chương 1. Người kể chuyện hàm ẩn sử dụng điểm nhìn của chính mình để tái hiện lại hiện thực. Người kể chuyện này đóng vai trò là người quan sát, đứng ở bên ngoài thế giới hiện thực trong truyện, kể lại những gì mà mình quan sát và cảm nhận được bằng giọng điệu khách quan, trung tính. Người kể chuyện này đã kể lại sự kiện chị Lỗ sinh con và quân Nhật tràn vào thôn.
Chị Lỗ sinh con trong một hoàn cảnh lịch sử đặc biệt: quân Nhật sắp tràn vào thôn. Cùng ngày chị Lỗ trở dạ, con lừa nhà Thượng Quan cũng sắp đẻ con so. Cả hai đều trong trường hợp đẻ khó. Nhưng thái độ của gia đình Thượng Quan thì lại trái ngược nhau.
Chị Lỗ phải một mình vật lộn trong lần vượt cạn. Chiếc giường đất do mẹ chồng chuẩn bị đã trở thành bùn nhão trộn bằng máu. Những cơn đau xé ruột khiến chị có lúc phải thét lên kinh hoàng, có lúc lại ngất đi tưởng đã chạm ngõ thần chết. Trong khi đó, cả nhà Thượng Quan: mẹ chồng, bố chồng, chồng lại dành hết sự quan tâm săn sóc cho con lừa sắp đẻ con so.
Hai cha con Thượng Quan xoa bóp, nắn bụng cho con lừa. Bà Lã vuốt ve, an ủi nó. Và khi thấy tình hình nguy cấp, bà Lã quyết định đi mời Ba Phàn- thú y kiêm bà mụ của súc vật về đỡ đẻ cho con lừa. Người kể chuyện đặt hai sự việc song song nhau thuật lại khách quan, lạnh lùng như nó vốn có.
Từ hiện thực được tái tạo, người đọc tự cảm nhận về thân phận rẻ rúng (LUAN.ngon) 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.ngon) của người phụ nữ Trung Quốc đặc biệt là khi họ không sinh được con trai để nối dõi tông đường, sự lạnh lùng trong tình cảm giữa người với người. Việc quân Nhật tràn vào thôn đánh dấu bằng sự việc bất thường đầu tiên là nhà Phúc Sinh Đường chạy giặc, Tư Mã Đình đứng trên đài quan sát không ngừng thông báo tình hình về bước tiến của quân Nhật, kêu gọi người dân trong thôn chạy giặc. Tâm trạng lo sợ bao trùm trong thôn, gia đình Thượng Quan mắc kẹp giữa một bên là sức ép của không khí khẩn trương thúc ép của buổi chạy giặc, một bên là cô con dâu và con lừa đang cùng trở dạ. Cha con Thượng Quan sợ hãi, còn bà Lã bình thản vì cho rằng “ai làm quan thì nhà mình vẫn là người dân, vẫn phải nộp tô cho chúng.
Người Nhật với ta không thù không oán, vậy chúng làm gì ta”. “Chạy nhanh đến mấy cũng không bằng hòn đạn, trốn thì biết trốn đến bao giờ” [34;36]. Suy nghĩ của bà Lã phần nào trấn tĩnh được cha con Thượng Quan và Ba Phàn. Ở bên ngoài, Tư Mã Khố cùng đám gia nhân nhà Phúc Sinh Đường đánh hỏa công ở cầu để chặn đường đi của quân Nhật.
Trận phục kích của đội quân Hỏa Mai Lừa Đen ở chân đê sông Thuồng Luồng bị quân Nhật đánh tan tác. Quân Nhật tràn vào thôn gây ra cảnh chết chóc kinh hoàng. Thượng Quan Phúc Lộc, Thượng Quan Thọ Hỷ cũng chết trong trận càn này. Điều đáng lưu ý là người kể chuyện đã sử dụng điểm nhìn của Thượng Quan Lỗ Thị và Lai Đệ để kể.
Bà Lỗ là người mẹ trong cơn vượt cạn. Lai Đệ là người chứng kiến trận đánh giữa đội quân Sa Nguyệt Lượng và quân Nhật. Những suy nghĩ, cảm nhận của họ đã hàm chứa những thông tin trùng lặp với người kể chuyện hàm ẩn kể theo điểm nhìn của chính mình đồng thời họ lại sở hữu những thông tin độc quyền do chính cảm nhận và cái nhìn của mình mang lại. Cách kể này khiến người kể chuyện dễ dàng thâm nhập vào đời sống nội tâm của nhân vật, tạo nên ở độc giả những cảm giác trực tiếp, gần gũi với thế giới nhân vật, khiến chúng ta không có cảm giác đang nghe kể mà là được chứng kiến trực tiếp.
