Luận văn thạc sĩ nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ xác định type vi rút gây bệnh lở mồm long móng ở trâu bò tại 3 huyện thọ xuân thường xuân lang chánh tỉnh thanh hóa và biện pháp khống chế

Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ và xác định type virus gây bệnh lở mồm long móng ở trâu bò tại 3 huyện Thanh Hóa, đề xuất biện pháp khống chế hiệu quả.

• Tác giả: Lê Ngọc Bảo
• Người hướng dẫn: PGS. TS Đặng Xuân Bình
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Dịch Tễ Và Biện Pháp Khống Chế Bệnh Lở Mồm Long Móng Ở Trâu Bò Tại Thanh Hóa
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Mục tiêu nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Lịch sử bệnh
• 1.1.1. Bệnh LMLM trên thế giới
• 1.1.2. Bệnh LMLM ở Việt Nam
• 1.2. Hình thái và cấu trúc
• 1.2.1. Đặc tính di truyền, cấu trúc gen, kháng nguyên
• 1.2.2. Đặc tính kháng nguyên
• 1.3. Đặc điểm dịch tễ học của vi rút LMLM
• 1.3.1. Động vật cảm thụ
• 1.3.2. Đường xâm nhập
• 1.3.3. Cơ chế sinh bệnh
• 1.3.4. Chất chứa vi rút
• 1.3.5. Con đường và phương thức truyền lây
• 1.3.6. Lứa tuổi mắc bệnh
• 1.3.7. Tỷ lệ ốm và chết
• 1.4. Đáp ứng miễn dịch trong bệnh LMLM
• 1.5. Triệu chứng và bệnh tích ở trâu, bò mắc bệnh
• 1.6. Chẩn đoán lâm sàng
• 1.7. Chẩn đoán phòng thí nghiệm
• 1.8. Phòng bệnh LMLM
• 1.8.1. Vệ sinh phòng dịch
• 1.8.2. Vắc xin phòng bệnh
• 2. Chương 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh LMLM tại huyện Thọ Xuân, Thường Xuân, Lang Chánh, tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2012 – 2014
• 2.2.2. Xác định sự lưu hành type vi rút LMLM gây bệnh tại huyện Lang Chánh, tỉnh Thanh Hóa năm 2014
• 2.2.3. Xác định hiệu giá kháng thể ở trâu, bò và tình hình tiêm phòng LMLM tại 3 huyện Thọ Xuân, Thường Xuân và Lang Chánh tỉnh Thanh Hóa
• 2.2.4. Nguyên nhân và đề xuất biện pháp khống chế bệnh LMLM ở gia súc (trâu, bò, lợn)
• 2.3. Vật liệu nghiên cứu
• 2.3.1. Mẫu bệnh phẩm
• 2.3.2. Tài liệu, số liệu
• 2.3.3. Sinh phẩm và Kit xét nghiệm
• 2.3.4. Thiết bị và dụng cụ thí nghiệm
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp lấy mẫu máu
• 2.4.2. Phương pháp lấy mẫu biểu mô
• 2.4.3. Phương pháp 3ABC - ELISA phát hiện kháng thể nhiễm tự nhiên
• 2.4.4. Thiết kế thí nghiệm xác định tình hình nhiễm vi rút tự nhiên
• 2.4.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh LMLM tại huyện Thọ Xuân, Thường Xuân, Lang Chánh, tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2012 – 2014
• 3.1.1. Tình hình dịch LMLM xảy ra tại 3 huyện Thọ Xuân, Thường Xuân, Lang Chánh tỉnh Thanh Hóa năm 2014
• 3.1.2. Tình hình bệnh LMLM xảy ra ở bò phân bố theo địa điểm tại huyện Lang Chánh năm 2014
• 3.1.3. Tình hình bệnh LMLM xảy ra ở bò phân bố theo thời gian tại huyện Lang Chánh năm 2014
• 3.1.4. Tình hình bệnh LMLM xảy ra ở bò huyện Lang Chánh theo tính biệt
• 3.1.5. Đặc điểm bệnh LMLM theo tuổi ở bò nuôi tại huyện Lang Chánh năm 2014
• 3.1.6. Triệu chứng lâm sàng, bệnh tích bệnh LMLM năm 2014 ở bò nuôi tại huyện Lang Chánh
• 3.2. Xác định sự lưu hành type vi rút LMLM gây bệnh tại huyện Lang Chánh, tỉnh Thanh Hóa năm 2014
• 3.2.1. Xác định sự lưu hành của vi rút LMLM tại 3 huyện Thọ Xuân, Thường Xuân, Lang Chánh tỉnh Thanh Hóa bằng phản ứng 3ABC-ELISA
• 3.3. Tình hình tiêm phòng vắc xin LMLM cho đàn gia súc trên địa bàn 3 huyện Thọ Xuân, Thường Xuân và Lang Chánh năm 2015
• 3.4. Xác định hiệu giá kháng thể ở trâu, bò tại 3 huyện Thọ Xuân, Thường Xuân và Lang Chánh tỷ lệ tiêm phòng vắc xin LMLM
• 3.5. Nguyên nhân và đề xuất biện pháp khống chế bệnh LMLM ở gia súc (trâu, bò, lợn)
• 3.5.1. Đề xuất biện pháp khống chế dịch LMLM
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghiên cứu dịch tễ bệnh lở mồm long móng

Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm dịch tễ của bệnh lở mồm long móng (LMLM) tại ba huyện Thọ Xuân, Thường Xuân, và Lang Chánh thuộc tỉnh Thanh Hóa. Bệnh LMLM là một bệnh truyền nhiễm cấp tính, lây lan nhanh, gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi gia súc, đặc biệt là trâu bò. Nghiên cứu đã xác định được sự lưu hành của các type vi rút gây bệnh, bao gồm type O, A, và Asia1, trong đó type O là chủ yếu. Kết quả cho thấy bệnh có xu hướng bùng phát theo mùa, đặc biệt vào mùa đông và xuân, với tỷ lệ mắc bệnh cao ở động vật nuôi trẻ tuổi.

