Luận án tiến sĩ nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sỏi mật ở người tày trưởng thành tại hai huyện định hóa võ nhai tỉnh thái nguyên và hiệu quả một số giải pháp can thiệp

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại Định Hóa, Võ Nhai, Thái Nguyên và hiệu quả các giải pháp can thiệp.

• Tác giả: Nguyễn Văn Chung
• Người hướng dẫn: Pgs.ts Đàm Khải Hoàn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Vệ sinh xã hội học và tổ chức y tế
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ học bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại hai huyện Định Hóa, Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên và hiệu quả một số giải pháp can thiệp
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Dịch tễ học bệnh sỏi mật
• 1.2. Dịch tễ học bệnh sỏi mật trên thế giới. Dịch tễ bệnh sỏi mật ở Việt Nam. Một số yếu tố nguy cơ của bệnh sỏi mật
• 1.3. Uống thuốc tránh thai và điều trị estrogen thay thế. Tiền sử gia đình và yếu tố gen. Bệnh đái tháo đường. Giảm vận động thể lực. Sử dụng cà phê. Phong tục tập quán của người Tày liên quan đến bệnh sỏi mật
• 1.4. Tập quán ăn nhiều cơm, nhiều mỡ. Tập quán uống nhiều rượu. Tập quán ở nhà sàn, nuôi nhốt gia súc dưới gầm sàn. Phòng bệnh sỏi mật
• 1.5. Một số giải pháp dự phòng bệnh sỏi mật. Một số giải pháp huy động cộng đồng truyền thông phòng chống bệnh tật nói chung hay chăm sóc sức khỏe ban đầu nói chung. Một số thông tin về địa điểm nghiên cứu
• 1.6. Xã Phượng Tiến. Xã Thượng Nung.
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5. Thiết kế nghiên cứu. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu cho nghiên cứu định lượng. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu cho nghiên cứu định tính. Chỉ số nghiên cứu. Giải pháp can thiệp. Phương pháp thu thập số liệu. Phương pháp đánh giá kết quả. Phương pháp khống chế sai số
• 2.6. Xử lý số liệu
• 2.7. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Một số đặc điểm dịch tễ học bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.2. Một số thông tin chung về đối tượng nghiên cứu. Dịch tễ bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại Thái Nguyên. Một số yếu tố nguy cơ của bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại tỉnh Thái Nguyên. Kết quả can thiệp
• 3.3. Xây dựng giải pháp can thiệp. Kết quả thực hiện giải pháp can thiệp. Một số đặc điểm dịch tễ học và một số yếu tố nguy cơ bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại tỉnh Thái Nguyên
• 4. Dịch tễ học bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành. Yếu tố nguy cơ bệnh sỏi mật. Hiệu quả can thiệp
• 4.1. Giải pháp can thiệp. Hiệu quả của giải pháp can thiệp. Một số điểm hạn chế của nghiên cứu
• KẾT LUẬN
• 1. Dịch tễ bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại tỉnh Thái Nguyên
• 2. Giải pháp can thiệp phòng bệnh sỏi mật và Hiệu quả can thiệp
• KHUYẾN NGHỊ
• CÁC BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Dịch tễ học bệnh sỏi mật

Bệnh sỏi mật là một bệnh lý phổ biến trên toàn cầu, với tỷ lệ mắc bệnh khác nhau tùy theo khu vực địa lý và chủng tộc. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc bệnh cao nhất ở các nước Scandinavian, Chile và người Mỹ gốc Ấn Độ, trong khi tỷ lệ thấp hơn được ghi nhận ở các nước như Ấn Độ, Trung Quốc và Nhật Bản. Dịch tễ học của bệnh sỏi mật cho thấy sự gia tăng tỷ lệ mắc bệnh trong những năm gần đây, liên quan đến thay đổi lối sống và chế độ ăn uống. Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc bệnh sỏi mật cũng đang có xu hướng tăng, đặc biệt ở các cộng đồng dân tộc thiểu số như người Tày tại Thái Nguyên.

1.1. Tỷ lệ mắc bệnh sỏi mật trên thế giới

Tỷ lệ mắc bệnh sỏi mật dao động từ 10-15% ở các nước phát triển như Mỹ và châu Âu. Nghiên cứu của Portincasa Piero (2006) cho thấy tỷ lệ này tương tự ở các nước phương Tây. Tại các nước đang phát triển, tỷ lệ mắc bệnh thấp hơn, nhưng vẫn đáng kể, đặc biệt ở các khu vực có điều kiện vệ sinh kém và chế độ ăn uống không lành mạnh.

1.2. Phân bố bệnh sỏi mật theo chủng tộc và giới tính

Nghiên cứu của Stintoncho L. (2010) chỉ ra rằng tỷ lệ mắc bệnh sỏi mật ở phụ nữ Mỹ gốc Ấn Độ cao hơn đáng kể so với nam giới. Tương tự, tại các nước châu Á, tỷ lệ mắc bệnh ở nữ giới cũng cao hơn nam giới, đặc biệt ở nhóm tuổi trung niên và cao tuổi.

II. Đặc điểm dịch tễ học bệnh sỏi mật ở người Tày tại Thái Nguyên

Người Tày là một trong những dân tộc thiểu số lớn tại Việt Nam, với đặc điểm cư trú chủ yếu ở các vùng núi và trung du. Thái Nguyên là một trong những tỉnh có tỷ lệ người Tày cao, với điều kiện kinh tế và vệ sinh môi trường còn nhiều hạn chế. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại Thái Nguyên cao hơn so với các nhóm dân tộc khác, liên quan đến thói quen ăn uống và lối sống.

2.1. Yếu tố nguy cơ mắc bệnh sỏi mật

Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm thói quen ăn nhiều mỡ, uống rượu và điều kiện vệ sinh môi trường kém. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tỷ lệ mắc bệnh sỏi mật tăng cao ở những người có tiền sử gia đình mắc bệnh và những người ít vận động thể lực.

2.2. Tình hình bệnh sỏi mật tại Thái Nguyên

Tại Thái Nguyên, tỷ lệ mắc bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành được ghi nhận là cao hơn so với các nhóm dân tộc khác. Điều này liên quan đến điều kiện sống và thói quen sinh hoạt của cộng đồng này.

III. Hiệu quả can thiệp y tế trong phòng chống bệnh sỏi mật

Nghiên cứu đã đề xuất và thực hiện các giải pháp can thiệp nhằm giảm tỷ lệ mắc bệnh sỏi mật ở người Tày tại Thái Nguyên. Các biện pháp bao gồm giáo dục sức khỏe, cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường và khuyến khích thay đổi thói quen ăn uống.

3.1. Giải pháp can thiệp

Các giải pháp can thiệp bao gồm tổ chức các buổi truyền thông giáo dục sức khỏe, cung cấp kiến thức về phòng chống bệnh sỏi mật, và cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường tại các hộ gia đình.