Chị Lỗ trải qua bao quằn quại, đau đớn trong lần sinh nở thứ 8. Chỉ có chị mới “cảm thấy một trận quẫy đạp bụng cuộn nên từng cục, đau đến nghẹt thở” [34;11]; nỗi sợ hãi bàn tay mẹ chồng gõ vào bụng; sự xấu hổ, uất hận nhục nhã khi (LUAN.ngon) 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.ngon) nghĩ đến Ba Phàn và bố chồng sẽ trơ tráo vào buồng người đẻ, mục kích thân thể lõa lồ của chị; những giấc mơ quái gở ám ảnh; kí ức cảnh yêu nhau trong rừng hòe với mục sư ùa về; tình cảm dửng dưng không yêu không hận dành cho chồng, tâm trạng lúc hi vọng lúc chán nản; nỗi hoang mang đến cùng cực khi chị tưởng tượng ra mình chết. Trong cơn tuyệt vọng, chị cầu nguyện được chết: “Trời ơi! Hãy cho tôi chết đi, tôi chịu đựng hết thảy rồi!. Chúa ơi, Đức Mẹ ơi, hãy tưới nhuần mưa móc, hãy cứu vớt linh hồn chúng con”[34;48].
Chính cảm nhận của người trong cuộc đã bổ khuyết để khắc sâu ấn tượng chủ quan vào trong điểm nhìn khách quan của câu chuyện. Rất nhiều động từ “cảm thấy”, “nghe thấy”, “nhìn thấy”, “trông thấy”, “nhớ lại”, “ngửi thấy”… của chủ thể Lỗ Thị đã được sử dụng nhằm khu biệt cảm nhận của chị với đối tượng khác. Tâm trạng của người phụ nữ khi trở dạ với phức hợp những niềm vui, nỗi buồn, đau đớn, hi vọng, tuyệt vọng đã lần lượt hiện lên trong tâm trí người đọc. Để độc giả trực tiếp cảm nhận hơi thở lạnh giá của chiến tranh, nhà văn sử dụng điểm nhìn của Lai Đệ.
Lai Đệ là cô con gái của nhà Thượng Quan, 18 tuổi. Cuộc sống của cô diễn ra khá bình lặng trong khuôn khổ của gia đình Thượng Quan, chưa trải qua những sóng gió, va vấp. Lai Đệ đưa các em ra ngoài đê sông Thuồng Luồng bắt tôm, chứng kiến trận đánh giữa quân Nhật với đội Hỏa Mai Lừa Đen của Sa Nguyệt Lượng. Không gian rợn ngợp với cảnh tượng hãi hùng đượm mùi chết chóc đã rót vào tâm hồn cô gái trẻ Lai Đệ ấn tượng ghê rợn.
Cô “trông thấy một nắm cỏ nước nhão nhoét như ợ ra từ miệng trâu bám trên người Niệm Đệ” [34;38], “trông thấy một vật đen sì từ trên trời rơi xuống”[34;39], “trông thấy những cẳng ngựa chín tái, đầu người lăn lông lốc”[34;46], “ngửi thấy mùi thuốc súng nồng nặc”, “cảm giác đau rát từ trong tai chui ra”, “cảm thấy lồng ngực như sắp nổ tung bất cứ lúc nào”[34;46]. Đó là hàng loạt những cảm nhận của Lai Đệ về chiến tranh. Trong các đoạn thuộc chương 5, 6, 7 và phần viết thêm, người kể chuyện hàm ẩn đã sử dụng điểm nhìn của Kim Đồng để kể. Những mối quan hệ: mẹ, chị cả, chị Tư, chị Bảy, chị Năm, Tư Mã Lương… là được nhìn từ Kim Đồng, trong mối (LUAN.ngon) 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.ngon) quan hệ với Kim Đồng.
Kim Đồng có những suy nghĩ, cảm nhận, hành động, quan sát trước hiện thực cuộc sống trong “Báu vật của đời”. Anh là nhân vật hành động, là chủ thể của hành động được kể lại, là chủ ngữ trong câu, thuộc về hiện thực được nói đến. Người kể chuyện đã ẩn đi, đứng đằng sau nhân vật và các sự kiện để kể bằng cách đẩy nhân vật ra trước độc giả. Vì thế trước mắt độc giả không thấy người nói, chỉ thấy hiện thực được trình bày.
