Nghiên cứu Đoàn Thị Điểm qua Đoàn Thị thực lục

Chuyên khảo phân tích Nghiên cứu đoàn thị điểm qua đoàn thị thực lục, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Văn Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đoàn Thị Điểm Qua Đoàn Thị Thực Lục: Khám Phá Cuộc Đời Và Sự Nghiệp
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: XÃ HỘI VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XVIII VÀ THÂN THẾ ĐOÀN THỊ ĐIỂM
• 1.1. Bối cảnh xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XVIII
• 1.2. Thân thế và sự nghiệp sáng tác của Đoàn Thị Điểm
• 2. CHƯƠNG 2: VĂN BẢN ĐOÀN THỊ THỰC LỤC VÀ PHẦN CHÉP VỀ HỒNG HÀ PHU NHÂN DI VĂN
• 3. CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ TƯ TƯỞNG VÀ NGHỆ THUẬT CỦA HỒNG HÀ PHU NHÂN DI VĂN
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên cứu Đoàn Thị Điểm qua Đoàn Thị thực lục

Nghiên cứu Đoàn Thị Điểm qua Đoàn Thị thực lục là một hành trình khám phá cuộc đời và sự nghiệp của một trong những nữ sĩ nổi bật trong văn học Việt Nam thế kỷ XVIII. Đoàn Thị Điểm không chỉ được biết đến với tài năng văn chương mà còn với những đóng góp quan trọng cho nền văn học dân tộc. Bài viết này sẽ đi sâu vào các khía cạnh khác nhau của cuộc đời bà, từ bối cảnh xã hội đến những tác phẩm nổi bật.

1.1. Đoàn Thị Điểm Cuộc đời và bối cảnh lịch sử

Đoàn Thị Điểm sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học. Bối cảnh xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XVIII đầy biến động đã ảnh hưởng sâu sắc đến sự nghiệp sáng tác của bà. Những cuộc nội chiến và khủng hoảng phong kiến đã tạo ra môi trường cho những tác phẩm văn học phản ánh tâm tư của nhân dân.

1.2. Tác phẩm nổi bật của Đoàn Thị Điểm

Tác phẩm nổi bật nhất của Đoàn Thị Điểm là bản dịch Chinh phụ ngâm, được coi là một trong những áng văn hay nhất trong văn học Việt Nam. Ngoài ra, bà còn có nhiều tác phẩm khác như Truyền kỳ tân phả, thể hiện tài năng và sự sáng tạo của mình trong văn học.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu Đoàn Thị Điểm

Mặc dù Đoàn Thị Điểm là một nhân vật quan trọng trong văn học Việt Nam, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề và thách thức trong việc xác định danh mục tác phẩm của bà. Nhiều tác phẩm vẫn chưa được công nhận hoặc có tranh cãi về tác giả. Việc nghiên cứu Đoàn Thị thực lục sẽ giúp làm sáng tỏ những vấn đề này.

2.1. Những nghi vấn về tác giả tác phẩm

Có nhiều nghi vấn xung quanh việc Đoàn Thị Điểm có phải là tác giả của bản dịch Chinh phụ ngâm hiện hành hay không. Nghiên cứu Đoàn Thị thực lục sẽ cung cấp thêm thông tin để giải quyết những nghi vấn này.

2.2. Khó khăn trong việc xác định danh mục tác phẩm

Việc xác định danh mục tác phẩm của Đoàn Thị Điểm gặp nhiều khó khăn do thiếu tài liệu và thông tin. Nghiên cứu này sẽ cố gắng xây dựng một danh mục đầy đủ và có hệ thống về các tác phẩm của bà.

III. Phương pháp nghiên cứu Đoàn Thị Điểm qua Đoàn Thị thực lục

Để nghiên cứu Đoàn Thị Điểm, nhiều phương pháp khác nhau đã được áp dụng. Phương pháp thống kê, văn bản học Hán Nôm và phân tích văn học là những phương pháp chính được sử dụng để làm rõ các vấn đề liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của bà.

3.1. Phương pháp thống kê trong nghiên cứu

Phương pháp thống kê giúp tập hợp và phân tích các tác phẩm của Đoàn Thị Điểm, từ đó xác định các thể loại và nội dung chính của từng tác phẩm.

3.2. Phương pháp văn bản học Hán Nôm

Phương pháp văn bản học Hán Nôm được sử dụng để xác định tình trạng văn bản và các bản sao của tác phẩm, giúp làm rõ nguồn gốc và niên đại của các tác phẩm của Đoàn Thị Điểm.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu Đoàn Thị Điểm

Nghiên cứu Đoàn Thị Điểm không chỉ giúp làm sáng tỏ cuộc đời và sự nghiệp của bà mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần vào việc xây dựng một hình ảnh rõ nét hơn về Đoàn Thị Điểm trong lòng công chúng.

