch vụ logistics nội địa và dịch vụ bốc xếp tại cảng biển; không phân tích luồng hàng quá cảnh và tạm nhập tái xuất.
  • Về phạm vi dữ liệu: Chuỗi số liệu phân tích và kiểm định kinh tế lượng dừng lại ở năm 2019, chưa bao quát được các biến động bất thường của chuỗi cung ứng hàng hải toàn cầu trong giai đoạn đại dịch Covid-19 và các biến động địa chính trị quốc tế diễn ra sau năm 2019.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang chuỗi dịch vụ logistics tích hợp cảng biển - vận tải biển - vận tải đa phương thức phục vụ ngoại thương.
  • Cập nhật chuỗi số liệu thời gian cho giai đoạn sau năm 2019 và bổ sung các biến số kiểm soát vĩ mô mới (giá cước vận tải biển toàn cầu, các rào cản kỹ thuật phi thuế quan, chỉ số chuyển đổi năng lượng xanh) vào mô hình định lượng.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng cụ thể đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Giao thông Vận tải, Cục Hàng hải Việt Nam, Bộ Công Thương): Cung cấp cơ sở khoa học và số liệu dự báo phục vụ việc rà soát quy hoạch phát triển đội tàu biển Việt Nam, xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển logistics hàng hải và triển khai các cam kết giảm phát thải khí nhà kính theo chuẩn IMO/MARPOL.
• Đối với các doanh nghiệp vận tải biển và chủ hàng: Cung cấp thông tin tham khảo về xu hướng cơ cấu đội tàu, dự báo thị trường vận chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu và các yêu cầu kỹ thuật về an toàn, môi trường để xây dựng kế hoạch đầu tư phương tiện phù hợp.
• Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Là tài liệu tham khảo chuyên sâu trong các ngành Tổ chức và Quản lý vận tải, Kinh tế vận tải biển, Kinh tế ngoại thương và Logistics; cung cấp khung phương pháp luận kết hợp giữa phương pháp chuyên gia Delphi và mô hình kinh tế lượng ARDL.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Bộ tiêu chí đánh giá phát triển bền vững ngoại thương đường biển do luận án đề xuất có cấu trúc như thế nào?
Bộ tiêu chí được xây dựng thông qua phương pháp chuyên gia Delphi, gồm có 03 tiêu chí cấp I đại diện cho 3 trụ cột (Kinh tế, Xã hội - con người, Môi trường sinh thái), được cụ thể hóa thành 09 tiêu chí cấp II và 30 tiêu chí cấp III chi tiết (được trình bày tại Bảng 3.2 của luận án).

2. Tại sao luận án lại lựa chọn mốc thời gian nghiên cứu là giai đoạn 2008 - 2019?
Năm 2008 được chọn làm mốc bắt đầu vì đây là thời điểm một năm sau khi Việt Nam chính thức gia nhập WTO, mở đầu cho giai đoạn thực thi các cam kết thương mại quốc tế sâu rộng và tham gia ký kết 15 FTA song phương/đa phương. Năm 2019 là mốc kết thúc nhằm đảm bảo tính ổn định và tính hệ thống của chuỗi số liệu thống kê trước khi xảy ra đại dịch Covid-19.

3. Mô hình định lượng ARDL trong luận án chứng minh điều gì?
Mô hình ARDL (Autoregressive Distributed Lag) được sử dụng để ước lượng tác động của các biến số thuộc khâu vận chuyển (khối lượng hàng hóa ngoại thương đường biển và tổng trọng tải đội tàu biển Việt Nam) tới quy mô kim ngạch ngoại thương đường biển. Kết quả chỉ ra các yếu tố này có tác động tích cực (đồng biến) có ý nghĩa thống kê trong cả ngắn hạn và dài hạn.