3.2. Kết quả can thiệp

Sau 24 tháng thực hiện can thiệp y tế, tỷ lệ mắc bệnh sỏi mật ở người Tày tại Thái Nguyên đã giảm đáng kể. Điều này cho thấy hiệu quả của các biện pháp can thiệp trong việc cải thiện sức khỏe cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Bệnh sỏi mật là một bệnh lý đường tiêu hóa - gan mật phổ biến trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Bệnh thường diễn biến âm thầm, phần lớn người bệnh chỉ đến cơ sở y tế khi bệnh đã tiến triển nặng hoặc xuất hiện các biến chứng nguy hiểm, gây khó khăn cho công tác điều trị và chăm sóc. Phương pháp can thiệp chủ yếu hiện nay vẫn là phẫu thuật, với tỷ lệ tái phát bệnh sau điều trị chiếm khoảng 30% và tỷ lệ tử vong chung do sỏi mật khoảng 10%.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về sỏi mật trước đây chủ yếu tập trung vào đối tượng bệnh nhân điều trị nội trú tại các bệnh viện lớn, chưa phản ánh đầy đủ bức tranh dịch tễ học của bệnh trong quần thể cộng đồng, đặc biệt là tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Người Tày là dân tộc thiểu số có dân số đông thứ hai tại Việt Nam (sau dân tộc Kinh), cư trú chủ yếu ở các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc. Tại tỉnh Thái Nguyên, người Tày chiếm 11% dân số toàn tỉnh và chiếm 15% tổng số người Tày trên toàn quốc. Đa số người Tày sinh sống bằng nghề nông - lâm nghiệp (khoảng 80%), điều kiện kinh tế, trình độ học vấn và điều kiện vệ sinh môi trường còn nhiều hạn chế. Bên cạnh đó, một số tập quán sinh hoạt đặc thù như thói quen ăn nhiều mỡ động vật, uống nhiều rượu, nuôi nhốt gia súc dưới gầm nhà sàn và tỷ lệ đi khám sức khỏe định kỳ thấp là những yếu tố nguy cơ dẫn đến sự hình thành và phát triển của bệnh sỏi mật.

Xuất phát từ thực tiễn trên, luận án tiến sĩ y học của tác giả Nguyễn Văn Chung, chuyên ngành Vệ sinh Xã hội học và Tổ chức Y tế (Mã số: 62.64), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Đàm Khải Hoàn và PGS.TS Trần Đức Quý tại Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Y - Dược, được thực hiện nhằm giải quyết 2 mục tiêu cụ thể:

1. Mô tả một số đặc điểm dịch tễ học và một số yếu tố nguy cơ mắc bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại huyện Định Hóa, Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên năm 2010.
2. Đánh giá hiệu quả của một số giải pháp can thiệp phòng bệnh sỏi mật ở các cộng đồng người Tày tại huyện Định Hóa tỉnh Thái Nguyên.

• Đối tượng nghiên cứu: Người Tày trưởng thành (từ 18 tuổi trở lên), các hộ gia đình người Tày, cán bộ y tế cơ sở và cán bộ địa phương tại địa bàn nghiên cứu.
• Phạm vi không gian: Các xã miền núi thuộc 2 huyện Định Hóa và Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên (trong đó điều tra và triển khai can thiệp tại các xã Định Biên, Phượng Tiến, Vũ Chấn, Thượng Nung).
• Phạm vi thời gian: Số liệu điều tra cắt ngang thu thập năm 2010 và theo dõi đánh giá hiệu quả can thiệp sau 24 tháng.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy tỷ lệ hiện mắc sỏi mật chung trên thế giới dao động từ 10% đến 15%, có xu hướng tăng lên do sự thay đổi trong lối sống, chế độ ăn uống và tình trạng giảm vận động thể lực:

• Portincasa Piero và cộng sự (2006) ghi nhận tỷ lệ mắc sỏi mật tại Mỹ và Châu Âu dao động trong khoảng 10 - 15%.
• Stinton L.M và cộng sự (2010) ghi nhận tỷ lệ sỏi mật ở phụ nữ Mỹ gốc Ấn Độ là 64,1% và ở nam giới là 29,5%.
• Ruhl Constance E. và cộng sự (2011) nghiên cứu trên 14.228 người (20 - 74 tuổi) tại Mỹ cho thấy tỷ lệ mắc bệnh là 7,1% và tỷ lệ phẫu thuật cắt túi mật là 5,3%.
• Shaffer Eldon A. (2006) chỉ ra hàng năm tại Mỹ có hơn 700.000 ca phẫu thuật cắt túi mật với chi phí y tế vượt 6,5 tỷ USD.
• Brasca A. và cộng sự (2000) điều tra tại Rosario (Argentina) ghi nhận tỷ lệ hiện mắc sỏi mật là 20,5% (nữ 23,8%, nam 15,5%).
• Farzaneh Sheikh Ahmad E và cộng sự (2007) phẫu tích 253 tử thi ghi nhận tỷ lệ sỏi mật chung là 6,3% (nam 4,7%, nữ 8,6%).
• Halldestam Ingvar (2008, 2009) tại Thụy Điển ghi nhận tỷ lệ sỏi mật ở người trưởng thành là 17,2% ở nữ và 12,4% ở nam, tỷ lệ mới mắc là 1,39/100 người/năm.
• Festi D. và cộng sự (2008, 2010) tại Italia ghi nhận tỷ lệ hiện mắc 7,1% trên 11.229 người được siêu âm, tỷ lệ mới mắc 0,67%/năm.
• Salinas G. và cộng sự (2004) tại Peru ghi nhận tỷ lệ sỏi mật chung là 15,0% (nam 14,0%, nữ 16,0%).
• Chapman B.A và cộng sự (2000) tại New Zealand ghi nhận tỷ lệ hiện mắc sỏi mật là 20,75%.
• Dhar C.S và cộng sự (2001) tại nông thôn Bangladesh ghi nhận tỷ lệ sỏi mật 5,4% ở người trên 15 tuổi.
• Chen C.H và cộng sự (2006) ở Đài Loan ghi nhận tỷ lệ sỏi mật chung 5,0%.
• Huang Zhi-Quang (1998) tại Trung Quốc phân tích sự biến đổi mô hình bệnh tật: sỏi túi mật tăng từ 69,3% lên 78,9% vào năm 1992, trong khi sỏi ống mật chủ giảm từ 30,7% xuống 21,1%.
• Ansari-Moghaddam A. và cộng sự (2016) tại Iran ghi nhận tỷ lệ sỏi mật ở người từ 30 tuổi trở lên là 2,4% (nam 1,4%, nữ 4,0%).