1.1. Đặc điểm dịch tễ học

Nghiên cứu đã phân tích đặc điểm dịch tễ học của bệnh LMLM, bao gồm đường lây truyền, độ tuổi mắc bệnh, và tỷ lệ tử vong. Bệnh chủ yếu lây qua tiếp xúc trực tiếp giữa các vật nuôi hoặc qua môi trường bị ô nhiễm. Kết quả cho thấy trâu bò dưới 2 tuổi có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn, với triệu chứng lâm sàng như sốt, nổi mụn nước ở miệng và chân.

1.2. Phân bố địa lý

Bệnh LMLM phân bố không đồng đều tại ba huyện nghiên cứu. Lang Chánh ghi nhận số ca mắc bệnh cao nhất, tiếp theo là Thường Xuân và Thọ Xuân. Sự phân bố này liên quan đến mật độ chăn nuôi gia súc và điều kiện vệ sinh môi trường. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các khu vực có hệ thống quản lý dịch bệnh yếu kém có nguy cơ bùng phát dịch cao hơn.

II. Biện pháp khống chế bệnh lở mồm long móng

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp khống chế bệnh LMLM, tập trung vào việc sử dụng vắc xin phù hợp và cải thiện hệ thống quản lý dịch bệnh. Kết quả cho thấy việc tiêm phòng vắc xin type O đã giúp giảm đáng kể tỷ lệ mắc bệnh tại các huyện nghiên cứu. Ngoài ra, nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức cộng đồng về phòng chống dịch bệnh và áp dụng các biện pháp vệ sinh chuồng trại.

2.1. Sử dụng vắc xin

Nghiên cứu đã xác định hiệu quả của vắc xin trong việc kiểm soát bệnh LMLM. Kết quả cho thấy tỷ lệ kháng thể ở trâu bò sau tiêm phòng đạt mức cao, giúp giảm nguy cơ bùng phát dịch. Tuy nhiên, việc lựa chọn loại vắc xin phù hợp với type vi rút lưu hành tại địa phương là yếu tố quyết định hiệu quả của chương trình tiêm phòng.

2.2. Quản lý dịch bệnh

Nghiên cứu đề xuất cải thiện hệ thống quản lý dịch bệnh thông qua việc tăng cường giám sát, kiểm soát vận chuyển động vật nuôi, và xử lý kịp thời các ổ dịch. Các biện pháp này giúp ngăn chặn sự lây lan của bệnh LMLM sang các khu vực lân cận, đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp tại Thanh Hóa.

III. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu cung cấp dữ liệu quan trọng về dịch tễ học và type vi rút gây bệnh LMLM tại Thanh Hóa, góp phần bổ sung thông tin cho các nghiên cứu về bệnh truyền nhiễm ở Việt Nam. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học để các cơ quan chức năng lựa chọn loại vắc xin phù hợp và xây dựng chiến lược phòng chống dịch bệnh hiệu quả. Nghiên cứu cũng có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo vệ sức khỏe động vật và phát triển bền vững ngành chăn nuôi gia súc.

3.1. Đóng góp khoa học

Nghiên cứu đã xác định được sự lưu hành của các type vi rút LMLM tại Thanh Hóa, cung cấp dữ liệu quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo về dịch tễ học và kiểm soát bệnh. Kết quả nghiên cứu cũng góp phần vào việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về bệnh truyền nhiễm ở động vật nuôi.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp khống chế bệnh LMLM, bao gồm tiêm phòng vắc xin và cải thiện hệ thống quản lý dịch bệnh. Các biện pháp này đã được áp dụng tại Thanh Hóa, giúp giảm thiểu thiệt hại do bệnh LMLM gây ra và đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành chăn nuôi gia súc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh lở mồm long móng (LMLM) là bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm hàng đầu ở động vật móng guốc chẵn, được Tổ chức Thú y Thế giới xếp đầu bảng các dịch bệnh động vật bắt buộc phải khai báo. Tại Việt Nam, tình hình dịch bệnh diễn biến hết sức phức tạp khi trong năm 2014 đã có 13 tỉnh, thành phố bùng phát dịch với tổng số 2.978 gia súc mắc bệnh (gồm 1.438 con trâu, 1.365 con bò, 144 con lợn và 31 con dê). Riêng trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa, năm 2014 đã ghi nhận 51 con bò mắc bệnh tại khu vực miền núi.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ đặc tính đa dạng kháng nguyên của vi rút LMLM với 7 serotype trên thế giới và 3 type lưu hành tại Việt Nam gồm O, A, Asia 1. Do các type vi rút không tạo ra miễn dịch bảo hộ chéo, việc sử dụng vắc xin không đúng chủng loại sẽ dẫn đến thất bại trong kiểm soát dịch. Bên cạnh đó, Thanh Hóa sở hữu vị trí cửa ngõ giao thương Bắc - Trung Bộ với diện tích 11.106,09 km², có 102 km bờ biển và đường biên giới giáp Lào, kết hợp hệ thống giao thông huyết mạch như Quốc lộ 1A, đường Hồ Chí Minh và Quốc lộ 217, tạo điều kiện cho mầm bệnh phát tán nhanh chóng.

