Chương 1: TRUYỆN NGẮN VÀ TRUYỆN TRONG LÒNG BÀN TAY Trước khi tìm hiểu những đặc điểm nghệ thuật truyện trong lòng bàn tay của Kawabata, chúng tôi sẽ điểm qua những vấn đề chính về thể loại truyện ngắn, truyện cực ngắn. Bởi vì, khi đặt truyện trong lòng bàn tay của Kawabata trong mối tương quan với truyện ngắn, truyện cực ngắn là chúng tôi đã có một cơ sở để xác định những đặc điểm của thể loại này. Truyện ngắn (Short story) Truyện ngắn là một thể loại tương đối độc lập và vì thế đã có không ít những công trình nghiên cứu về lý thuyết của nó. Chúng tôi xin nêu ra đây một số quan niệm cơ bản của các nhà nghiên cứu về truyện ngắn cũng như những đặc điểm của nó.
Định nghĩa ngắn gọn Phạm Thị Hảo trong cuốn Khái niệm và thuật ngữ văn học Trung Quốc đã nêu lên được một số đặc điểm cơ bản của truyện ngắn: “Tiểu thuyết đoản thiên (Truyện ngắn) là loại tiểu thuyết có đặc điểm ngắn, tình tiết tương đối ít, nhân vật tập trung, kết cấu chặt chẽ, thường miêu tả những phiến đoạn giàu ý nghĩa điển hình trong cuộc sống. Trình bày một cách cụ thể hơn, tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học nhận định: “Truyện ngắn (short story) là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ. Nội dung của nó bao trùm hầu hết các phương diện của đời sống: đời tư, thế sự hay sử thi nhưng cái độc đáo của nó là ngắn. (…) Tuy nhiên mức độ dài ngắn chưa phải là đặc điểm chủ yếu phân biệt truyện ngắn với các tác phẩm tự sự khác.
Truyện ngắn hiện đại là một kiểu tư duy mới, một cách nhìn cuộc đời, một cách nắm bắt đời sống rất riêng, mang tính chất thể loại.(…) Truyện ngắn thường có ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp. (…) Nhân vật của truyện ngắn thường là hiện thân cho một trạng thái quan hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc một trạng thái tồn tại của con người. (…) Cốt truyện của truyện ngắn thường diễn ra trong một thời gian và không gian hạn chế, chức năng của nó nói chung là nhận ra một điều gì đó sâu sắc về cuộc đời và tình người. Cũng quan niệm về truyện ngắn như trong Thuật ngữ văn học, nhưng tác giả Lại Nguyên Ân còn khẳng định thêm: “Nét nổi bật của truyện ngắn là sự giới hạn về dung lượng.
(…) Là một thể tài tự sự, truyện ngắn hiện đại ít nhiều mang những đặc tính của tư duy tiểu thuyết (sự tiếp cận cái thực tại đương thành, vai trò của hư cấu tự do, của kinh nghiệm sống trực tiếp của tác giả. (…) Chi tiết và lời văn là những yếu tố quan trọng cho nghệ thuật viết truyện ngắn. Lời kể và cách kể chuyện là những điều được người viết truyện ngắn đặc biệt chú ý khai thác và xử lý, nhằm đạt hiệu quả mong muốn. Trên cơ sở tổng hợp các ý kiến của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước về truyện ngắn, nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng trong Truyện ngắn, những vấn đề lý thuyết và thực tiễn thể loại cũng thống nhất với những quan niệm trên đây.