4.1. Giá trị văn hóa của tác phẩm Đoàn Thị Điểm

Tác phẩm của Đoàn Thị Điểm không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn phản ánh tâm tư, nguyện vọng của nhân dân trong bối cảnh lịch sử đầy biến động. Điều này giúp nâng cao giá trị văn hóa của văn học Việt Nam.

4.2. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu sẽ được ứng dụng trong việc giảng dạy văn học, giúp học sinh, sinh viên hiểu rõ hơn về Đoàn Thị Điểm và những đóng góp của bà cho nền văn học Việt Nam.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu Đoàn Thị Điểm

Nghiên cứu Đoàn Thị Điểm qua Đoàn Thị thực lục mở ra nhiều hướng đi mới cho việc tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp của bà. Những kết quả đạt được sẽ là nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo, giúp làm sáng tỏ hơn nữa những giá trị văn học của Đoàn Thị Điểm.

5.1. Tương lai của nghiên cứu văn học Việt Nam

Nghiên cứu Đoàn Thị Điểm sẽ góp phần vào việc phát triển nghiên cứu văn học Việt Nam, mở rộng hiểu biết về các tác giả nữ trong lịch sử văn học.

5.2. Khuyến khích nghiên cứu sâu hơn về Đoàn Thị Điểm

Khuyến khích các nhà nghiên cứu tiếp tục tìm hiểu và khai thác các tài liệu liên quan đến Đoàn Thị Điểm, nhằm làm phong phú thêm kho tàng văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình lịch sử văn học trung đại Việt Nam thế kỷ XVIII, danh phẩm Chinh phụ ngâm cùng tên tuổi nữ sĩ Đoàn Thị Điểm (1705 – 1748) giữ một vị trí đặc biệt xuất sắc. Trải qua hơn 200 năm, tác phẩm diễn ca khúc ngâm này đã được khẳng định có sức phổ biến sâu rộng trong đời sống tinh thần dân tộc. Tuy nhiên, giới nghiên cứu văn học sử vẫn đối diện với nhiều tồn nghi học thuật chưa được giải quyết triệt để: văn bản dịch Chinh phụ ngâm hiện hành thực sự thuộc về tác giả nào, quy mô toàn vẹn của tập Truyền kỳ tân phả ra sao, và ngoài hai danh tác trên thì kho tàng sáng tác của nữ sĩ họ Đoàn còn lưu lại những gì.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là tiến hành giải mã, khảo cứu toàn diện tác phẩm Đoàn Thị thực lục – văn bản gia phả và di văn quý hiếm do người cháu rể của bà biên soạn. Mục tiêu cụ thể của đề tài hướng đến việc xác lập danh mục hệ thống 65 tác phẩm thơ, văn tế, câu đối và trướng văn thuộc Hồng Hà phu nhân di văn; đồng thời đính chính, bổ sung các cứ liệu lịch sử - tiểu sử xác thực về gia thế, cuộc đời và đóng góp sư phạm của bà.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian văn hóa Kinh Bắc và Thăng Long đầu thế kỷ XVIII, với đối tượng khảo sát trực tiếp là tập cổ tự chỉ ký hiệu AHa1/2 gồm 100 tờ chép tay đang lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Ý nghĩa khoa học của luận văn thể hiện ở việc nâng tỷ lệ chuẩn xác trong việc xác định tác quyền Chinh phụ ngâm diễn Nôm lên 100%, phục dựng khoảng 95% diện mạo di cảo thất lạc, đồng thời cung cấp nguồn tư liệu gốc tin cậy cho giới nghiên cứu văn học cổ cận đại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng kết hợp ba trụ cột lý thuyết chuyên ngành nhằm bảo đảm tính liên ngành và chiều sâu học thuật:

Thứ nhất là Lý thuyết Văn bản học Hán Nôm truyền thống kết hợp phương pháp khảo dị hiện đại. Khung lý thuyết này tập trung vào việc giám định thể thức văn bản, chữ viết chân phương, chất liệu giấy bản, kỹ thuật sao chép và các tầng lớp văn tự (chữ to, lưỡng cước chú, đài đầu tôn kính). Mô hình này cho phép phân định chính xác bản gốc và các bản sao chuyển dịch qua nhiều thời kỳ lịch sử.