Mục tiêu của nghiên cứu nhằm khảo sát đặc điểm dịch tễ học bệnh LMLM, định type vi rút gây bệnh trên đàn bò và đánh giá hiệu giá kháng thể bảo hộ sau tiêm phòng vắc xin tại 3 huyện Thọ Xuân, Thường Xuân, Lang Chánh trong giai đoạn từ tháng 8/2014 đến tháng 6/2015. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn, cung cấp cơ sở khoa học chính xác giúp cơ quan thú y lựa chọn đúng chủng vắc xin phòng bệnh, giảm thiểu tỷ lệ tử vong ở gia súc non (vốn có thể lên tới 90%), bảo vệ an toàn cho tổng đàn gia súc và ngăn chặn thiệt hại kinh tế hàng tỷ đồng cho người chăn nuôi địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết dịch tễ học thú y truyền nhiễm hiện đại và sinh học phân tử vi rút học. Tác nhân gây bệnh là vi rút LMLM thuộc chi Aphthovirus, họ Picornaviridae, có cấu trúc hạt virion đối xứng 20 mặt với kích thước siêu nhỏ từ 20-28 nm. Hệ gen của vi rút là phân tử ARN sợi đơn dương dài khoảng 8,4 kb, mã hóa cho các protein cấu trúc vỏ capsid (VP1, VP2, VP3, VP4) và các protein phi cấu trúc (NSP như 2C, 3AB, 3ABC, 3D). Trong đó, protein VP1 giữ vai trò quyết định tính kháng nguyên và khả năng sinh kháng thể trung hòa, nhưng đồng thời cũng là vùng có tần số đột biến cao dẫn đến sự hình thành nhiều phân type (subtype).

Khung lý thuyết miễn dịch học phân biệt rõ ràng hai trạng thái: kháng thể kháng protein cấu trúc hình thành do tiêm vắc xin hoặc nhiễm bệnh, và kháng thể kháng protein phi cấu trúc (đặc biệt là kháng thể kháng 3ABC) chỉ xuất hiện khi vi rút sống nhân lên trong cơ thể vật chủ. Nghiên cứu đồng thời vận dụng khái niệm "động vật mang trùng" (carrier animals) – những cá thể lưu giữ vi rút sống ở vùng hầu họng trên 28 ngày sau nhiễm – và cơ chế lan truyền dịch tễ học qua đường hô hấp với khả năng phát tán theo gió xa tới 100 km trong điều kiện thuận lợi.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm mẫu biểu mô, dịch mụn nước thu thập từ các ổ dịch lâm sàng và mẫu huyết thanh lấy từ tĩnh mạch cổ (dung tích 3 ml/mẫu) của trâu, bò tại 3 huyện Thọ Xuân, Thường Xuân, Lang Chánh trong giai đoạn từ tháng 8/2014 đến tháng 6/2015. Phương pháp chọn mẫu kết hợp giữa chọn mẫu có chủ đích tại các ổ dịch đang phát tác để lấy bệnh phẩm biểu mô và chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên theo lứa tuổi, tính biệt trên đàn trâu bò khỏe mạnh để giám sát huyết thanh học.

Phương pháp phân tích trong phòng thí nghiệm được tiến hành tại Trung tâm Chẩn đoán Thú y Vùng 3 theo quy chuẩn của Cục Thú y và Tổ chức Thú y Thế giới:

• Kỹ thuật 3ABC-ELISA (sử dụng kít FMD-3ABC bo-ov IDEXX Thụy Sỹ mã FBT139T) được lựa chọn nhờ độ nhạy và độ đặc hiệu cao, là công cụ tối ưu để phân biệt gia súc có kháng thể do nhiễm vi rút thực địa hay do tiêm vắc xin tinh sạch.
• Kỹ thuật LPB-ELISA và phản ứng RT-PCR sử dụng kít chẩn đoán chuyên biệt từ Viện Pirbright (Vương quốc Anh) và Invitrogen nhằm xác định chính xác serotype vi rút gây bệnh trong vòng 24 giờ.
• Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan, khả năng xử lý số lượng mẫu lớn và cung cấp dữ liệu đối sánh tin cậy với hệ thống dịch tễ học thú y quốc tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, điều tra dịch tễ tại 3 huyện Thọ Xuân, Thường Xuân và Lang Chánh cho thấy dịch bệnh trong năm 2014 tập trung chủ yếu trên đàn bò tại huyện vùng cao Lang Chánh, chiếm trọn 51 ca mắc bệnh của tỉnh Thanh Hóa. Bệnh bùng phát mạnh vào thời điểm giao mùa từ tháng 11 đến trước Tết Nguyên đán với điều kiện thời tiết mưa phùn ẩm ướt.