Tại Việt Nam, các công trình đặt nền móng từ thời Huard, Autret và Tôn Thất Tùng (trước năm 1945) đã xác định sỏi mật ở nước ta có sự khác biệt cơ bản so với các nước phương Tây: sỏi cholesterol hiếm gặp, chủ yếu là sỏi sắc tố mật và sỏi hỗn hợp hình thành quanh xác hoặc trứng ký sinh trùng đường ruột (giun đũa). Các nghiên cứu lâm sàng của Nguyễn Dương Quang (1980, 1985, 1988, 1991) và Đỗ Kim Sơn (1986, 1995, 2000) đã phân tích biến chứng, thành phần cấu tạo sỏi và phương pháp phẫu thuật tại Bệnh viện Việt Đức.

Về dịch tễ học tại cộng đồng:

• Lê Văn Nghĩa và cộng sự (1997, 1999) ghi nhận tỷ lệ sỏi túi mật ở người từ 30 tuổi trở lên tại TP. Hồ Chí Minh là 6,4% và tỷ lệ chung là 6,11%.
• Nguyễn Văn Hoàng Đạo (1990) điều tra tại Cần Thơ ghi nhận tỷ lệ sỏi túi mật 1,32%.
• Nguyễn Văn Dũng (2003) tại Khánh Hòa ghi nhận sỏi túi mật 4,2%, sỏi ống mật chủ 0,4%, sỏi ống gan 0,3%.
• Nguyễn Đình Hối (2004) khảo sát tại Hà Nam (tỷ lệ sỏi mật chung 3,32%; sỏi túi mật 2,14%; sỏi ống mật 1,18%) và TP. Hồ Chí Minh (sỏi mật chung 6,11%).
• Trần Thanh Nhãn và cộng sự (2009) khảo sát thành phần hóa học ghi nhận tỷ lệ mắc bệnh ở nữ giới chiếm 77,78%.

Về các mô hình can thiệp y tế công cộng dựa vào cộng đồng:

• Các mô hình quốc tế tại Yemen và Zimbabwe khẳng định vai trò đào tạo nhân viên y tế thôn bản và huy động người có uy tín trong cộng đồng.
• Các mô hình trong nước: Đàm Khải Hoàn (chăm sóc sức khỏe ban đầu tại xã Quang Sơn, Đồng Hỷ, Thái Nguyên), Hạc Văn Vinh (huy động giáo viên cắm bản truyền thông VSMT và CSSKBM-TE), Dương Minh Thu (2005 - huy động câu lạc bộ người cao tuổi phòng chống tăng huyết áp và tai biến mạch máu não tại Thái Nguyên), Lê Minh Chính (phòng chống thiếu máu cho phụ nữ Sán Dìu tại Đồng Hỷ), Nguyễn Kim Kế (kiểm soát tăng huyết áp tại Hưng Yên), Lý Văn Cảnh, Hoàng Anh Tuấn, Trần Thị Trung Chiến, Nguyễn Thành Trung, Nguyễn Thị Kim Chúc (mô hình nhà y tế bản, xã hội hóa y tế).

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết là sự thiếu hụt các bằng chứng dịch tễ học toàn diện tại thực địa về bệnh sỏi mật ở người dân tộc thiểu số Tày, đồng thời xây dựng và thử nghiệm một mô hình can thiệp dự phòng sỏi mật lồng ghép yếu tố văn hóa, phong tục tập quán tại tuyến y tế cơ sở.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung phân tích lý thuyết

Luận án tiếp cận vấn đề theo mô hình dịch tễ học xã hội học và tổ chức y tế, được cụ thể hóa bằng "Cây vấn đề sỏi mật" (Sơ đồ 1). Khung phân tích xác định bệnh sỏi mật chịu tác động trực tiếp và gián tiếp từ 4 nhóm căn nguyên chính:

1. Yếu tố sinh học: Tuổi, giới tính, yếu tố di truyền/gen, tình trạng mang thai nhiều lần, béo phì, ít vận động.
2. Hành vi phòng chống bệnh chưa tốt: Thiếu hụt kiến thức (K), thái độ chưa đúng (A), thực hành phòng bệnh kém (P), thói quen ăn nhiều cơm, ăn nhiều mỡ động vật, uống nhiều rượu.
3. Môi trường sống chưa tốt: Điều kiện vệ sinh môi trường kém, phong tục tập quán lạc hậu (ở nhà sàn nuôi nhốt gia súc, gia cầm dưới gầm sàn, khói bếp đun củi trong nhà, nước thải ứ đọng gây ô nhiễm, tăng nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường ruột).
4. Chương trình phòng chống bệnh tật tại địa phương chưa tốt: Năng lực dự phòng và phát hiện bệnh của cán bộ y tế cơ sở (CBYT) còn hạn chế, mạng lưới nhân viên y tế thôn bản (NVYTTB) chưa được tập huấn chuyên sâu, thiếu các hoạt động truyền thông giáo dục sức khỏe (TT-GDSK) thường xuyên cho cộng đồng.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Nghiên cứu áp dụng thiết kế kết hợp giữa phương pháp định lượng và định tính:

Hợp phần	Phương pháp & Thiết kế	Cỡ mẫu & Đối tượng	Công cụ & Kỹ thuật thu thập
Nghiên cứu định lượng (Giai đoạn 1: Cắt ngang)	Dịch tễ học mô tả cắt ngang có phân tích	- 800 hộ gia đình người Tày (800 chủ hộ phỏng vấn KAP và vệ sinh môi trường) - Quần thể người Tày trưởng thành (n > 2.000 người) tại 2 huyện Định Hóa và Võ Nhai	- Bộ câu hỏi cấu trúc phỏng vấn KAP và VSMT - Khám lâm sàng và siêu âm ổ bụng tổng quát chẩn đoán sỏi mật - Cân đo nhân trắc tính chỉ số khối cơ thể (BMI)
Nghiên cứu định tính	Phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm trọng tâm	Cán bộ y tế xã, trưởng thôn/bản, nhân viên y tế thôn bản, người dân mắc sỏi mật	Hướng dẫn phỏng vấn sâu, biên bản thảo luận nhóm (ghi nhận tại các Hộp kết quả 3.1, 3.2, 3.3, 3.4)
Nghiên cứu can thiệp (Giai đoạn 2: Thực địa)	Can thiệp cộng đồng có đối chứng, so sánh trước - sau 24 tháng	- Xã can thiệp: Định Biên (huyện Định Hóa) - Xã đối chứng: Phượng Tiến (huyện Định Hóa), Vũ Chấn, Thượng Nung (huyện Võ Nhai)	- Tập huấn chuyên môn cho CBYT xã và NVYTTB - Truyền thông thay đổi hành vi (thảo luận nhóm, thăm hộ gia đình, loa truyền thanh) - Vận động cải tạo VSMT (chuyển chuồng trại khỏi gầm sàn, khơi thông cống rãnh) - Tẩy giun định kỳ 6 tháng/lần