4. Đội tàu biển Việt Nam bộc lộ những hạn chế chủ yếu nào trong giai đoạn 2008 - 2019?
Theo kết quả đánh giá tại Chương 4, đội tàu Việt Nam đảm nhận thị phần rất thấp trong vận chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu quốc tế; cơ cấu đội tàu chưa hợp lý (chủ yếu là tàu chở hàng khô cỡ nhỏ, thiếu tàu container đi tuyến xa); tuổi tàu bình quân cao hơn mức trung bình của thế giới; tỷ lệ tàu bị chính quyền cảng nước ngoài lưu giữ theo thỏa thuận Tokyo-MOU còn ở mức cần khắc phục.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp chính nào?
Luận án đề xuất hệ thống giải pháp theo 03 nhóm: (1) Nhóm giải pháp kinh tế (tập trung phát triển cơ cấu đội tàu chuyên dụng, nâng cao thị phần và đổi mới cơ chế vốn); (2) Nhóm giải pháp xã hội - con người (đào tạo thuyền viên, bảo đảm an toàn lao động và giảm thiểu tai nạn hàng hải); (3) Nhóm giải pháp môi trường sinh thái (thực thi công ước MARPOL, kiểm soát phát thải khí nhà kính và chuyển đổi năng lượng xanh).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Vương Thu Giang là công trình nghiên cứu toàn diện về phát triển bền vững ngoại thương đường biển Việt Nam trên cơ sở tiếp cận khâu vận chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu. Bằng việc kết hợp phương pháp định tính Delphi và mô hình kinh tế lượng ARDL trên chuỗi số liệu 2008 - 2019, luận án đã xây dựng thành công bộ tiêu chí đánh giá chuyên biệt và chứng minh thực nghiệm mối liên hệ giữa năng lực vận tải biển với kim ngạch ngoại thương. Các kết quả đánh giá thực trạng và hệ thống giải pháp 03 trụ cột (kinh tế, xã hội, môi trường) đề xuất trong luận án có giá trị khoa học và thực tiễn, đóng góp trực tiếp vào việc thực hiện Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan về đề tài nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển bền vững ngoại thương đường biển.

Đánh giá hiện trạng phát triển bền vững ngoại thương đường biển Việt Nam theo bộ tiêu chí đề xuất. Chương 5: Giải pháp phát triển bền vững ngoại thương đường biển Việt Nam. TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Các kết quả nghiên cứu về phát triển bền vững 1.

Các nghiên cứu bên ngoài nước Quan điểm PTBV đã từng bước được tìm kiếm. Năm 1972, thế giới đối mặt với tình trạng khan hiếm năng lượng và ô nhiễm môi trường nặng nề. Trước thực tế đó và dưới sức ép của các nhà khoa học, Liên hiệp quốc đã tổ chức Hội nghị quốc tế về môi trường ở Stockhom Thụy Điển, thu hút sự tham gia của 113 quốc gia trên thế giới. Hội nghị này được coi là hội nghị đầu tiên của thế giới về vấn đề gắn phát triển với việc bảo vệ và cải thiện môi trường sống của con người.

Hội nghị đã ra tuyên bố Stockhom về môi trường con người gồm 7 điểm và 26 nguyên tắc. Tuy nhiên, khái niệm phát triển bền vững được phổ biến rộng rãi trên thế giới từ sau báo cáo Brundtland năm 1987 của Ủy ban môi trường và phát triển thế giới (WCED) - Báo cáo “Tương lai của chúng ta”. Trong báo cáo này, phát triển bền vững được hiểu là sự phát triển có thể đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Đến năm 1991, một ấn phẩm quan trọng liên quan đến phát triển bền vững là cuốn “Cứu lấy trái đất - Chiến lược cho cuộc sống bền vững” đã được xuất bản.

Chín chương đầu cuốn sách được xem là “Những nguyên tắc của một xã hội bền vững”, nhằm mục tiêu vừa cứu lấy trái đất vừa vì một xã hội bền vững. Bước ngoặt quan trọng nhất có thể nói là Hội nghị thượng đỉnh Trái đất về Môi trường năm 1992. Hội nghị thượng đỉnh về môi trường và phát triển đã được Liên hợp quốc tổ chức ở Rio de Janeiro (Brazil). Hội nghị đã đưa ra được hai 2 bản tuyên bố mang tính nguyên tắc, đó là: Tuyên bố Rio de Janeiro về môi trường và phát triển bao gồm 27 nguyên tắc cơ bản và Tuyên bố các nguyên tắc quản lý bảo vệ và PTBV rừng.