Thứ hai, triệu chứng lâm sàng ở gia súc mắc bệnh diễn biến điển hình với cơn sốt cao 40-41°C kéo dài 2-3 ngày, xuất hiện mụn nước ở niêm mạc miệng, gờ vành móng, kẽ móng chân làm bong tróc biểu mô và gây hiện tượng đi khập khiễng, què chân. Trong khi tỷ lệ chết ở bò trưởng thành ở mức thấp dưới 5%, tỷ lệ tử vong ở bê non lên tới khoảng 80-90% do biến chứng viêm cơ tim cấp tính hoại tử (bệnh tích tim vằn da hổ).

Thứ ba, kết quả xét nghiệm mẫu bệnh phẩm bằng kỹ thuật RT-PCR và LPBE khẳng định toàn bộ các mẫu biểu mô dương tính tại Lang Chánh đều do vi rút LMLM serotype O gây ra, thuộc dòng lưu hành phổ biến ở các tỉnh Bắc Trung Bộ.

Thứ tư, khảo sát huyết thanh học sau tiêm phòng vắc xin cho thấy sau mũi tiêm thứ nhất, tỷ lệ trâu bò có hiệu giá kháng thể đạt mức bảo hộ chỉ dao động trong khoảng 60-70%. Tuy nhiên, sau khi được tiêm phòng nhắc lại mũi 2, tỷ lệ gia súc đạt hiệu giá kháng thể bảo hộ tăng vọt lên trên 85-90%, tạo lập hàng rào miễn dịch quần thể vững chắc.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân khiến dịch bệnh tập trung tại huyện Lang Chánh xuất phát từ tập quán chăn thả rông trâu bò trên các triền đồi, bãi cỏ tự nhiên, tạo điều kiện cho vi rút lây lan trực tiếp và gián tiếp qua nguồn nước, thức ăn. Bên cạnh đó, việc tiếp nhận các đàn bò giống hỗ trợ phát triển kinh tế không rõ nguồn gốc kiểm dịch đã làm xâm nhập mầm bệnh vào địa bàn.

Dữ liệu nghiên cứu khi được trực quan hóa qua biểu đồ đường phân bố theo thời gian cho thấy đỉnh dịch gắn liền với các tháng có nhiệt độ thấp và độ ẩm cao. Đồng thời, bảng đối sánh hiệu giá kháng thể giữa hai đợt tiêm phòng minh chứng rõ rệt quy luật đáp ứng miễn dịch thứ phát: liều vắc xin đầu tiên chỉ kích thích miễn dịch tiên phát ở mức vừa phải, trong khi liều tiêm nhắc lại kích hoạt tế bào nhớ miễn dịch, tạo hàm lượng kháng thể trung hòa cao và kéo dài từ 4-6 tháng.

So sánh với các nghiên cứu giai đoạn 2010-2014 của Cục Thú y trên phạm vi cả nước, kết quả này hoàn toàn tương đồng về quy luật lưu hành của serotype O (chiếm ưu thế so với type A và Asia 1). Điều này khẳng định cơ quan chức năng địa phương chỉ cần tập trung nguồn lực tiêm vắc xin đơn giá type O hoặc vắc xin đa giá có thành phần kháng nguyên tương đồng thay vì sử dụng dàn trải các loại vắc xin không phù hợp, giúp tiết kiệm đáng kể ngân sách phòng chống dịch.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực địa và phân tích dịch tễ, 4 nhóm giải pháp khống chế bệnh LMLM được đề xuất triển khai:

1. Triển khai chiến dịch tiêm phòng vắc xin định kỳ: Chi cục Thú y tỉnh Thanh Hóa phối hợp với Trạm Thú y các huyện Thọ Xuân, Thường Xuân, Lang Chánh tổ chức tiêm phòng vắc xin LMLM 2 lần/năm (đợt 1 vào tháng 3-4 và đợt 2 vào tháng 9-10). Yêu cầu sử dụng vắc xin vô hoạt chứa serotype O phù hợp, thực hiện nghiêm ngặt quy trình tiêm mũi 2 nhắc lại sau mũi 1 từ 3-4 tuần cho gia súc tơ, đảm bảo tỷ lệ bao phủ miễn dịch đạt trên 80% tổng đàn trâu, bò trên toàn địa bàn.

2. Kiểm soát chặt chẽ công tác kiểm dịch vận chuyển: Lực lượng Thú y phối hợp với Quản lý thị trường và Công an giao thông thiết lập các chốt kiểm dịch liên ngành trên tuyến đường Quốc lộ 1A, đường Hồ Chí Minh và Quốc lộ 217 từ quý I/2016. Thực hiện kiểm tra 100% các lô gia súc nhập vào địa phương, kiên quyết xử lý và tiêu hủy gia súc không có chứng nhận kiểm dịch theo đúng tinh thần Quyết định số 38/2006/QĐ-BNN của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

3. Áp dụng nghiêm ngặt quy trình an toàn sinh học chuồng trại: Các hộ chăn nuôi và trang trại thực hiện định kỳ tiêu độc khử trùng chuồng nuôi 1-2 lần/tuần bằng vôi bột 20%, dung dịch xút 2% hoặc formol 2%. Gia súc mới mua về bắt buộc phải nuôi cách ly tối thiểu 21 ngày trước khi nhập đàn nhằm giảm thiểu 95% nguy cơ xâm nhập mầm bệnh tồn lưu từ bên ngoài.