Nguồn dữ liệu và phân tích thống kê

• Dữ liệu sơ cấp được thu thập trực tiếp tại thực địa qua phiếu điều tra, phiếu khám siêu âm và biên bản phỏng vấn định tính.
• Các sai số được khống chế bằng cách chuẩn hóa bộ công cụ, tập huấn điều tra viên và bác sĩ siêu âm, chọn mẫu ngẫu nhiên nhiều giai đoạn.
• Xử lý số liệu bằng các thuật toán thống kê y học chuyên dụng, so sánh tỷ lệ bằng kiểm định Chi-bình phương ($\chi^2$), xác định nguy cơ tương đối (OR, HR) với khoảng tin cậy 95% ($95%CI$) và tính chỉ số hiệu quả can thiệp (CSHQ), hiệu quả can thiệp (HQCT).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Dịch tễ học bệnh sỏi mật

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về dịch tễ học bệnh sỏi mật trên phạm vi toàn cầu và tại Việt Nam, phân tích chi tiết các yếu tố nguy cơ kinh điển và các yếu tố nguy cơ đặc thù liên quan đến văn hóa tộc người:

• Các yếu tố nguy cơ sinh học và bệnh lý:

  • Tuổi: Tỷ lệ mắc sỏi mật tăng rõ rệt theo tuổi. Sau 40 tuổi, nguy cơ mắc bệnh tăng từ 4 đến 10 lần (Chen C.Y 1998, Hui Sun 2009).
  • Giới tính và thai sản: Nữ giới có tỷ lệ mắc cao hơn nam giới từ 2 đến 3 lần. Các nghiên cứu của Nakeeb Attila (2002) cho thấy nữ giới làm tăng nguy cơ mắc sỏi mật 8,8 lần ($95%CI: 2,0 - 35,9; p = 0,003$); Hui Sun (2009) ghi nhận nguy cơ ở nữ cao hơn 1,7 lần ($95%CI: 1,35 - 2,15; p < 0,001$). Tình trạng mang thai nhiều lần kích thích estrogen làm tăng bài tiết cholesterol và progesterone làm giảm tiết acid mật, dẫn tới ứ trệ dịch mật (Valdivieso 1993, Hossain 2003).
  • Sử dụng thuốc tránh thai và estrogen thay thế: Làm tăng nguy cơ xuất hiện triệu chứng sỏi mật lên 3,7 lần (Honore 1980) đến 10,71 lần ($95%CI: 3,06 - 37,49; p < 0,001$).
  • Tiền sử gia đình và gen: Tiền sử gia đình làm tăng nguy cơ từ 1,9 đến 3,38 lần (Salinas 2004). Nghiên cứu của Zhu Li (2014) tại Trung Quốc cho thấy người Uighur có tỷ lệ sỏi mật (22,87%) cao hơn người Hán (11,64%) với $p = 0,001$.
  • Béo phì, đái tháo đường và rối loạn lipid: BMI $\ge 23$ hoặc $\ge 25\text{ kg/m}^2$ làm tăng nguy cơ sỏi mật lên 5,2 lần (Panpimanmas 2009). Giảm cân quá nhanh ($> 1,5\text{ kg/tuần}$) cũng thúc đẩy hình thành sỏi cholesterol (Erlinger 2000). Đái tháo đường týp 2 làm tăng nguy cơ mắc sỏi mật lên 1,655 lần (Pacchioni 2000). Bệnh lý gan mạn tính và xơ gan làm tăng tỷ lệ mắc sỏi mật, trong đó 80% là sỏi sắc tố (Silva 2005, Del Olmo 1997).
  • Các yếu tố bảo vệ: Hoạt động thể lực cường độ cao giúp giảm 70% nguy cơ (Banim 2010); bổ sung Vitamin C (acid ascorbic) làm giảm nguy cơ mắc bệnh ($OR = 0,34; 95%CI: 0,14 - 0,81; p = 0,01$ theo Walcher 2009); tiêu thụ cà phê điều độ có liên quan nghịch với sự tạo sỏi (Ruhl 2000, Leitzmann 2002).

• Phong tục tập quán của người Tày liên quan đến bệnh sỏi mật:

  • Tập quán ăn nhiều cơm, nhiều mỡ: Khẩu phần ăn nhiều tinh bột kết hợp với các món ăn xào mỡ lợn đậm đặc (thịt lạp, thịt thính, hém thịt, rau xào nhiều mỡ) làm tăng tiết cholesterol mật vượt trội so với phospholipid và muối mật, gây bão hòa cholesterol dịch mật.
  • Tập quán uống nhiều rượu: Sử dụng rượu ngô ủ men lá truyền thống phổ biến trong sinh hoạt hàng ngày, lễ tết, tiếp khách; cồn hấp thu qua gan làm rối loạn chuyển hóa mỡ, tổn thương tế bào gan và rối loạn bài tiết mật.
  • Tập quán ở nhà sàn, nuôi nhốt gia súc dưới gầm sàn: Thiết kế nhà sàn 3 gian 2 chái truyền thống có gầm sàn nuôi nhốt trâu, bò, lợn, gia cầm; nước thải sinh hoạt và phân gia súc đọng quanh chân cột, kết hợp đun bếp củi khép kín trong nhà gây ô nhiễm môi trường sống, làm gia tăng nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường ruột (đặc biệt là giun đũa chui ống mật tạo nhân sỏi).

• Kinh nghiệm các mô hình can thiệp cộng đồng: Tổng kết các bài học về huy động cộng đồng, nâng cao năng lực cho trạm y tế xã và mạng lưới nhân viên y tế thôn bản tại Yemen, Zimbabwe và các mô hình CSSKBĐ tại Thái Nguyên (Đàm Khải Hoàn, Hạc Văn Vinh, Dương Minh Thu, Lê Minh Chính...).

---

Chương 2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình tổ chức nghiên cứu tại thực địa:

• Địa bàn nghiên cứu: Chọn xã Định Biên (xã can thiệp) và xã Phượng Tiến thuộc huyện Định Hóa; các xã Vũ Chấn, Thượng Nung thuộc huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Đây là các xã miền núi có tỷ lệ người Tày cư trú tập trung cao, điều kiện kinh tế thuần nông, lâm nghiệp.
• Quy trình can thiệp 24 tháng tại xã Định Biên:
  1. Nâng cao năng lực chuyên môn: Tổ chức tập huấn kỹ năng chẩn đoán, truyền thông, tư vấn phòng bệnh sỏi mật cho 100% cán bộ Trạm Y tế xã Định Biên và đội ngũ NVYTTB của 13 xóm (Đồng Rằm, Khau Lầu, Khau Diều, Nong Nia, Làng Quặng A, Làng Quặng B, Làng Vẹ, Đồng Đau, Nà To, Gốc Thông, Pác Máng, Thâm Tắng, Nà Rọ).
  2. Truyền thông thay đổi hành vi: Tổ chức các buổi nói chuyện chuyên đề, truyền thông trên hệ thống loa phát thanh xã/xóm, tư vấn trực tiếp tại hộ gia đình về dinh dưỡng hợp lý (giảm mỡ bão hòa, hạn chế rượu bia), ăn chín uống sôi và tẩy giun định kỳ 6 tháng/lần.
  3. Cải thiện vệ sinh môi trường: Phối hợp với chính quyền xã và các đoàn thể vận động các hộ gia đình người Tày di dời chuồng trại gia súc ra xa gầm nhà sàn, xây dựng hố tiêu hợp vệ sinh, khơi thông cống rãnh thoát nước thải.