Có một người nào đó nữa đang quan sát Kim Đồng, kể về Kim Đồng và các nhân vật khác. Tự điểm nhìn Kim Đồng, người kể chuyện hàm ẩn dễ dàng thâm nhập vào đời sống nội tâm của Kim Đồng, dễ dàng hòa vào cái gia đình của Kim Đồng và đặt từng thành viên của gia đình ấy trước độc giả mà không cần một lời giới thiệu nào cả. Kim Đồng mắc chứng bệnh ảo tưởng hình ảnh Natasa. Chỉ có anh mới “trông thấy” một Natasa nguyên vẹn như nàng tiên cá, hát điệu dân ca buồn buồn quen thuộc từ lòng sông dâng lên; “thấy Natasa khóc trong chậu, thấy Natasa cười trong gương”.
Kim Đồng còn “nghe thấy” tiếng thở của cô, “cảm thấy” tóc cô quệt vào mặt, bàn tay âm ấm của cô rờ khắp cơ thể. Anh cũng “nhìn thấy” Natasa bị Mã Sơn Nhân nuốt vào trong bụng. Kim Đồng nói hỗn với thầy chủ nhiệm Tiêu Kim Cương cũng chỉ với mục đích mượn uy thầy để rũ bỏ hình ảnh Natasa ra khỏi tâm chí. Nếu nhìn bề ngoài hành động của Kim Đồng có vẻ điên rồ, không thể hiểu và chấp nhận được nhưng suy nghĩ, cảm nhận của Kim Đồng giúp người đọc soi thấu căn nguyên, xuất phát điểm hành động là nỗi nhớ thương vô vọng và tình yêu dành cho cô gái nước Nga xa xôi.
Từ điểm nhìn Kim Đồng, người kể chuyện dễ dàng thâm nhập vào gia đình Thượng Quan với những mối quan hệ chằng chéo phức tạp. Đó là cuộc tình kì lạ giữa chị cả- Lai Đệ và Hàn Chim, một thứ tình yêu “như hoa cây thuốc phiện, rực rỡ và cuồng nhiệt nhưng độc”. Sống với Tôn Bất Ngôn, cuộc sống chẳng khác gì địa ngục nên khi được Hàn Chim nâng niu, yêu thương, chị đã theo dòng cảm xúc bất chấp tất cả. Hàn Chim đến với chị để thỏa mãn ngọn lửa thanh xuân bị kìm nén trong suốt mười lăm năm cơ cực.
Cuộc tình ngang trái giữa Lai Đệ và Hàn Chim được sự bảo trợ không hợp pháp của người mẹ dù bà đã biết trước hậu quả của mối (LUAN.ngon) 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.ngon) tình này. Nguyên nhân khiến mẹ thông cảm cho mối tình oan trái này là vì “mẹ thông cảm và day dứt khi thấy Lai Đệ bị Thằng Câm hành hạ, vì mẹ thông cảm với cuộc sống đầy cơ cực của Hàn Chim và món nợ thịt chim cách đây mười lăm năm đồng thời để tỏ lòng thương nhớ và nể trọng chị Lãnh Đệ” [34;489]. Sử dụng điểm nhìn Kim Đồng, người đọc dễ dàng thấu hiểu những ngóc ngách nguồn cơn sâu sa của mối quan hệ Lai Đệ- Hàn Chim. Cuộc sống làm công nhân nông trường đặc biệt là trong mối quan hệ với trại trưởng Long đã để lại trong Kim Đồng những ấn tượng chủ quan sâu sắc.
Ở bên cạnh Long Thanh Bình, Kim Đồng chỉ nhận thấy chất anh hùng mà không nhận ra vẻ đẹp nữ tính ở chị. Thậm chí, anh còn “trông thấy mặt chị ta dài ra, từ giữa cặp mông mọc ra một cái đuôi dài như chiếc chổi” [34;516]. Do vậy, Long Thanh Bình có cầu xin, đe dọa vẫn không thể đánh thức người đàn ông trong Kim Đồng. Nhưng chính vào giây phút Long Thanh Bình tuyệt vọng tự sát, Kim Đồng mới nhận ra tư thế hấp dẫn của người đàn bà.
Anh đã thỏa mãn khát khao làm phụ nữ của chị trước khi cơ thể chị mất hết cảm giác.