Thứ hai là Lý thuyết Thi pháp học lịch sử và Xã hội học văn học. Luận văn tiếp cận văn bản như một sản phẩm tương tác giữa tài năng cá nhân và biến động xã hội phong kiến đầu thế kỷ XVIII, đặc biệt là cuộc khủng hoảng nông nghiệp và nội chiến Trịnh - Nguyễn.

Khung khái niệm then chốt được triển khai gồm: Di văn học thuật (toàn bộ trước tác còn sót lại của tác giả), Thi pháp thù ứng (nghệ thuật sáng tác phục vụ giao tế, chúc thọ, phúng viếng), Thể loại văn tế khúc ca trung đại và Tâm thức sáng tạo nữ quyền.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu sơ cấp của nghiên cứu là tập tư liệu Hán Nôm Hưng Yên tỉnh, Yên Mỹ huyện, Yên Phú tổng, Giai Phạm xã, Trung Phú thôn cổ tự chỉ (ký hiệu AHa1/2 tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm). Văn bản này được sao chép vào ngày 6 tháng 8 năm Khải Định thứ 4 (năm 1919) từ bản gốc tại địa phương, có khổ giấy 27cm x 16cm, bao gồm 100 tờ (200 trang), mỗi trang có 8 dòng với xấp xỉ 20 chữ Hán mỗi dòng.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao trùm toàn diện 100% kho tư liệu thuộc phần Đoàn Thị thực lục (từ tờ 24 đến tờ 100), bao gồm 4 khối nội dung: Hồng Hà phu nhân gia phả (tờ 24 đến 53), Hồng Hà phu nhân di văn (tờ 53 đến 95 gồm 65 tác phẩm), Hồng Hà phu nhân truyện (tờ 95 đến 96) và Hồng Hà phu nhân nghiêm phụ thần đạo bi ký (tờ 96 đến 98). Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu toàn bộ có chủ đích nhằm thu thập trọn vẹn dữ liệu di văn mà không bỏ sót bất kỳ dị bản nào.

Phương pháp phân tích được lựa chọn gồm: Thống kê định lượng phân loại văn bản, dịch thuật chú giải văn bản học Hán Nôm và phân tích giá trị tư tưởng nghệ thuật văn học. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là vì nghiên cứu di văn cổ đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối về mặt văn tự học trước khi tiến hành thẩm định thi pháp và tư tưởng. Timeline nghiên cứu bao quát các sự kiện từ năm 1705 đến 1748 của cuộc đời nữ sĩ và quá trình lưu truyền văn bản đến năm 1919.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát toàn diện văn bản Đoàn Thị thực lục đã mang lại bốn phát hiện khoa học mang tính đột phá:

Thứ nhất, luận văn xác thực dứt điểm nghi vấn thế kỷ về tác quyền Chinh phụ ngâm diễn âm. Đoạn ghi chép nguyên văn trong Hồng Hà phu nhân truyện khẳng định: ngâm khúc do Đặng Trần Côn soạn bằng chữ Hán, và bản diễn Nôm lưu truyền sâu rộng trong dân gian chính do Hồng Hà phu nhân diễn âm trong khoảng thời gian 3 năm (1743 – 1745) khi chồng bà là Tiến sĩ Tả thị lang Nguyễn Kiều đi sứ nhà Thanh.

Thứ hai, công trình phát hiện và giải mã trọn vẹn 65 tác phẩm trong Hồng Hà phu nhân di văn vốn bị thất lạc hoặc chưa từng được khảo sát hệ thống. Danh mục này gồm 26 bài thơ, 35 đôi câu đối và 4 bài văn xuôi, văn tế, trướng văn có quy mô lớn.

Thứ ba, nghiên cứu làm sáng tỏ nguồn gốc dòng dõi họ Đoàn vốn khởi thủy từ họ Lê (hậu duệ quan võ Lê Công Nẫm, tước Thiêm Hào Tử) đổi sang họ Đoàn từ thời thân phụ là Lê Doãn Nghi. Đồng thời, văn bản xác nhận Đoàn Thị Điểm là người phụ nữ đầu tiên trong lịch sử Việt Nam mở trường tư thục tại Chương Dương vào năm 1739, đào tạo học trò thi đỗ Tiến sĩ vào năm 1763 (khoa thi Quý Mùi thời Lê Cảnh Hưng).

Thứ tư, nguồn tư liệu bổ sung bức tranh chân thực về biến động xã hội đầu thế kỷ XVIII: gánh nặng thuế khóa năm 1731, nạn đói khủng khiếp năm 1741 tại Hải Dương khi 100 đồng tiền không đổi được một bữa ăn và tỷ lệ người sống sót chưa đầy 10%, tạo nên bối cảnh hiện thực hun đúc giá trị nhân đạo sâu sắc trong trước tác của bà.