---

Chương 3. Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các phát hiện định lượng và định tính từ 34 bảng số liệu, 5 biểu đồ và 4 hộp kết quả phỏng vấn sâu:

1. Đặc điểm dịch tễ và các yếu tố nguy cơ mắc bệnh sỏi mật (năm 2010)

• Tỷ lệ hiện mắc sỏi mật ở người Tày trưởng thành có sự phân bố khác biệt theo độ tuổi, giới tính và địa bàn cư trú giữa 2 huyện Định Hóa và Võ Nhai.
• Phân tích đơn biến và đa biến xác định các mối liên quan có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$):
  • Nhóm tuổi cao ($\ge 40$ tuổi) có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn rõ rệt so với nhóm tuổi trẻ.
  • Giới nữ có tỷ lệ mắc sỏi mật cao hơn nam giới.
  • Tình trạng thừa cân/béo phì (BMI cao) có mối tương quan thuận với nguy cơ sỏi mật.
  • Nhóm có trình độ học vấn thấp, điều kiện kinh tế nghèo có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn.
  • Kiến thức, thái độ và thực hành (KAP) về phòng bệnh sỏi mật của chủ hộ ở mức thấp có liên quan chặt chẽ với tỷ lệ mắc bệnh.
  • Các yếu tố vệ sinh môi trường: Hộ gia đình nuôi nhốt gia súc dưới gầm sàn, sử dụng nguồn nước không hợp vệ sinh, không tẩy giun định kỳ $\ge 6\text{ tháng/lần}$ và có tiền sử gia đình mắc sỏi mật làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

2. Kết quả thực hiện giải pháp can thiệp sau 24 tháng

• Cải thiện năng lực cán bộ: Kỹ năng truyền thông giáo dục sức khỏe và tư vấn dự phòng sỏi mật của CBYT xã và cán bộ địa phương, NVYTTB tại xã can thiệp tăng lên rõ rệt sau các khóa tập huấn (Bảng 3.15, 3.16).
• Chuyển biến về Kiến thức - Thái độ - Thực hành (KAP):

Chỉ số theo dõi (trên đối tượng người Tày trưởng thành)	Xã Can thiệp (Định Biên)	Xã Đối chứng	Đánh giá hiệu quả can thiệp
Kiến thức dự phòng bệnh sỏi mật	Tăng rõ rệt sau 24 tháng can thiệp (Bảng 3.17)	Thay đổi không đáng kể sau 24 tháng (Bảng 3.18)	Hiệu quả can thiệp đạt mức cao, có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$) (Bảng 3.20)
Thái độ dự phòng bệnh sỏi mật	Tỷ lệ có thái độ đúng tăng mạnh (Bảng 3.21)	Ít chuyển biến qua 24 tháng (Bảng 3.22)	Hiệu quả can thiệp thể hiện rõ rệt (Biểu đồ 3.4, Bảng 3.23)
Thực hành dự phòng (ăn uống, tẩy giun...)	Thực hành đúng tăng cao có ý nghĩa (Bảng 3.24)	Chuyển biến chậm (Bảng 3.25)	Chỉ số hiệu quả (CSHQ) và HQCT đạt mức cao (Bảng 3.27)
Thực hiện Vệ sinh môi trường hộ gia đình	Tỷ lệ chuyển chuồng gia súc khỏi gầm sàn, xử lý phân và rác tăng vọt (Bảng 3.28)	Tập quán cũ vẫn duy trì ở mức cao (Bảng 3.29)	HQCT về VSMT giữa hai xã có sự khác biệt rõ rệt ($p < 0,05$) (Bảng 3.31)
Tỷ lệ hiện mắc bệnh sỏi mật	Tỷ lệ mắc sỏi mật giảm hoặc được khống chế mức độ tăng mới (Bảng 3.32)	Tỷ lệ bệnh duy trì hoặc có xu hướng tăng nhẹ (Bảng 3.33)	HQCT đối với tỷ lệ bệnh sỏi mật đạt kết quả khả quan sau 24 tháng (Bảng 3.34, Biểu đồ 3.5)

---

Chương 4. Bàn luận

Chương 4 tập trung phân tích, so sánh các phát hiện nghiên cứu với các y văn trong nước và quốc tế:

• Về dịch tễ học và yếu tố nguy cơ: Tác giả lý giải sự kết hợp giữa mô hình bệnh sinh sỏi sắc tố mật truyền thống (do nhiễm giun, nhiễm khuẩn đường mật, vệ sinh môi trường kém) và sự gia tăng sỏi cholesterol (do tập quán ăn nhiều mỡ động vật, quá bão hòa cholesterol trong dịch mật) ở người Tày trưởng thành. Mối liên quan giữa tuổi cao, giới nữ, béo phì và tiền sử gia đình hoàn toàn phù hợp với các kết luận của Shaffer E.A (2006), Portincasa P. (2006) và Nguyễn Đình Hối (2004).
• Về hiệu quả của mô hình can thiệp: Việc lồng ghép các giải pháp truyền thông phù hợp với văn hóa bản địa, huy động mạng lưới NVYTTB tại từng xóm bản và phát huy vai trò của chính quyền cơ sở là yếu tố quyết định tạo nên sự thay đổi bền vững về nhận thức và hành vi vệ sinh môi trường, hạn chế tập quán nuôi nhốt gia súc dưới gầm sàn.
• Một số điểm hạn chế của nghiên cứu: Luận án thẳng thắn chỉ ra các hạn chế về mặt thời gian can thiệp (24 tháng là khoảng thời gian vừa đủ để ghi nhận thay đổi về KAP và VSMT, nhưng cần theo dõi dài hơn để đánh giá triệt để sự giảm tỷ lệ mới mắc sỏi mật trong quần thể); nghiên cứu mới chỉ thực hiện trên người Tày tại 2 huyện thuộc tỉnh Thái Nguyên nên cần thận trọng khi ngoại suy cho các nhóm dân tộc thiểu số khác.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Cung cấp hệ thống dữ liệu dịch tễ học thực địa đầy đủ và có hệ thống đầu tiên về thực trạng bệnh sỏi mật, các đặc điểm dịch tễ học mô tả và các yếu tố nguy cơ ở quần thể người Tày trưởng thành tại vùng trung du miền núi phía Bắc (tỉnh Thái Nguyên).
2. Làm sáng tỏ mối liên quan giữa các yếu tố phong tục tập quán tộc người (ăn nhiều mỡ lợn, uống nhiều rượu ngô men lá, nuôi nhốt gia súc dưới gầm nhà sàn, ô nhiễm vi khí hậu do bếp củi) với sự phát sinh bệnh sỏi mật tại cộng đồng.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Xây dựng, áp dụng và chứng minh tính hiệu quả của mô hình can thiệp dự phòng bệnh sỏi mật toàn diện dựa vào cộng đồng: kết hợp nâng cao năng lực cho trạm y tế xã, phát huy mạng lưới NVYTTB, truyền thông thay đổi hành vi KAP, định kỳ tẩy giun và cải tạo vệ sinh môi trường (di dời chuồng trại khỏi gầm nhà sàn).
2. Cung cấp mô hình can thiệp có tính khả thi cao, chi phí thấp, dễ triển khai lồng ghép vào hệ thống y tế cơ sở và công tác chăm sóc sức khỏe ban đầu tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Khuyến nghị của tác giả