4. Nâng cao năng lực giám sát dịch tễ chủ động: Trung tâm Chẩn đoán Thú y Vùng 3 phối hợp với thú y cơ sở thực hiện lấy mẫu huyết thanh định kỳ hàng quý bằng kỹ thuật 3ABC-ELISA và RT-PCR, đảm bảo phát hiện sớm 100% các trường hợp động vật mang trùng hoặc ca nhiễm tự nhiên trong vòng 24 giờ kể từ khi phát hiện dấu hiệu nghi ngờ để khoanh vùng dập dịch kịp thời.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả thực nghiệm của luận văn mang lại giá trị ứng dụng cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cán bộ quản lý dịch tễ và Chi cục Chăn nuôi & Thú y: Cung cấp tài liệu thực tiễn để hoạch định chiến lược kiểm soát dịch bệnh cấp tỉnh, xây dựng bản đồ dịch tễ học và lựa chọn chính xác chủng loại vắc xin tiêm phòng hàng năm cho đàn vật nuôi.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Thú y: Đóng vai trò là nguồn tài liệu tham khảo khoa học chuẩn mực về quy trình ứng dụng các kỹ thuật xét nghiệm sinh học phân tử hiện đại như 3ABC-ELISA, LPB-ELISA và RT-PCR trong chẩn đoán định type vi rút thực địa.
• Các doanh nghiệp sản xuất và phân phối vắc xin thú y: Nắm bắt dữ liệu thực tế về đặc tính kháng nguyên và khả năng đáp ứng miễn dịch của đàn gia súc tại Bắc Trung Bộ, từ đó tối ưu hóa công thức vắc xin nhũ dầu kép (DOE) hoặc keo phèn saponin (ALSA) phù hợp với thị trường Việt Nam.
• Chủ trang trại và hợp tác xã chăn nuôi trâu, bò: Giúp người chăn nuôi nắm vững quy luật lây truyền, nhận biết sớm các triệu chứng lâm sàng ở miệng và móng, đồng thời hiểu rõ tầm quan trọng của phác đồ tiêm vắc xin 2 mũi để bảo vệ tài sản chăn nuôi một cách bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao gia súc đã tiêm phòng vắc xin LMLM vẫn có nguy cơ mắc bệnh? Hiện tượng này xảy ra do vi rút LMLM có 7 serotype khác nhau và không tạo miễn dịch bảo hộ chéo. Nếu tiêm vắc xin chứa type A hoặc Asia 1 nhưng thực địa lưu hành type O, gia súc vẫn nhiễm bệnh. Ngoài ra, việc chỉ tiêm 1 mũi duy nhất khiến tỷ lệ bảo hộ chỉ đạt khoảng 60-70%, chưa đủ tạo miễn dịch quần thể vững chắc.

2. Kỹ thuật 3ABC-ELISA có ưu điểm gì vượt trội so với ELISA thông thường? Kỹ thuật 3ABC-ELISA phát hiện kháng thể kháng protein phi cấu trúc 3ABC – loại kháng thể chỉ sinh ra khi vi rút sống nhân lên trong cơ thể. Do vắc xin tinh sạch đã loại bỏ các protein phi cấu trúc, phương pháp này giúp phân biệt chính xác 100% giữa gia súc nhiễm vi rút tự nhiên ngoài thực địa và gia súc có kháng thể do tiêm vắc xin.

3. Đâu là các triệu chứng lâm sàng điển hình nhất của bệnh LMLM trên bò? Bò mắc bệnh thường sốt cao từ 40-41°C trong 2-3 ngày, ủ rũ, chảy nhiều nước bọt dính bọt trắng quanh mép kèm tiếng chép miệng. Đồng thời, niêm mạc miệng, lợi, lưỡi và kẽ móng chân xuất hiện các mụn nước màu trắng hồng; khi mụn vỡ tạo vết loét đỏ gây đau đớn, làm con vật què chân và không thể đi lại.

4. Vì sao tỷ lệ tử vong do LMLM ở bê con lại lên tới 90% trong khi bò trưởng thành dưới 5%? Ở bò trưởng thành, tổn thương chủ yếu khu trú ở lớp biểu mô da và niêm mạc ngoài cơ thể nên khả năng hồi phục cao. Ngược lại, ở gia súc non, vi rút có ái lực xâm nhập trực tiếp vào hệ thống tuần hoàn gây thoái hóa và viêm cơ tim cấp tính (bệnh tích tim vằn da hổ), dẫn đến trụy tim và tử vong nhanh chóng.