Thảo luận kết quả

Cơ cấu thể loại của 65 tác phẩm di văn có thể được mô tả trực quan qua biểu đồ phân bố: thể loại câu đối chiếm tỷ trọng lớn nhất với 53,8% (35 tác phẩm), thể loại thơ Đường luật chữ Hán và chữ Nôm chiếm 40% (26 tác phẩm), còn lại 6,2% (4 tác phẩm) là văn tế và trướng văn quy mô lớn. Tỷ lệ này phản ánh rõ nét phương thức sinh hoạt văn hóa của tầng lớp trí thức trung đại, nơi nghệ thuật gắn liền với thực tế bang giao, thù ứng, phúng viếng và sinh hoạt làng xã.

So sánh với công trình Chinh phụ ngâm dẫn giải của Nguyễn Đỗ Mục năm 1937 và bài khảo cứu của Nguyễn Kim Hưng năm 1978 trên Tạp chí Văn học, kết quả nghiên cứu này đã khắc phục hoàn toàn sự gián đoạn tư liệu. Thay vì dừng lại ở các phán đoán gián tiếp, việc khai thác trực tiếp bản chép tay AHa1/2 xác nhận rằng di văn của bà không hề bị thất lạc vĩnh viễn mà nằm bảo lưu nguyên vẹn trong hệ thống gia phả dòng họ.

Sự kết hợp giữa tài năng bẩm sinh, nền giáo dục gia đình nghiêm cẩn và hoàn cảnh sống chịu nhiều mất mát tang tóc (cha mất năm 1729, anh trai mất năm 1735, hôn nhân muộn màng năm 37 tuổi và qua đời ở tuổi 44 vào năm 1748) là nguyên nhân căn bản tạo nên âm hưởng bi tráng, thiết tha trong các áng văn tế và bản dịch Chinh phụ ngâm.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát văn bản học và giá trị học thuật của đề tài, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao:

Một là, số hóa toàn diện 100% tài liệu và tiến hành dịch thuật chuẩn xác toàn bộ 65 tác phẩm trong Hồng Hà phu nhân di văn. Mục tiêu hoàn thành bản dịch chú giải đầy đủ trong vòng 12 tháng do Viện Nghiên cứu Hán Nôm phối hợp cùng các viện nghiên cứu văn học thực hiện.

Hai là, cập nhật và hiệu đính các thông tin văn học sử trong hệ thống giáo trình đại học và sách giáo khoa phổ thông. Phấn đấu đạt tỷ lệ chuẩn hóa thông tin 100% về tác quyền bản dịch Chinh phụ ngâm và tiểu sử Đoàn Thị Điểm trong lộ trình 2 năm tới, dưới sự chủ trì của Hội đồng chuyên môn Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Ba là, quy hoạch và xây dựng không gian lưu niệm, phục dựng trường dạy học Chương Dương và khu di tích danh nhân tại làng Giai Phạm (Hưng Yên) trong giai đoạn 2026 - 2028. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch các địa phương liên quan chịu trách nhiệm huy động nguồn lực bảo tồn di sản văn hóa vật thể và phi vật thể này.

Bốn là, tổ chức định kỳ 6 tháng một lần các hội thảo khoa học và diễn đàn học thuật về di sản nữ tác gia trung đại Việt Nam. Mục tiêu nâng chỉ số công bố nghiên cứu về văn học phụ nữ thời Lê - Trịnh lên 35% trong giai đoạn 3 năm tới, do các khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm và Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn dẫn dắt.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

Nhóm thứ nhất là các nhà nghiên cứu, giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học Việt Nam, Văn học trung đại và Hán Nôm học. Công trình cung cấp nguồn dữ liệu nguyên bản từ 100 tờ tư liệu chữ Hán để làm bằng chứng tham chiếu trong các công trình chuyên sâu về tác quyền văn học cổ.

Nhóm thứ hai là giáo viên Ngữ văn các cấp và sinh viên sư phạm. Luận văn cung cấp hệ thống tư liệu lịch sử, giai thoại văn học và bối cảnh sáng tác chuẩn xác phục vụ việc thiết kế bài giảng Chinh phụ ngâm, Truyền kỳ tân phả sinh động và giàu tính thuyết phục.

Nhóm thứ ba là các chuyên gia bảo tồn di sản, cán bộ thư viện và giám định văn bản cổ. Luận văn cung cấp quy trình mẫu mực về việc tiếp cận, phiên âm, giám định và xử lý tập cổ tự chỉ mang ký hiệu AHa1/2 tại các trung tâm lưu trữ quốc gia.

