Luận án tiến sĩ nông nghiệp nghiên cứu côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm và đề xuất giải pháp bảo tồn chúng tại khu vực tây bắc việt nam

Luận án tiến sĩ nông nghiệp nghiên cứu nông nghiệp nghiên cứu côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm và đề xuất giải pháp bảo tồn chúng tại, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Hoàng Thị Hồng Nghiệp
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thế Nhã
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm sinh
• Đề tài: Nghiên cứu côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm và đề xuất giải pháp bảo tồn chúng tại khu vực Tây Bắc, Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1.5. Đóng góp mới của luận án
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nghiên cứu côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm trên thế giới
• 2.2. Nghiên cứu côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm ở Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Địa điểm và thời gian
• 3.2. Địa điểm nghiên cứu
• 3.3. Vật liệu nghiên cứu và dụng cụ nghiên cứu
• 3.4. Nội dung nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5.1. Phương pháp kế thừa
• 3.5.2. Phương pháp điều tra cơ bản các loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm tại khu vực Tây Bắc
• 3.5.3. Nghiên cứu đặc điểm cơ bản của Sâu tre
• 3.5.4. Phương pháp nghiên cứu đề xuất giải pháp bảo tồn, phát triển các loài côn trùng có giá trị làm thực phẩm tại khu vực Tây Bắc
• 3.5.5. Phương pháp xử lý và phân tích số liệu
• 4. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm cơ bản của các loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm tại khu vực Tây Bắc, Việt Nam
• 4.2. Thành phần loài côn trùng làm thực phẩm tại khu vực Tây Bắc
• 4.3. Đặc điểm phân bố của các loài côn trùng làm thực phẩm tại khu vực nghiên cứu
• 4.4. Kiến thức bản địa sử dụng côn trùng thực phẩm tại khu vực Tây Bắc
• 4.5. Đặc điểm cơ bản của Sâu tre
• 4.6. Đặc điểm hình thái Sâu tre
• 4.7. Đặc điểm sinh học của Sâu tre
• 4.8. Giá trị dinh dưỡng của loài Sâu tre
• 4.9. Đề xuất giải pháp bảo tồn các loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm tại khu vực Tây Bắc
• 4.10. Đề xuất giải pháp quản lý, bảo tồn chung cho các loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm
• 4.11. Đề xuất giải pháp quản lý, bảo tồn riêng cho từng nhóm côn trùng làm thực phẩm
• 4.12. Đề xuất giải pháp quản lý riêng cho loài Sâu tre
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm

Côn trùng lâm nghiệp đã được sử dụng làm thực phẩm từ hàng nghìn năm nay, đặc biệt ở các nước châu Á, châu Phi và châu Mỹ Latinh. Thực phẩm từ côn trùng không chỉ giàu dinh dưỡng mà còn là nguồn lương thực bền vững trong tương lai. Tại Tây Bắc Việt Nam, côn trùng như Sâu tre, Sâu chít và Bọ xít nhãn được coi là đặc sản. Nghiên cứu này nhằm đánh giá tiềm năng của côn trùng làm thực phẩm và đề xuất giải pháp bảo tồn để phát triển bền vững.

1.1. Lịch sử sử dụng côn trùng làm thực phẩm

Côn trùng đã được sử dụng làm thực phẩm từ thời cổ đại. Người Hy Lạp, La Mã và Trung Quốc cổ đại đã coi côn trùng là món ăn cao cấp. Ở Thái Lan, côn trùng là món ăn phổ biến, được bán rộng rãi tại các chợ và đường phố. Tại Tây Bắc Việt Nam, các dân tộc thiểu số như Thái, Mông, Dao đã sử dụng côn trùng như một phần không thể thiếu trong bữa ăn hàng ngày.

1.2. Giá trị dinh dưỡng của côn trùng

Côn trùng là nguồn cung cấp protein, chất béo, vitamin và khoáng chất dồi dào. Sâu tre được đánh giá cao nhờ hàm lượng protein và axit amin thiết yếu. Nghiên cứu cho thấy, côn trùng có thể đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của con người, đặc biệt trong bối cảnh an ninh lương thực toàn cầu.