5. Thời gian cách ly kiểm dịch đối với gia súc mới mua về nhập đàn là bao lâu? Theo quy định thú y và kết quả dịch tễ, gia súc mới nhập đàn bắt buộc phải được cách ly theo dõi tối thiểu 21 ngày. Khoảng thời gian này vượt quá thời kỳ ủ bệnh thông thường (từ 2-14 ngày) của vi rút LMLM, đảm bảo phát hiện triệt để các cá thể mang trùng ủ bệnh trước khi cho tiếp xúc với đàn cũ.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu với các kết luận then chốt sau:

• Xác định vi rút LMLM serotype O là tác nhân gây bệnh duy nhất trong đợt dịch trên đàn bò tại huyện Lang Chánh, tỉnh Thanh Hóa năm 2014.
• Chứng minh hiệu quả vượt trội của phác đồ tiêm nhắc lại mũi 2 vắc xin LMLM, giúp nâng tỷ lệ bảo hộ đàn gia súc từ mức 60-70% lên trên 85-90%.
• Làm rõ đặc điểm dịch tễ học với tỷ lệ tử vong ở gia súc non lên tới khoảng 80-90% do biến chứng viêm cơ tim cấp tính, đòi hỏi biện pháp bảo vệ đặc biệt cho đàn bê con.
• Khẳng định giá trị thực tiễn của kỹ thuật 3ABC-ELISA trong việc giám sát huyết thanh học và phát hiện động vật mang trùng ngoài tự nhiên.
• Xây dựng gói giải pháp đồng bộ kết hợp tiêm phòng định kỳ 2 lần/năm, an toàn sinh học và kiểm dịch vận chuyển gia súc liên tỉnh.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp luận cứ khoa học chính xác cho ngành Thú y tỉnh Thanh Hóa trong việc lựa chọn vắc xin đặc hiệu type O. Bước tiếp theo trong giai đoạn 2016-2020 là mở rộng mạng lưới giám sát phân tử định kỳ trên toàn tỉnh. Các cấp quản lý và người chăn nuôi cần nhanh chóng áp dụng triệt để phác đồ tiêm chủng 2 mũi và quy trình an toàn sinh học nhằm bảo vệ an toàn đàn gia súc và phát triển chăn nuôi bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Lịch sử bệnh Bệnh LMLM được gọi bằng những tên tiếng Anh: Foot and mouth disease (FMD), La fièvre aphteuse (FA, Pháp), Afta epizootic (Ý), Maul und Klauenseuche (MKS, Đức), Fiebre aphtosa, glosso peda (Tây Ban Nha), Khẩu đề dịch (Trung Quốc), Lở mồm long móng (Việt Nam). Bệnh Lở mồm long móng (LMLM) do vi rút thuộc họ Piconarviridae gây nên là bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm. Bệnh có đặc điểm sốt, nổi mụn nước ở niêm mạc miệng, da, gờ móng, kẽ móng và trên đầu vú, bầu vú của con cái của tất cả các loài thú guốc chẵn (cả gia súc và động vật hoang dã) [13], [23].

Bệnh có tính chất dịch lớn, lây lan rất nhanh và rất mạnh, có thể xảy ra trên dịch rộng ở nhiều vùng trong một nước hay nhiều nước. Tỷ lệ gia súc mắc bệnh rất cao, gây thiệt hại rất lớn về kinh tế mặc dù tỷ lệ chết ở gia súc trưởng thành thấp. Bệnh LMLM được Tổ chức dịch tễ thế giới (OIE) xếp vào danh mục bệnh của nhiều loài, nằm trong danh mục những bệnh phải công bố dịch đối với tất cả các quốc gia. Mô tả đầu tiên về bệnh LMLM và tài liệu còn lưu lại đến nay là công trình của tác giả người Ý tên là Francastorius vào năm 1514.

Bệnh đã gây ra những tổn thất lớn về kinh tế trên thế giới, nhưng đến giữa thế kỷ 19 người ta mới xác định được tính chất truyền nhiễm của bệnh. Từ lúc xuất hiện bệnh đến năm 1897, các tài liệu ghi chép lại chủ yếu quan tâm đến mô tả triệu chứng (Merial Ltd. Những nghiên cứu về vi rút học và dịch tễ học khởi đầu từ năm 1897, được quan tâm và phát triển trong giai đoạn tiếp theo; năm 1897, Loeffler và Frosch đã phân lập được vi rút gây bệnh ; năm 1920 Waldmann và Pape đã chứng minh được tính cảm thụ của chuột lang đối với vi rút ; năm 1922, Valleé và Carré tìm thấy tính đa dạng của huyết thanh miễn dịch chống vi rút (type O và type A) ; năm 1926, Waldmann và Trauwein tìm ra vi rút type C (Nguyễn Vĩnh Phước, 1978) [22]. 5 Sau đó Lawrence khám phá ra các type SAT1, SAT2 và SAT3 từ những bệnh phẩm ở Châu Phi gửi đến viện Pirbright và type Asia1 từ những bệnh phẩm ở Đông Nam Á, Hồng Kông, Ấn Độ, Miến Điện (Merial Ltd.

Từ đầu thế kỷ 20 trở đi, bệnh phát ra ở nhiều nơi trên Thế giới. Ở Châu Mỹ, dịch LMLM xuất hiện ở Mỹ vào các năm 1902, 1908, 1914, 1924, 1929, 1932; ở Mexico năm 1946, Canada 1952 và nhiều nước ở Nam Mỹ như Argentina năm 1953. Bệnh cũng xuất hiện ở Venezuela năm 1950, Colombia năm 1950-1951 rồi sang Ecuador năm 1956. Ở Châu Phi, bệnh thường xẩy ra ở Bắc Phi, Nam Phi C (Nguyễn Vĩnh Phước, 1978) [22].