Đặc biệt, tác giả nhấn mạnh: cũng như một cơ thể sống bất kỳ, truyện ngắn trong quá trình hình thành và phát triển lại “thâu nạp thêm những đặc điểm mới bởi sự xâm nhập tác động lẫn nhau giữa các thể loại văn học cũng như do cách đọc của thời đại quy định” [64]. Dẫn lời đánh giá về vị trí của truyện ngắn trong nền văn học đương đại của Raymond Carver, trong cuốn Truyện ngắn: lí luận, tác gia và tác phẩm, tác giả Lê Huy Bắc cho rằng: “Mặc dù truyện ngắn ra đời muộn (khoảng cuối thế kỉ XIX) nhưng bản thân truyện ngắn đã xuất hiện và tồn tại ngay từ buổi bình minh của nhân loại, khi con người biết sáng tác văn chương. Trải qua hàng ngàn năm, với bao biến cố thăng trầm của thể loại, ngày nay truyện ngắn đã chiếm lĩnh một vị trí quan trọng trên văn đàn trong kỉ nguyên Hậu hiện đại, khi con người ngày càng bị dồn ép về mặt thời gian hơn bao giờ hết. Để chứng minh nhận định này, tác giả đã nêu ra một số đặc điểm của truyện ngắn: “Dung lượng ngắn là một thế mạnh và tốc độ xử lý tình tiết, sự kiện… nhanh cũng là một thế mạnh để chinh phục học giả đương đại.
(…) Truyện ngắn gắn chặt với báo chí. Đây là thế mạnh, bởi hiện tại báo chí (kể cả báo điện tử) đang bùng nổ với tốc độ chóng mặt. (…) Do đặc trưng cơ bản của thể loại (ngắn) nên giống thơ là đặc điểm dễ thấy nhất. Đào Ngọc Chương trong công trình nghiên cứu Truyện ngắn dưới ánh sáng so sánh, sau khi khảo sát truyện ngắn như một thể loại luôn vận động trong lịch sử của nó và trong những tác động, tương đồng, dị biệt xuyên quốc gia đã kết luận truyện ngắn là “một hình thức cảm nhận thế giới”.
Tác giả còn khẳng định: “Trong mối quan hệ với tiểu thuyết, truyện ngắn với tiểu thuyết có cùng một nguồn gốc. (…) Một khác biệt cơ bản của truyện ngắn và tiểu thuyết là kích cỡ, dung lượng. Truyện ngắn thì ngắn còn tiểu thuyết thì dài. Và vì sự cùng chung một cội nguồn bản sắc mà truyện ngắn có đầy đủ các thành tố cấu trúc như là tiểu thuyết.
Như vậy, hầu hết những công trình nghiên cứu đều thống nhất trong việc đánh giá vị trí cũng như khái niệm và các đặc điểm cơ bản của truyện ngắn. Điều chúng tôi lưu ý là những đặc điểm thể hiện mối quan hệ giữa truyện ngắn với loại truyện trong lòng bàn tay được nêu ra trong một số quan điểm sau đây. Một điều không thể phủ nhận là nhắc đến truyện ngắn các nhà nghiên cứu đều chú ý đến vấn đề độ dài của nó. Nhà nghiên cứu Đào Ngọc Chương đã nhấn mạnh: “Nói đến độ dài là lập tức chúng ta chạm vào những vấn đề cốt tử của truyện ngắn.
(…) Chính độ dài của thể loại này đã làm nên nét khu biệt của truyện ngắn trong quá trình phát triển. (…) nó dẫn tới những biến động về độ dài trong các thể kết hợp đa dạng. (…) Truyện ngắn có khả năng là hạt nhân của sự phát triển hay mở rộng thành những thể loại khác. Vấn đề là cái giới hạn của nó: vượt khỏi giới hạn, tất cả sẽ biến động và biến đổi.
Như vậy, trên cơ sở độ dài, truyện ngắn có khả năng biến đổi thành những thể loại khác. Đào Ngọc Chương tiếp tục khẳng định: “Khả năng mở của tính tự đủ của truyện ngắn là một đặc điểm riêng biệt của truyện ngắn” [12, 59]. “Chính tính tự đủ trong thế luôn luôn vượt khỏi bản thân (nghĩa là trong cái dạng tự đủ đó luôn chứa đựng một khả năng bùng vỡ của cấu trúc và tiếp nhận) của truyện ngắn đã tạo cơ hội cho những cuộc lắp ghép bất ngờ trong văn bản tác phẩm được xem là một tổng thể của nó để nó làm nên kiểu truyện ngắn hậu hiện đại. Như vậy, trên cơ sở những phân tích về đặc điểm thể loại của truyện ngắn, nhà nghiên cứu Đào Ngọc Chương đã chứng minh và khẳng định tính tự đủ của bản thân truyện ngắn tương ứng đặc biệt với tính khả biến và khả sản của nó.