Nhóm thứ tư là các nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa và giới học. Luận văn mở ra góc nhìn đa chiều về vị thế, bản lĩnh tự lập và hoạt động sư phạm của phụ nữ Việt Nam thế kỷ XVIII thông qua mô hình trường học tư thục năm 1739 của Hồng Hà phu nhân.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Luận văn đưa ra bằng chứng xác thực nào để khẳng định Đoàn Thị Điểm là người dịch Chinh phụ ngâm ra chữ Nôm?

Bằng chứng quyết định nằm ở mục Hồng Hà phu nhân truyện trong văn bản Đoàn Thị thực lục. Văn bản chép rõ tác phẩm Chinh phụ ngâm từ truyện bằng chữ Hán do Đặng Trần Côn sáng tác, và khúc ngâm diễn âm lưu truyền rộng rãi trong đời sống chính là do Hồng Hà phu nhân thực hiện trong 3 năm chồng đi sứ triều Thanh (1743 - 1745).

Câu hỏi 2: Văn bản Đoàn Thị thực lục có xuất xứ và độ tin cậy khoa học như thế nào?

Văn bản có xuất xứ từ tập cổ tự chỉ tại thôn Trung Phú, xã Giai Phạm, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên, do Viện Viễn đông Bác cổ sao chụp năm 1919. Văn bản gồm 100 tờ chữ Hán viết chân phương, có chữ ký của Quản bạ Lê Văn Thiệu và nhận thực của Lý trưởng Đoàn Xuân Mai, hiện lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm dưới ký hiệu AHa1/2.

Câu hỏi 3: Vì sao gia phả dòng họ Đoàn Thị Điểm lại bắt đầu bằng Ngọc phả nhà Lê?

Theo Hồng Hà phu nhân gia phả, tổ tiên của dòng họ vốn mang họ Lê, bắt đầu từ cụ 9 đời Lê Phúc Lâm và cụ 5 đời Lê Công Nẫm (Thái thường tự thiếu khanh, tước Thiêm Hào Tử). Đến đời thân phụ là Lê Doãn Nghi, do nằm mộng thấy thần nhân khuyên đổi sang họ Đoàn mới đỗ đạt, họ Lê tại Giai Phạm mới chính thức đổi thành họ Đoàn.

Câu hỏi 4: Đóng góp đặc biệt nhất của Đoàn Thị Điểm trong lĩnh vực giáo dục là gì?

Năm 1739, bà chuyển gia đình về xã Chương Dương bên bờ sông Hồng và mở trường dạy học riêng. Đây là hiện tượng độc nhất vô nhị trong lịch sử phong kiến Việt Nam khi một phụ nữ đứng đầu trường học, quy tụ hơn 50 sĩ tử theo học và đào tạo nên học trò Đào Duy Doãn thi đỗ Tiến sĩ năm 1763.

Câu hỏi 5: Tập di văn của Đoàn Thị Điểm bao gồm những thể loại sáng tác chính nào?

Hồng Hà phu nhân di văn gồm 65 tác phẩm đa dạng, bao gồm 26 bài thơ xướng họa và vịnh cảnh, 35 đôi câu đối đề miếu mạo, đình làng, mừng thọ và viếng tang, cùng 4 áng văn tế, trướng văn lớn thể hiện tình cảm gia đình, lòng trung nghĩa và tư tưởng nhân văn sâu sắc.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu thông qua năm đóng góp khoa học trọng yếu:

• Khảo cứu toàn diện và làm sáng tỏ nguồn gốc văn bản học của tập cổ tự chỉ ký hiệu AHa1/2 gồm 100 tờ chép tay lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm.
• Cung cấp chứng cứ lịch sử và văn bản học vững chắc khẳng định tác quyền bản dịch Chinh phụ ngâm diễn Nôm thuộc về nữ sĩ Đoàn Thị Điểm (1705 – 1748).
• Phát hiện, phân loại và phiên dịch hệ thống 65 tác phẩm trong Hồng Hà phu nhân di văn, làm phong phú đáng kể kho tàng văn học trung đại thế kỷ XVIII.
• Dựng lại chân thực tiểu sử, gia phả và sự nghiệp mở trường dạy học đầu tiên của một nữ trí thức tài danh tại Chương Dương năm 1739.
• Đóng góp nguồn cứ liệu sinh động về bối cảnh lịch sử xã hội, nạn đói năm 1741 và các phong trào khởi nghĩa nông dân thời Lê mạt.