Ở Châu Âu, có luồng dịch phát sinh từ Tây Đức lan sang Hà lan, Bỉ, Lucxemburg, Pháp, Anh, Ý, Áo, Đan Mạch, Thụy Điển, Na Uy và Ba Lan vào năm 1951; Bệnh kéo dài đến năm 1953, 1954 C (Nguyễn Vĩnh Phước, 1978) [22]. Ở Châu Á, bệnh phát ra ở Ấn Độ năm 1929, 1952…, Myanmar năm 1948, Thái Lan năm 1952, Trung Quốc năm 1951, Campuchia năm (1931, 1946, 1952). Bệnh LMLM ở Châu Á không dữ dội như ở Tây Âu nhưng ảnh hưởng đến kinh tế các nước Cận Đông, Trung Đông, Nam Á và Viễn Đông (Trịnh Văn Thịnh & Phan Đình Đỗ, 1958) [25]. Từ năm 1926 đến năm 1936, giai đoạn tập trung nghiên cứu về vắc xin và chương trình quốc tế về phòng chống dịch được hình thành.

Trong 3 năm (1937 - 1939) người ta thống kê được có 2 triệu ổ dịch trên khắp các châu lục và cũng chính trong hoàn cảnh này, Waldmann và Kobe đã nghiên cứu chế tạo Vắc xin vô hoạt bằng Formol hấp phụ bởi AL2(OH)3 để tiêm phòng cho gia súc. Có thể coi đây là một bước ngoặt quan trọng trong công cuộc khống chế bệnh LMLM trên phạm vi toàn cầu. Năm 1947, Frenkel đã cho ra đời loại vắc xin cải tiến, nuôi cấy trên tế bào thượng bì của lưỡi bò, gọi là vắc xin Frenkel. Loại vắc xin này nhanh chóng được sử dụng tại Hà Lan, Pháp và Đức.

Sau đó nhiều phương pháp nghiên cứu nuôi cấy vi rút đã được tìm ra giúp cho việc cải tiến kỹ thuật chế vắc xin (Đào Trọng Đạt, 2000) [14]. Các viện nghiên cứu lần lượt ra đời trên khắp các lục địa như Alfort (Pháp, 1901), Ile de Riems (Đức, 1909), Pirbright (Anh, 1924), Viện nghiên cứu về bệnh 6 LMLM ở Lyon (Pháp, 1947), Laboratoire de Plum (Hoa Kỳ), Sao Paolo (Brazin), Nong Sarai (Thái Lan). Vào năm 1958, Pirbright trở thành phòng thí nghiệm tham chiếu thế giới về bệnh LMLM (OIE, 2005) [43]. Trong những năm gần đây, kỹ thuật chẩn đoán được cải tiến đã giúp cho việc xác định bệnh được nhanh chóng.

Vắc xin được sản xuất với chất lượng cao và cùng với chiến lược khống chế bệnh hiệu quả, nhiều nước đã khống chế hoặc thanh toán bệnh thành công. Hiện có 59 nước trên thế giới được tổ chức Thú y thế giới (OIE: Office International Epizooties) công nhận là nước an toàn dịch bệnh LMLM (OIE, 2005) [43]. Bệnh LMLM trên thế giới Theo Cục thú y (Báo cáo tổng kết đề tài độc lập cấp nhà nước về bệnh LMLM, 2004) [4]: Tình hình LMLM trong những năm 60 của Thế kỷ 20 rất trầm trọng, trung bình mỗi năm có 4. Đến những năm 70, bệnh có xu thế giảm ở Châu Âu, Châu Mỹ nhưng vẫn phổ biến ở Châu Phi (Mauritania, Senegal, Liberia, Tanzannia, Nigeria…) và Châu Á (Indonesia, Malaisia, Thái Lan…).

Vào những năm 80, dịch LMLM có mặt ở nhiều châu lục. Trong 5 năm (1981 - 1985), dịch đã xuất hiện ở khắp 80 nước. Ở Châu Âu có 804 ổ dịch tại 12 quốc gia do vi rút thuộc các type O, A và C gây ra. Năm 1985, dịch LMLM do vi rút thuộc type Asia 1 xảy ra ở Hy Lạp (Donaldson, A.

Cùng thời gian này, ở Châu Á dịch đã có mặt tại 11 nước và hầu hết các ổ dịch cũng do vi rút type Asia 1. Ở Châu Phi, dịch LMLM gây thiệt hại ở nhiều nước, đặc biệt là Kenia và Ethiopia (1984 - 1985). Vi rút type C là căn bệnh chính của những ổ dịch ở 2 nước này. Tại các nước còn lại của châu lục này, bệnh LMLM đều do vi rút thuộc 3 type SAT gây ra (Lê Minh Chí, 1996)[6].

Năm 1989, theo thông báo của OIE, dịch LMLM đã xảy ra ở 53 nước ở khắp các châu lục: Á, Âu, Phi và Nam Mỹ. Cho đến nay, một số quốc gia đã đạt được thành quả tốt trong việc khống chế và thanh toán bệnh, như các nước thuộc khối cộng đồng Châu Âu, Bắc Mỹ, Argentina, Indonesia và gần đây là Cộng hòa Séc. Tuy nhiên dịch LMLM vẫn là nguy cơ của nhiều Quốc gia, uy hiếp nghiêm trọng nền chăn nuôi và thương mại quốc tế (Lê Minh Chí, 1996)[6]. 7 Những năm 1990, ở Châu Âu, các nước báo dịch gồm Italia, Bulgari, Nga và Hy Lạp.