Trước đó, thể hiện một cách hình tượng, nhà văn hiện đại Trung Quốc Trương Hiền Lương trong Lời tựa của một cuốn truyện cực ngắn cũng đã có một ý kiến thú vị tương tự về tính khả biến trong dung lượng của truyện ngắn: “Truyện ngắn giống như nước hoa quả cô đặc, pha thêm một chút nước, ít nhất cũng biến thành truyện vừa, lại cho thêm ít gia vị thành truyện dài cũng không khó. Công trình nghiên cứu Dẫn luận nghiên cứu văn học, tác giả G.Poxpelop, trong khi nói về các thể tài tự sự, đã đặc biệt lưu ý về vai trò của dung lượng đối với việc phân loại các thể tài trong văn học tự sự: “Khi phân loại các hình thức thể tài trong văn học tự sự, những điểm khác nhau về dung lượng tác phẩm rất quan trọng. Còn nhà văn Nhật Kobo Abe thì cho rằng: “Có lẽ chúng ta có thể xem truyện ngắn là một hình thức văn học của những thời kỳ quá độ… Tính kịp thời là một đặc điểm đáng ngạc nhiên của truyện ngắn. Đó là một sự tự do, nó cho phép truyện ngắn không bị ràng buộc bởi những hình thức nghệ thuật đã thành quy phạm.
Hình thức truyện ngắn vừa luôn luôn vỡ ra, thay đổi, vừa luôn luôn được hàn gắn, cấu trúc lại. Đồng tình với những quan niệm trên, chúng tôi nhận thấy một trong những đặc điểm quan trọng để khu biệt truyện ngắn với các thể loại khác là dung lượng. Đến lượt mình, dung lượng của truyện ngắn mang một đặc điểm đặc biệt quy định cái khả biến hoặc khả sản trong tính tự đủ của nó (chữ dùng của Đào Ngọc Chương) để tạo ra những thể tài khác. Trên cơ sở đó mà chúng tôi xem xét mối quan hệ giữa truyện ngắn với truyện rất ngắn và truyện trong lòng bàn tay.
Truyện cực ngắn và truyện trong lòng bàn tay phải chăng cũng là một biến thể từ tính khả biến của truyện ngắn? Vấn đề này sẽ được chúng tôi trình bày ở những phần sau. Hiện tại, xin nêu ra ở đây các kiểu truyện ngắn – theo chúng tôi, là những minh chứng cho tính khả biến và những phát triển bất ngờ về phương diện hình thức thể loại của truyện ngắn như đã nói trên đây. Bùi Việt Thắng cho rằng có thể phân chia truyện ngắn thành các kiểu loại như: Truyện ngắn cổ điển, Truyện ngắn truyền thống; Truyện ngắn tâm tình; Truyện ngắn kì ảo; Truyện ngắn rất ngắn; Truyện ngắn – liên hoàn [64]. Như vậy, truyện ngắn rất ngắn (hay còn gọi là truyện cực ngắn) được tác giả quan niệm như một kiểu loại của truyện ngắn.
Theo nhà nghiên cứu Lê Huy Bắc thì truyện ngắn hậu hiện đại bao gồm bốn kiểu loại: Thứ nhất là Truyện ngắn huyền ảo. Nhà văn sáng tác theo khuynh hướng này thường sử dụng yếu tố hoang đường trong phản ánh hiện thực. Đó không phải là những yếu tố ma quái như trong văn học huyền ảo truyền thống là các hình ảnh siêu nhiên gắn với các thành tựu khoa học kĩ thuật, gần gũi hơn với đời sống con người. Thứ hai là Truyện ngắn mảnh vỡ.
Nguyên tắc sáng tác của loại truyện này là sử dụng những môtip đồng dạng xếp cạnh nhau. Nhưng khác với những nhà hiện đại - người thường hướng đến một chủ đề nhất định - các nhà hậu hiện đại lại hướng đến nhiều chủ đề khác nhau.