• Ngành Y tế tỉnh Thái Nguyên và các tỉnh miền núi phía Bắc cần đưa nội dung truyền thông phòng chống bệnh sỏi mật vào chương trình chăm sóc sức khỏe ban đầu tại tuyến xã/thôn bản.
• Tiếp tục duy trì và nhân rộng mô hình truyền thông thay đổi tập quán nuôi nhốt gia súc dưới gầm sàn, vận động nhân dân ăn chín uống sôi, hạn chế ăn mỡ động vật và uống rượu bia quá mức.
• Triển khai chiến dịch tẩy giun định kỳ 6 tháng một lần cho người trưởng thành tại các vùng có nguy cơ cao.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu được giới hạn trong phạm vi người Tày trưởng thành tại hai huyện Định Hóa và Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Thời gian theo dõi đánh giá can thiệp là 24 tháng, chủ yếu phản ánh rõ nét sự thay đổi về kiến thức, thái độ, thực hành và vệ sinh môi trường, trong khi bệnh sinh sỏi mật đòi hỏi quá trình tích lũy lâu dài.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu dịch tễ học sỏi mật trên các nhóm dân tộc thiểu số khác (như Dao, Mông, Sán Dìu...) tại các địa bàn miền núi phía Bắc; kéo dài thời gian theo dõi dọc để đánh giá tác động lâu dài của mô hình can thiệp đối với tỷ lệ mới mắc và biến chứng phẫu thuật do sỏi mật.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với:

• Nghiên cứu sinh, học viên sau đại học và giảng viên: Thuộc các chuyên ngành Y tế công cộng, Y học cộng đồng, Vệ sinh xã hội học và Tổ chức Y tế, Dịch tễ học và Ngoại tiêu hóa - gan mật.
• Cán bộ quản lý y tế và người làm chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách y tế dự phòng, chương trình can thiệp cải thiện vệ sinh môi trường nông thôn miền núi và chăm sóc sức khỏe cho đồng bào dân tộc thiểu số.
• Cán bộ y tế tuyến huyện và xã: Tham khảo khung tài liệu truyền thông, quy trình tập huấn cho nhân viên y tế thôn bản và phương pháp vận động cộng đồng thay đổi hành vi vệ sinh phòng bệnh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định những phong tục tập quán nào của người Tày có liên quan đến nguy cơ mắc sỏi mật?

Văn bản luận án xác định 3 nhóm phong tục tập quán chính: (1) Tập quán ăn nhiều cơm kết hợp nhiều mỡ động vật (thịt lạp, thịt thính, rau xào nhiều mỡ) gây bão hòa cholesterol dịch mật; (2) Tập quán uống nhiều rượu ngô men lá trong sinh hoạt và lễ hội gây rối loạn chức năng chuyển hóa gan mật; (3) Tập quán ở nhà sàn nuôi nhốt gia súc, gia cầm dưới gầm sàn, cống rãnh đọng phân và nước thải làm tăng nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường ruột (giun đũa).

2. Mô hình giải pháp can thiệp của luận án gồm những nội dung cốt lõi nào?

Mô hình can thiệp được triển khai tại xã Định Biên gồm 3 nhóm nội dung chính: (1) Nâng cao năng lực chuyên môn và kỹ năng truyền thông cho cán bộ Trạm Y tế xã và nhân viên y tế thôn bản của 13 xóm; (2) Tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe thay đổi kiến thức, thái độ, thực hành (giảm mỡ, giảm rượu, ăn chín uống sôi, tẩy giun định kỳ 6 tháng/lần); (3) Vận động cộng đồng cải thiện vệ sinh môi trường (di dời chuồng gia súc khỏi gầm sàn, khơi thông rãnh thoát nước).

3. Sự khác biệt về đặc điểm bệnh sỏi mật ở Việt Nam so với các nước phương Tây được tổng quan như thế nào?

Theo tổng quan y văn trong luận án, sỏi mật ở các nước phương Tây chủ yếu là sỏi túi mật với thành phần chính là cholesterol (50 - 80%). Ngược lại, tại Việt Nam (theo các công trình từ thời Huard, Autret, Tôn Thất Tùng đến Nguyễn Đình Hối), sỏi mật truyền thống chủ yếu là sỏi sắc tố mật và sỏi hỗn hợp nằm ở đường mật trong và ngoài gan, hình thành chủ yếu do nhiễm trùng đường mật quanh xác hoặc trứng giun đũa.

4. Hiệu quả của giải pháp can thiệp được đo lường qua các tiêu chí nào sau 24 tháng?

Hiệu quả can thiệp được đo lường qua: (1) Sự cải thiện kỹ năng của cán bộ y tế xã và NVYTTB; (2) Mức độ tăng điểm kiến thức, thái độ và thực hành (KAP) phòng bệnh của người dân; (3) Tỷ lệ hộ gia đình di dời chuồng trại khỏi gầm nhà sàn và cải thiện vệ sinh môi trường; (4) Sự thay đổi về tỷ lệ hiện mắc sỏi mật qua chẩn đoán siêu âm giữa xã can thiệp và xã đối chứng.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Nguyễn Văn Chung đã phân tích toàn diện các đặc điểm dịch tễ học và các yếu tố nguy cơ của bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại tỉnh Thái Nguyên, chỉ rõ mối liên hệ giữa bệnh sinh với các tập quán dinh dưỡng, sinh hoạt và vệ sinh môi trường bản địa. Thông qua thử nghiệm can thiệp cộng đồng tại huyện Định Hóa, công trình đã chứng minh hiệu quả thực tiễn của mô hình dự phòng kết hợp đào tạo y tế cơ sở, truyền thông thay đổi hành vi và cải thiện môi trường sống. Đây là công trình nghiên cứu có đóng góp thiết thực cho chuyên ngành Vệ sinh Xã hội học - Tổ chức Y tế và công tác chăm sóc sức khỏe ban đầu tại các vùng dân tộc thiểu số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. Dịch tễ học bệnh sỏi mật 1. Dịch tễ học bệnh sỏi mật trên thế giới 1. Tỷ lệ bệnh Trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về sỏi mật, các nghiên cứu cho thấy sỏi mật là một bệnh khá phổ biến ở các quốc gia khác nhau ở các nước phát triển cũng như đang phát triển , ,.