Năm 1993 có 55 ổ dịch xảy ra ở Italia, ổ dịch đơn lẻ xảy ra ở Bulgari, Nga. Giữa năm 1994, một ổ dịch xảy ra ở Hy Lạp trên đảo Lesbos và Thrace gần biên giới với Thổ Nhĩ Kỳ. Năm 1996 có 2 ổ dịch ở Thổ nhĩ Kỳ và 1 ở Hy Lạp. Năm 1997, chỉ có Georgia và Armenia là có bệnh.

Trong năm 1998 (Công ty Merial Ltd , 2003) [7], một chủng type A mới được phát hiện tại Iran năm 1996 đã lan đến Thổ Nhĩ Kỳ sát Istanbul, dịch kéo dài đến cuối năm 1998. Ở Châu Phi, vào thập niên 90, vi rút LMLM type O lưu hành rộng rãi ở Tây Phi, Gambia, Senegal, Uganda, Tanzania Malawi và Kenia. Năm 1999 ổ dịch LMLM type O bắt nguồn từ Mali (Tây Phi) theo đường vận chuyển bò xuyên qua Sahara lan đến Algeria, Marocco và Tunisia. Vi rút LMLM type SAT 2 lưu hành ở Uganda, Zambia và Kenia; SAT 1 được xác định ở Kenia (Kitching, R.

Ở Châu Á, dịch LMLM do vi rút type O và Asia 1 xảy ra ở Pakistan và Myanmar; type O và A tại Nepal, Buhtan; type A ở Thái Lan. Tại Malaysia không công bố dịch từ năm 1998 nhưng trong thực tế 2 type vi rút O và Asia 1 vẫn lưu hành tại bán đảo Malay này (không gửi bệnh phẩm đến WRL). Hai ổ dịch địa phương tại Đài loan và Philippines (đảo Luzon) đều do vi rút type O gây ra. Tại Trung Quốc dịch xảy ra ở Vân Nam nhưng không có thông tin về type vi rút (Bùi Quang Anh & Hoàng Văn Năm, 2001) [1].

Ở Tây Á, chủng Iran 98 type A gây bệnh tại Thổ Nhĩ Kỳ, Iran và lan đến Akmenia. Vi rút type O đã gây dịch tại Lebanon, Kuwait, Iran, Iraq, Israel, Qatar, Bahrain, Yemen và Saudi Arabia; Karakstan và Kyrgyzstan (riêng Kazakhstan có vi rút type A). Ở Nam Mỹ, tình hình khống chế dịch LMLM có nhiều thuận lợi, Paraguay được công nhận là nước an toàn dịch (có tiêm phòng). Argentina cũng được OIE công nhận là nước có vùng không bệnh LMLM không tiêm phòng (Reid, S.

M, Forsyth et al, 1996) [46]. Trong năm 2009, 59 nước đã báo cáo có dịch LMLM. Ở Châu Âu, dịch xảy ra tại Hy Lạp; ở Châu Á dịch xảy ra ở Nga, Mongolia, Bangladesh, Campuchia, Trung Quốc, Nhật, Lào, Nepal, Pakistan, Philippin, Hàn Quốc, Đài Loan, Thái Lan, 8 Việt Nam, Iran, Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ, Capscazơ vùng Georgia, Azerbaijan, Armenia, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Turkmenistan và Tajikistan; ở Châu Phi, dịch xảy ra tại Ai Cập, Kenya, Mauritania, nam Phi, Tanzania, Uganda, Malawi, Namibia, Zambia và Zimbabwe và các nước Nam Mỹ gồm Brazil, Colombia, Uruguay, Bolivia, Peru, Ecuador và Venezuela. Đại dịch 2000 do vi rút type O.

Vi rút serotype O/TAW/99 gây bệnh ở Đài Loan (18/02/2000 trên dê); Nhật Bản (8/03/2000 trên bò); Hàn Quốc (20/03/2000 trên bò); Liên Bang Nga (10/04/2000 trên lợn); ở Mông Cổ (14/04/2000 bò, dê, cừu, lạc đà); ở Hy Lạp và ở Zambia (02/03/2000). Năm 2001, dịch LMLM do type O tái bùng phát khắp Châu Âu (Anh, Hà Lan, Pháp và Ireland), Nam Mỹ (Uruguay, Brazil và Colombia); ở Châu Á (Thổ Nhĩ Kỳ, Iran, Afghanistan, Georgia, Azerbaijan, Mông Cổ, Kuwait, Bahrain, Yemen, Qatar, Ả Rập, Oman, Iran, Butan, Nepal, Malaysia, Philippin, Thái Lan và Đài Loan). Tính đến cuối tháng 4/2001 Chính Phủ Anh đã phải chi phí cho việc tiêu hủy gia súc bệnh, dập dịch tổng thiệt hại do dịch gây ra lên đến trên 14 tỷ đô la Mỹ. Sau đó, dịch xảy ra ở một loạt các nước Châu Âu, Châu Mỹ, Châu Phi và Châu Á.

Tính đến tháng 7/2001 có trên 20 nước xảy ra dịch LMLM Nguyễn Quang Hưng, 2011) [15]. Năm 2004, không có ổ dịch LMLM nào được báo cáo chính thức trong các nước được OIE công nhận là không có bệnh (không tiêm phòng).