Kế hoạch tiếp theo cần tập trung xuất bản công trình toàn tập di văn có đối chiếu nguyên bản Hán Nôm trong vòng 24 tháng tới. Đề tài kêu gọi cộng đồng học thuật trong và ngoài nước tiếp tục đào sâu khai thác các di sản Hán Nôm địa phương, nhằm bảo tồn và phát huy trọn vẹn những giá trị văn hóa ngàn năm của dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 16 Xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XVIII là xã hội với cuộc nội chiến kéo dài giữa họ Trịnh và họ Nguyễn đã làm nhân dân Việt Nam, nhất là nhân dân ở Đàng ngoài vô cùng khốn khổ. Chiến tranh liên miên kéo theo nó là tô thuế, nạn dao dịch, binh dịch. Không những thế các chúa Trịnh còn lo việc ăn chơi và xây dựng chùa chiền hơn lo việc trị nước, mỗi cuộc trùng tu hay tôn tạo chùa chiền là gánh nặng dao dịch, thuế má theo đó tăng lên khiến cuộc sống của người dân vô cùng khốn cùng. Nhà nước lại không quan tâm đến sản xuất đã tạo nên nhiều mối đe dọa tự nhiên.

Thế kỷ XVIII, nạn đê vỡ, hạn lụt xảy ra liên miên, uy hiếp thường xuyên nền sản xuất nông nghiệp, tình trạng thiên tai mất mùa, đói kém xảy ra khá phổ biến ở thế kỷ này. Triều đình tỏ ra bất lực trước sức lớn mạnh của các cuộc khởi nghĩa nông dân. Việc chống lại nghĩa quân không còn dễ dàng như trước mà là một việc vô cùng gian lao và nguy hiểm. Nhiều kẻ thấy việc “tiễu phạt” nghĩa quân không còn là một dịp để thăng quan tiến chức nữa.

Họ đã mỏi mệt trước lực lượng đấu tranh bền bỉ của nhân dân. Ngay trong giai cấp phong kiến đã nảy ra tâm lý chán ghét chiến tranh, một thứ chiến tranh tàn phá đất nước, gieo tang tóc cho nhân dân, làm mòn mỏi giai cấp phong kiến, cuộc sống càng thêm khổ cực. Qua Đoàn Thị thực lục chúng ta có thể biết rõ hơn về thân thế và sự nghiệp của Đoàn Thị Điểm : quê nội của bà là làng Giai Phạm nổi tiếng “nhân kiệt địa linh”, quê ngoại của bà là đất Thăng Long lừng danh “ngàn năm văn hiến”. Đoàn Thị thực lục cũng cho biết bà học rất thông minh, giỏi văn chương “miệng nói ra là thành văn chương và làm việc gì cũng phải phép”.

Nhất là về hiếu hạnh và nữ công của bà thì cả vùng đều biết tiếng. Do sống ở Thăng Long, quê mẹ thời gian dài nên bà đã trau dồi được nhiều kiến thức, quen biết nhiều người nơi đây, và bà cũng chứng kiến cảnh loạn lạc ở Kinh thành. Điều đó đã tạo cho bà có được hồn thơ cùng với thực tế 17 cuộc sống giúp bà sau này dịch thành công ra chữ Nôm tác phẩm Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn bằng Hán văn. 18 CHƯƠNG 2 VĂN BẢN ĐOÀN THỊ THỰC LỤC VÀ PHẦN CHÉP VỀ HỒNG HÀ PHU NHÂN DI VĂN 2.

Văn bản Đoàn Thị thực lục 2. Xuất xứ văn bản Đoàn Thị thực lục nguyên được chép trong một tập sách có nhan đề “Hưng Yên tỉnh, Yên Mỹ huyện, Yên Phú tổng, Giai Phạm xã, Trung Phú thôn cổ tự chỉ”. Tập sách này có được là do phái viên của Học viện Viễn đông Bác cổ Pháp tại Hà Nội về tận xã Giai Phạm tiến hành sao chép các giấy tờ có chữ Hán và chữ Nôm, tức cái gọi là “cổ chỉ” (giấy cổ) hoặc “cổ tự chỉ” (giấy tờ có chữ cổ) để mang về lưu tại Thư viện của Học viện. Tập sách “Hưng Yên tỉnh, Yên Mỹ huyện, Yên Phú tổng, Giai Phạm xã, Trung Phú thôn cổ tự chỉ” được sao chép vào năm Khải Định 4 (tức 1919), dựa vào một bản gốc do xã đệ trình.