Hội nghị cũng đã ký kết hai công ước quốc tế là Công ước khung của Liên hiệp quốc về biến đổi khí hậu toàn cầu và Công ước về đa dạng sinh học. Hội nghị cũng đưa ra chương trình nghị sự (Agenda 21) về các giải pháp PTBV chung cho toàn thế giới trong thế kỷ 21. Đây là văn kiện đồ sộ gồm 40 chương đề cập đến tất cả các cấp của tổ chức xã hội, từ chính quyền quốc gia và địa phương cho đến các cơ quan phát triển, các tổ chức phi chính phủ và các tổ chức cộng đồng. Đến nay đã có 113 quốc gia trên thế giới xây dựng và thực hiện 5 Chương trình nghị sự 21 về PTBV cấp quốc gia và 6.416 Chương trình nghị sự 21 cấp địa phương, đồng thời tại các nước này đều đã thành lập các cơ quan độc lập để triển khai thực hiện chương trình này.

Năm 2002, Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về Phát triển bền vững tổ chức ở Johannesburg (Cộng hoà Nam Phi) đã thông qua Bản Tuyên bố Johannesburg và Bản Kế hoạch thực hiện về phát triển bền vững, đã khẳng định lại "phát triển bền vững" là quá trình phát triển có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hoà giữa 3 mặt, gồm: phát triển kinh tế (nhất là tăng trưởng kinh tế), phát triển xã hội (nhất là thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội; xoá đói giảm nghèo và giải quyết việc làm) và bảo vệ môi trường (nhất là xử lý, khắc phục ô nhiễm, phục hồi và cải thiện chất lượng môi trường; phòng chống cháy và chặt phá rừng; khai thác hợp lý và sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên). Gần đây nhất, năm 2015, Chương trình nghị sự năm 2030 về phát triển bền vững của LHQ, được tổ chức tại New York, Hoa Kỳ thống nhất các mục tiêu PTBV và định hướng mọi hoạt động phát triển ở mỗi quốc gia, khu vực và toàn cầu trong 15 năm tới. Các mục tiêu PTBV dựa trên sáu chủ đề bao gồm: nhân phẩm, con người, hành tinh, quan hệ đối tác, công lý và thịnh vượng. Cuốn sách Các tiêu chí bền vững (Sustainability Indicators) [86] cũng là dự án số 67 của Ủy ban Khoa học về vấn đề môi trường - SCOPE (Scientific Committee on Problems of the Environment) xuất bản năm 2007 được nhóm tác giả giới hạn tiếp cận vấn đề dưới góc độ khoa học.

Cuốn sách cho rằng, hiện nay nhóm ba chỉ tiêu bao gồm: tỷ lệ tăng trưởng GDP, tỷ lệ thất nghiệp và tỷ lệ lạm phát đang được người dân hiểu và quan tâm nhiều nhất. Tuy nhiên, để đánh giá sự phát triển một đất nước chỉ với ba chỉ tiêu đó, là chưa toàn diện. Cuốn sách đề cập đến biểu đồ thể hiện tính bền vững được nghiên cứu bởi Nhóm tư vấn về các chỉ tiêu bền vững (CGSDI), bao gồm ba trụ cột với mức độ quan trọng khác nhau, cụ thể: nhóm các chỉ tiêu kinh tế chiếm 45%, nhóm các chỉ tiêu về xã hội chiếm 35%, còn lại là nhóm các chỉ tiêu về môi trường chiếm 20%. Tuy nhiên, nhược điểm của nhóm chỉ tiêu này là chưa phân tích các quan điểm chính trị một cách đầy đủ.

Năm 1992, Hội nghị Liên hợp quốc về môi trường và phát triển - UNCED đưa ra bộ chỉ tiêu về PTBV được chia làm bốn nhóm: 19 chỉ tiêu về lĩnh vực xã 6 hội, 20 chỉ tiêu lĩnh vực môi trường, 14 chỉ tiêu về lĩnh vực kinh tế và 8 chỉ tiêu (đề xuất) lĩnh vực thể chế. Cuốn sách cũng chỉ ra rằng, trụ cột thể chế thường bị nghi ngờ hay ít quan tâm do chỉ được xem như một yếu tố hỗ trợ PTBV chứ không phải một phần của PTBV, hoặc có thể được gộp chung vào lĩnh vực xã hội. Sau đó, “Rất nhiều các bộ chỉ tiêu đã được thu thập nhưng chưa bộ chỉ tiêu nào được áp dụng rộng rãi và sự thống nhất vẫn đang còn là một thách thức lớn”. Đây là một cuốn sách tham khảo rất quan trọng trong việc xây dựng bộ tiêu chí PTBV và cách thu thập, xử lý dữ liệu cho luận án.