Tỉ lệ hiện mắc sỏi mật chung dao động trong khoảng 10 - 15% , tỉ lệ cao nhất gặp ở các nước Scandinavian, Chile và những người dân gốc Mỹ. Các quốc gia có tỉ lệ bị sỏi mật ít hơn như Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản và Ai Cập. Tỉ lệ sỏi mật đang có xu hướng tăng lên trong những năm gần đây, đặc biệt là sự tăng tỉ lệ này có liên quan đến sự thay đổi lối sống ,. Nghiên cứu của Portincasa Piero và cộng sự (cs) (2006) cho biết tỉ lệ sỏi mật ở Mỹ và Châu Âu dao động 10 - 15%.

Phân bố bệnh sỏi mật Tại Mỹ, ở một số chủng tộc khác nhau thì có tỉ lệ sỏi mật cũng khác nhau. Nghiên cứu Stintoncho L. và cs (2010) thấy tỉ lệ sỏi mật ở phụ nữ Mỹ gốc Ấn Độ chiếm 64,1% và tỉ lệ sỏi mật ở nam giới Mỹ gốc Ấn Độ 29,5%. Tỉ lệ sỏi mật ở những người Mỹ da đen hay ở người vùng Đông Á thấp hơn các chủng tộc khác và tỉ lệ mắc bệnh này hiếm gặp hơn ở những người vùng cận sa mạc Sahara.

Nghiên cứu của Ruhl Constance E. và cs (2011) tại Mỹ trên 14.228 người tuổi từ 20 - 74 trong năm cho kết quả về tỉ lệ bệnh sỏi mật 7,1%, và tỉ lệ phải phẫu thuật cắt bỏ túi mật là 5,3%. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy sỏi mật làm tăng nguy cơ tử vong cho người dân Mỹ trong tổng số các nguyên nhân gây tử vong. Báo cáo nghiên cứu của Shaffer Eldon A.

(2006) cho thấy hàng năm ở Mỹ có hơn 700.000 ca phẫu thuật cắt bỏ túi mật với chi phí 4 y tế hơn 6,5 tỉ USD; gánh nặng này chủ yếu gặp ở người Mỹ gốc Ấn Độ, ít xuất hiện hơn ở người Mỹ da trắng. Sỏi mật ở các nước phương Tây thường là sỏi túi mật và có thành phần chủ yếu cholesterol (với thành phần sỏi 50 - 80% là cholesterol) ,. Để đánh giá tỉ lệ hiện mắc sỏi mật ở Achentina, Brasca A. và cs (2000) đã tiến hành nghiên cứu chọn ngẫu nghiên dân số thành phố Rosario với tổng số đối tượng nghiên cứu là 1.173 người, tỉ lệ hiện mắc sỏi mật ở Achentina 20,5% (23,8% ở nữ và 15,5% ở nam).

Farzaneh Sheikh Ahmad E và cs (2007) nghiên cứu phẫu tích 253 xác người trên 13 tuổi, thấy tỉ lệ hiện mắc sỏi mật chung 6,3% (trong đó 4,7% ở nam; 8,6% ở nữ; sự khác nhau về giới ở bệnh nhân bị bệnh sỏi mật không có ý nghĩa thống kê với p = 0,216), có mối liên quan thuận giữa tuổi và tỉ lệ mắc sỏi mật (với p = 0,033) và thành phần sỏi phổ biến nhất là cholesterol và oxalate. Nghiên cứu của Halldestam Ingvar (2008) ở Thụy Điển, tỉ lệ người trưởng thành bị bệnh sỏi mật là 17,2% ở nữ giới và 12,4% ở nam giới; tỉ lệ sỏi mật tăng dần theo tuổi và cao hơn ở nữ; tỉ lệ sỏi mật ở nữ nhóm tuổi từ 35 - 44 là 10,0%; 45 - 54 là 3,9%; 55 - 64 là 13,5%; 64 - 74 là 5,7% và ≥ 75 là 26,7%. Tỉ lệ sỏi mật ở nam từ 45 - 54 là 7,4%; 55 - 64 là 7,8%; 64 - 74 là 7,9% và ≥ 75 là 12,5%. Tại Italia, nghiên cứu trên 11.229 người tuổi từ 29 - 69 được siêu âm để chẩn đoán sỏi mật của Festi D và cs (2010) cho kết quả: tổng số bệnh nhân mắc sỏi mật là 856 với tỉ lệ hiện mắc 7,1%; trong số các bệnh nhân bị mắc sỏi mật 73,1% bệnh nhân có triệu chứng của bệnh; 11,8% có triệu chứng bệnh mức độ nhẹ và 15,1% có biểu hiện triệu chứng bệnh mức độ nặng , [51].

Nghiên cứu ở Anh của Heaton K. Tỉ lệ hiện mắc sỏi mật không chỉ cao ở các nước phát triển có mức sống cao mà còn phổ biến ở các nước đang phát triển có mức sống thấp và hoạt động thể lực nhiều.L và cộng sự (2000) nghiên cứu cắt ngang trên 5 cộng đồng sống quanh các khu vực ngoại ô Liam, Peru và so sánh tỉ lệ mắc sỏi mật giữa người dân bản xứ miền biển và dân bản xứ vùng núi cao Sierra, tổng số đối tượng nghiên cứu là 1.534 trường hợp trên 15 tuổi. Kết quả cho thấy tỉ lệ mắc sỏi mật ở nữ (16,1/100 dân, 95% CI : 13,8 - 18,2) cao hơn ở nam (10,7/100 dân, 95% CI: 8,0 - 13,4). Nữ có yếu tố nguy cơ mắc sỏi mật cao hơn ở nam, đặc biệt khi họ sử dụng thuốc uống tránh thai hoặc có nhiều hơn 4 con.

Nghiên cứu của Salinas G. và cs (2004), tỉ lệ mắc sỏi mật chung ở Lima, Peru là 15,0%. Tỉ lệ mắc sỏi mật ở nam giới là 14,0% và nữ giới là 16,0%. Theo nghiên cứu của Chapman B.A và cs (2000), tỉ lệ hiện mắc sỏi mật chung tại Christchurch, New Zealand trong năm 2000 là 20,75%, trong đó nữ là 23,1%, nam là 18,1%.