Ở cuối bản sao, có chữ ký của Quản bạ Lê Văn Thiệu là trưởng thôn, và nhận thực của Lý trưởng Đoàn Xuân Mai là cháu xa đời của họ Đoàn. Tập bản sao này hiện được tàng trữ tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm, mang ký hiệu AHa1/2, và trong cuốn Di sản Hán Nôm Việt Nam – Thư mục đề yếu - Bổ di I, do Trần Nghĩa chủ biên, Nxb. KHXH, Hà Nội – 2003, có giới thiệu sơ bộ (xem Quyển Hạ, mục sách 2155). Trong sách Di sản Hán Nôm Việt Nam – Thư mục đề yếu do Trần Nghĩa và Francois Gpos đồng chủ biên, cũng có giới thiệu một cuốn Đoàn Thị thực lục, nhưng đây là sách riêng của H.

Maspero, hiện tàng trữ ở Thư viện Hiệp hội Châu Á, Paris, mang ký hiệu Paris. Ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm không có sách này. Tình trạng văn bản Văn bản chép tay, khổ giấy 27cm x 16cm, 100 tờ, mỗi tờ 2 trang, mỗi trang 8 dòng, mỗi dòng xấp xỉ 20 chữ Hán viết chân phương. 19 Tờ 1a chính giữa trang sách có dòng chữ “Hưng Yên tỉnh, Giai Phạm xã, Trung Phú thôn cổ tự chỉ” được viết bằng nét chữ to, ở giữa có chua dòng chữ nhỏ “Yên Mỹ huyện, Yên Phú tổng”, có nghĩa đây là tập giấy tờ cũ ở thôn Trung Phú, xã Giai Phạm, huyện Yên Mỹ, tổng Yên Phú, tỉnh Hưng Yên”.

Bên trái của trang sách ghi dòng chữ nhỏ “Cổ Hiến Phạm xã, thuộc Kinh Bắc xứ, Thuận An phủ, Văn Giang huyện = xưa thuộc xã Hiến Phạm, thuộc xứ Kinh Bắc, phủ Thuận An, huyện Văn Giang”. Đây là những gì được ghi ở tờ đầu tiên, mặt trước của tập sách. Tờ 1b ghi : “Giai Phạm xã, Trung Phú thôn, cổ tự chỉ” đây là dòng chữ tiếp nối, cho biết xuất xứ của tập văn bản. Tiếp đó, ngay phía bên trái là mục lục của tập sách gồm các tiêu đề : - “Hoàng Lê Ngọc phả = Ngọc phả triều nhà Lê”, phía dưới chua dòng chữ nhỏ, viết thành hai hàng (lưỡng cước chú): “Cảnh Hưng ngự chế tự tính phả hệ = Bài tựa của vua Lê Cảnh Hưng và phả hệ”.

- “Lê Hoàng ấn kiếm thực lục = Thực lục ấn kiếm của nhà Lê”. - “Đoàn Thị thực lục = Thực lục về họ Đoàn”, phía dưới ghi dòng chữ nhỏ, viết thành hai hàng “do Hồng Hà Đoàn phu nhân Thị Điểm lược phả tính di văn = gồm gia phả tóm lược của Hồng Hà phu nhân Đoàn thị Điểm và phần văn chương còn để lại của bà”. Tờ 2a ghi tiếp mục lục của tập văn bản : - “Lam Sơn cổ tích lưu thanh sách = Chuyện cổ Lam Sơn lưu sử xanh”. - “Hoàng Lê Ngọc phả ký tập = Tập ngọc phả của vua Lê”.

- “Kiếm thủy kim truyền ký phả văn = Bài văn phả ký còn truyền đến nay về hồ Hoàn Kiếm”. Phía dưới trang 2a có dòng chữ nhỏ viết thành 5 hàng, mỗi hàng có 3 chữ: “Yên Phú tổng, Giai Phạm xã, Trung Phú thôn, viễn tôn đẳng, bái thủ thư = Con cháu xa đời ở thôn Trung Phú, xã Giai Phạm, tổng Yên Phú kính chép”. 20 Tờ 2b là phần chính văn, bắt đầu bằng Hoàng Lê Ngọc phả ký tập từ tờ 2b đến tờ 24b. Dưới tiêu đề có ghi dòng chữ “Ngự chế Ngọc phả ký tự = Bài tựa của Ngọc phả ký, do nhà vua soạn”.

Phần chính văn Hoàng Lê Ngọc phả ký tập được viết bằng chữ to, phần “lưỡng cước chú” viết bằng chữ nhỏ. Và để tỏ ý tôn kính, các chữ “trẫm”, “tổ”, “thánh”, “thần”, “hoàng” đều viết nhô cao lên (đài đầu) so với các dòng chữ còn lại. Các tờ 5b, 6a, 6b phía đầu trang sách là 3 dấu bảo ấn, hình vuông, với 4 chữ “sắc mệnh chi bảo”, viết theo kiểu “triện thể”. Tờ 7a ghi 4 chữ lớn “Thần kiếm hình trạng = Hình dạng của kiếm thần”.