Các nghiên cứu trong nước Đầu tiên, xét về phía Nhà nước, năm 1991, Hội đồng Bộ trưởng đã thông qua “Kế hoạch quốc gia về môi trường và phát triển lâu bền 1991 -2000”, do Uỷ ban Khoa học Nhà nước soạn thảo với sự tham gia của một số tổ chức quốc tế và quốc gia. Đây là một trong những động thái đầu tiên ở tầm quốc gia về PTBV. Hơn một thập kỷ sau đó, đứng trước thực trạng phát triển đất nước không đồng đều trên ba mặt kinh tế - xã hội - môi trường, trước mục tiêu phát triển bền vững như Nghị quyết của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã đề ra và trước các cam kết quốc tế, Chính phủ đã ban hành quyết định số 153/2004/TTg "Định hướng Chiến lược về phát triển bền vững ở Việt Nam - (Chương trình nghị sự 21 của Việt Nam)" [28] là một chiến lược khung, bao gồm những định hướng lớn làm cơ sở pháp lý để các Bộ, ngành, địa phương, các tổ chức và cá nhân có liên quan triển khai thực hiện và phối hợp hành động nhằm bảo đảm PTBV đất nước trong thế kỷ 21. Định hướng chiến lược về PTBV ở Việt Nam nêu lên những thách thức mà Việt Nam đang phải đối mặt, đề ra những chủ trương, chính sách, công cụ pháp luật và những lĩnh vực hoạt động ưu tiên trên 03 phương diện kinh tế, xã hội, môi trường cần được thực hiện để PTBV trong thế kỷ 21.

Quan điểm PTBV đó đã được lồng ghép xuyên suốt trong các Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội ở những giai đoạn tiếp theo, và được cụ thể hóa bằng Quyết định phê duyệt Chiến lược phát triển bền vững Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 [29] ban hành bởi Thủ tướng Chính phủ vào ngày 12/4/2012 cùng với việc chính thức đưa ra các chỉ tiêu giám sát và đánh giá PTBV Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020, bao gồm: Các chỉ tiêu tổng hợp (GDP xanh, chỉ số phát triển con 7 người (HDI), chỉ số bền vững môi trường (ESI)), các chỉ tiêu về kinh tế, các chỉ tiêu về xã hội và các chỉ tiêu về tài nguyên, môi trường. Gần đây nhất, đó là năm 2017, Thủ tướng Chính phủ bản hành Quyết định số 622/QĐ-TTg “Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện Chương trình nghị sự 2030 vì sự phát triển bền vững” [30], với 17 mục tiêu PTBV và 115 mục tiêu cụ thể đặt ra cho Việt Nam trong giai đoạn từ nay đến năm 2030 trên tất cả các lĩnh vực kinh tế - xã hội - môi trường, tương ứng với các mục tiêu PTBV toàn cầu được thông qua tại Hội nghị Thượng đỉnh LHQ vào tháng 9 năm 2015. Đồng hành với các quan điểm và hành động của Nhà nước, các nhà khoa học và các tổ chức nghiên cứu cũng có rất nhiều các công trình khoa học công phu, phong phú về các quan điểm, khái niệm, nguyên tắc, các bộ tiêu chí đánh giá PTBV, cụ thể: Cuốn sách “Giáo trình Phát triển bền vững” do tác giả Bùi Văn Dũng chủ biên xuất bản năm 2014 [4], coi phát triển bền vững là một môn học trong chương trình đại học. Ở chương trọng tâm của cuốn sách - chương Phát triển bền vững, nhóm tác giả cung cấp cơ sở lý luận rất đầy đủ và mạch lạc về khái niệm, nội dung và các nguyên tắc phát triển bền vững, dẫn đến kết luận “Phát triển bền vững phải được xem xét trên cả ba mặt: kinh tế, xã hội, môi trường và đã đến lúc phải mở rộng nội hàm của phát triển bền vững khi xem xét đến mặt thứ tư - mặt văn hóa, và thêm mặt thể chế.

Quan điểm tương tự về các trụ cột đánh giá PTBV được thể hiện trong cuốn sách: “Phát triển bền vững ở Việt Nam - Thành tựu, cơ hội, thách thức và triển vọng” của tác giả GS. Nguyễn Quang Thái và PGS. Ngô Thắng Lợi được xuất bản năm 2007 [9], và cuốn sách “Môi trường và phát triển bền vững” của tác giả Lê Văn Khoa chủ biên, xuất bản năm 2016 [7].