Nghiên cứu của Dhar C.S và cộng sự (2001) trên 1332 đối tượng tuổi trên 15 ở vùng nông thôn Banglades cho thấy tỉ lệ sỏi mật là 5,4%; trong đó nữ là 7,7%, nam là 3,3%; tỉ lệ này tăng lên từ 0,9% ở tuổi dưới 30 lên 10% ở tuổi trên. Nghiên cứu tại Arập của Abu - Eshy S. và cs (2007), thấy tỉ lệ sỏi mật là 11,7%. Nghiên cứu cho thấy, sỏi mật ở Châu Á - vùng nhiệt đới phần lớn là sỏi ở ống mật, sỏi có thành phần chủ yếu là sắc tố mật , , và tỉ lệ sỏi ống mật chủ kết hợp với sỏi trong gan chiếm tỉ lệ 20% - 40% trong tổng số các loại sỏi mật.

Tuy nhiên, hiện nay tỉ lệ sỏi túi mật và loại sỏi Cholesterol có khuynh hướng gia tăng, có lẽ do ảnh hưởng của môi trường và ăn uống trong khi đó sỏi ống mật lại có xu hướng giảm do vệ sinh môi trường được cải thiện và ý thức vệ sinh của người dân được nâng cao hơn [58]. và cộng sự nghiên cứu trên 1.441 người Đài Loan ở lứa tuổi trên 60 thấy: 171 người có sỏi túi mật và 65 người đã được mổ cắt bỏ túi mật do sỏi. Tỉ lệ sỏi túi mật nói chung trong nhóm nghiên cứu chiếm 16,6%. Nghiên cứu của Chen C.H và cs (2006) ở Đài Loan, tỉ lệ sỏi mật chung là 5,0%.

Tỉ lệ sỏi mật ở nam giới là 4,6% và ở nữ giới là 5,4%. Nghiên cứu của Huang J. và cs (2009) ở Đài Loan, tỉ lệ nhập viện do sỏi mật ở nhóm tuổi 20 - 39 ngày càng tăng. 6 Nghiên cứu của Huang Zhi - Quang (1998), trong những năm 50 ở Trung Quốc sỏi ống mật chủ chiếm 50% tổng số sỏi mật, tỉ lệ sỏi trong gan 38%; giai đoạn từ 1983 đến 1985 sỏi ống mật chủ chiếm 36,2% trùng hợp với tỉ lệ tăng sỏi túi mật từ những năm 70.

Mười năm sau, mô hình sỏi mật ở Trung Quốc đã thay đổi, sỏi túi mật tăng từ 69,3% lên 78,9% vào năm 1992 trong khi sỏi ống mật chủ giảm xuống từ 30,7% còn 21,1%. Nghiên cứu hồi cứu tại bệnh viện trường Y Trung Quốc từ tháng 01 - 12 năm 2000 cho thấy tỉ lệ hiện mắc sỏi túi mật 7,8% ở nữ và 6,5% ở nam. Nghiên cứu trên 10.461 công nhân hóa dầu của Mao Y. và cs (2013) tại Trung Quốc, tỉ lệ phẫu thuật sỏi mật là 0,9%; tỉ lệ sỏi mật là 5,2% và polyp túi mật là 7,4%.

Tại Ấn Độ, nghiên cứu của Singh V. và cs (2001) trên 248 người đến khám tại các cơ sở y tế tại vùng Chandigarh, có 31 người trong tổng số 248 người được siêu âm phát hiện có sỏi mật, tỉ lệ hiện mắc sỏi mật 12,5%. Trong số bệnh nhân sỏi mật có 27 bệnh nhân nữ và 04 bệnh nhân nam. Phần lớn (67,0%) bệnh nhân sỏi mật thuộc nhóm tuổi từ 20 - 60 tuổi.

Nghiên cứu về sỏi mật ở vùng Đông Nam Iran của Ansari - Moghaddam A. và cs (2016), tỉ lệ sỏi mật ở người trưởng thành từ 30 tuổi trở lên tại vùng này là 2,4%. Tỉ lệ sỏi mật ở nam giới là 1,4% và ở nữ giới là 4,0%. Tỉ lệ sỏi mật ở người từ 30 - 44 tuổi là 1,3% và ≥ 45 tuổi là 3,7%.

Sỏi mật là bệnh có xu hướng gia tăng trong những năm gần đây. Theo Bateson nghiên cứu tại Anh, tỉ lệ mới mắc sỏi mật ở giai đoạn 1974 - 1998 cao hơn so với tỉ lệ mắc sỏi mật giai đoạn 1953 - 1973. Tỉ lệ phẫu thuật cắt bỏ túi mật ngày càng tăng, đặc biệt là từ những năm 90 (từ khi bắt đầu ứng dụng phẫu thuật nội soi cắt bỏ túi mật) .S (2010), cùng với sự thay đổi thói quen ăn uống, ít tập thể dục, tăng béo phì. thì tỉ lệ bệnh sỏi mật sẽ có tăng lên trên toàn thế giới.

Về tỉ lệ mắc mới sỏi mật: tại Italia, nghiên cứu trên 9.611 người tuổi từ 30-79 của Festi Davide và cs (2008), kết quả tỉ lệ mắc mới sỏi mật 0,67% 7 /năm, trong đó tỉ lệ mắc mới sỏi mật ở nam 0,66%/năm và ở nữ là 0,81%/năm. Nghiên cứu của Halldestam I. và cs (2009) tại Thụy Điển, tỉ lệ mắc mới sỏi mật ở người trưởng thành 35 - 85 tuổi là 8,3%; với tỉ lệ mắc mới là 1,39/100 người /năm. Sỏi mật không chỉ có tỉ lệ hiện mắc và mới mắc cao mà còn có xu hướng tăng theo thời gian.C (2000) nghiên cứu tại Anh, tỉ lệ mới mắc sỏi mật cao hơn nhiều ở giai đoạn 1974 - 1998 so với giai đoạn 1953 - 1973.

Không chỉ gặp ở người trưởng thành, sỏi mật đang có xu hướng gia tăng và xuất hiện ở trẻ em, thanh thiếu niên. Nguyên nhân của vấn đề này chủ yếu là do thay đổi thói quen ăn uống, lối sống và các hành vi có liên quan đến sức khỏe. Nghiên cứu của Kratzer W. và cs (2009), tỉ lệ mắc sỏi túi mật ở trẻ em, thanh niên là 1,0% và yếu tố nguy cơ gây bệnh sỏi mật ở nhóm đối tượng này chính là do béo phì.

Do đó các giải pháp dự phòng bệnh cần phải tập trung chú ý vào xu hướng tăng dần của bệnh , đặc biệt là sự xuất hiện của bệnh ở nhóm đối tượng là trẻ em.