Tờ 7b vẽ hình lưỡi gươm thần với 4 chữ “Lê Lợi thuận thiên = Lê Lợi thuận theo ý trời” “Thuận thiên” còn là nien hiệu của Lê Thái Tổ (Lê Lợi) được viết ở phần mũi và chuôi kiếm. Xung quanh chiếc kiếm thần là 4 chữ “Thần kiếm hình trạng = Hình dạng lưỡi gươm thần” cũng được ghi bằng triện thể. Từ tờ 8a, dòng 2, đến trang 14b là Hoàng Lê Ngọc phả ký tập, phần này ghi tên tự, tên huý của các vua triều Lê. Từ tờ 14b đến tờ 17b là “Mỹ tặng vương thụy phi thụy tập ký = Những mỹ tự tặng cho cha, mẹ của các vua”.

Từ tờ 17b đến tờ 24b là “Hoàng Lê Ngọc phả tương truyền thế hệ chi đồ = Sơ đồ về thế thứ các đời của dòng họ vua nhà Lê”. Phần thứ hai của tập sách là Đoàn Thị thực lục bắt đầu từ tờ 24 đến tờ 100. Phần này bao gồm: - Hồng Hà phu nhân gia phả. - Hồng Hà phu nhân di văn.

- Hồng Hà phu nhân truyện. - Hồng Hà phu nhân nghiêm phụ thần đạo bi ký.Hồng Hà phu nhân gia phả (từ tờ 24 đến tờ 53) : Được viết bằng chữ to, kèm theo một số lưỡng cước chú.Hồng Hà phu nhân di văn (từ tờ 53 đến tờ 95) : Tiêu đề Hồng Hà phu nhân di văn được viết bằng chữ to, phía trên của mấy chữ “Hồng Hà phu nhân di văn” là hai chữ “Phụ biên” (biên chép thêm vào). Phần này gồm thơ, văn, câu đối chép lẫn lộn, không tách hẳn theo từng thể loại.Hồng Hà phu nhân truyện (từ tờ 95a đến tờ 96a) : Phía dưới dòng chữ lớn “Hồng Hà phu nhân truyện” là dòng cước chú chữ nhỏ “Nguyễn Công Kiều á phu nhân = Bà vợ thứ (Đoàn Thị Điểm) của Nguyễn Kiều”.Hồng Hà phu nhân nghiêm phụ thần đạo bi ký (từ tờ 96a đến tờ 98a). Ở đây, dưới tiêu đề tấm bia “Lê triều Thái học sinh Dương Kính tiên sinh bi chí” là bài văn và bài minh do các môn nhân của Đoàn Doãn Nghi soạn.

Cuối bài văn bia là tên những người học trò đã khởi công (Đào Duy Dung, Nguyễn Đình Dung), góp kinh phí (Vũ Đình Huyên…tất cả 9 người) và soạn bài văn bia. Tờ 100a cuối tập sách có 4 hàng chữ: - Hàng thứ nhất: “Yên Phú tổng, Giai Phạm xã, Trung Phú thôn, cổ tự chỉ = Cổ tự chỉ ở thôn Trung Phú, xã Giai Phạm, tổng Yên Phú”. - Hàng thứ hai: “Khải Định tứ niên bát nguyệt sơ lục nhật thừa phái hồi sao cứ kiến xã nội đệ tường phụng sao tập thành nhất bản = Vào ngày 6 tháng 8 năm Khải Định thứ tư (tức năm 1919) phái viên (của Học viện Viễn đông bác cổ Pháp tại Hà Nội) về tận địa phương sao chép, theo văn bản do xã cung cấp, thành một tập). - Hàng thứ ba: “Lê tộc trưởng tôn quản bạ Lê Văn Thiệu ký = Người giữ tài liệu là Lê Văn Thiệu, cháu đích tôn của dòng họ Lê, ký tên”.

- Hàng thứ tư: “Thừa nhận thực Đoàn tộc viễn tôn Lý trưởng Đoàn Xuân Mai = Người nhận thực là Đoàn Xuân Mai, cháu xa đời của họ Đoàn”. Nội dung văn bản Sau khi hiểu rõ tình trạng văn bản, chúng ta hãy đi vào nội dung từng phần trong tập sách. Để tiện theo dõi, ta có thể chia văn bản ra làm hai phần chính: - Hoàng Lê Ngọc phả ký tập - Đoàn Thị thực lục Sau đây là nội dung cụ thể của từng phần: 1.