II. Nghiên cứu côn trùng lâm nghiệp tại Tây Bắc Việt Nam

Tây Bắc Việt Nam là khu vực có đa dạng sinh học cao, với nhiều loài côn trùng có giá trị thực phẩm. Nghiên cứu này tập trung vào việc điều tra thành phần loài, đặc điểm sinh học và giá trị dinh dưỡng của các loài côn trùng như Sâu tre và Sâu chít. Kết quả cho thấy, côn trùng không chỉ là nguồn thực phẩm quan trọng mà còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học.

2.1. Thành phần loài côn trùng làm thực phẩm

Nghiên cứu đã xác định được hơn 20 loài côn trùng được sử dụng làm thực phẩm tại Tây Bắc Việt Nam, bao gồm Sâu tre, Sâu chít, Bọ xít nhãn và Dế mèn. Các loài này phân bố chủ yếu ở các khu rừng và đồi núi, nơi có điều kiện sinh thái phù hợp.

2.2. Đặc điểm sinh học của Sâu tre

Sâu tre (Omphisa fuscidentalis) là loài côn trùng có giá trị dinh dưỡng cao, được người dân ưa chuộng. Nghiên cứu về đặc điểm hình thái, sinh học và chu kỳ phát triển của Sâu tre đã cung cấp cơ sở khoa học cho việc nhân nuôi và bảo tồn loài này.

III. Giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững

Để bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên côn trùng, nghiên cứu đề xuất các giải pháp bảo tồn như quản lý khai thác hợp lý, nhân nuôi côn trùng và nâng cao nhận thức cộng đồng. Bảo tồn đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường là yếu tố then chốt để duy trì nguồn lợi côn trùng lâu dài.

3.1. Quản lý khai thác hợp lý

Khai thác côn trùng cần tuân thủ các quy định về bảo tồn, tránh khai thác quá mức dẫn đến suy giảm quần thể. Nghiên cứu đề xuất các biện pháp như hạn chế khai thác vào mùa sinh sản và áp dụng kỹ thuật thu hoạch bền vững.

3.2. Nhân nuôi côn trùng

Nhân nuôi côn trùng như Sâu tre và Sâu chít là giải pháp hiệu quả để đáp ứng nhu cầu thực phẩm mà không gây áp lực lên môi trường tự nhiên. Nghiên cứu đã cung cấp các dữ liệu khoa học về kỹ thuật nhân nuôi và chăm sóc côn trùng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm trên thế giới Có thể thấy côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm đã được rất nhiều quốc gia trên thế giới quan tâm. Chúng được sử dụng ở hầu hết các châu lục, mặc dù bằng chứng từ Châu Âu còn ít. Tất cả các châu lục nhiệt đới và thậm chí cả Bắc Mỹ cho đến miền Tây Nam Mỹ và Mêxicô, các lưu vực sông Amazon ở Ibero-Mỹ, Trung và Nam Châu Phi, Đông Nam Á và thổ dân Úc đều ăn côn trùng (Paoletti, 2005) [94].

Côn trùng lâm nghiệp được coi là nguồn thực phẩm quan trọng trong tương lai nhằm tăng thu nhập cho người dân và đảm bảo nguồn lương thực, thực phẩm. Nghiên cứu chung về côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm Con người đã biết ăn côn trùng từ xa xưa. Người Hy Lạp và La Mã rất ưa chuộng những món ăn chế biến từ côn trùng. Trứng kiến cũng được xếp vào một trong những nguyên liệu quan trọng để chế biến các món ăn cao lương mỹ vị cho các bậc vua chúa Trung Hoa xưa.

Gần đây, khi mọi nguồn thức ăn đã được khám phá thì côn trùng trở thành món ăn được nhiều người tìm kiếm (dẫn theo Đinh Nhung, 2012) [20]. Ở Trung Quốc cổ xưa sử dụng côn trùng làm thực phẩm đã rất phổ biến. Theo Chu Shu-wen, người Trung Quốc bắt đầu ăn côn trùng hơn 3.000 năm trước, hơn nữa nhiều tài liệu cũ đã ghi lại chi tiết việc ăn côn trùng; một số côn trùng còn được dâng cho nhà vua và các quan chức cao như đồ cống nạp. Cho đến nay, tại nhiều vùng của Trung Quốc, đặc biệt là ở các khu vực nơi mà các nhóm dân tộc thiểu số sinh sống, mọi người vẫn quen với việc ăn côn trùng (dẫn theo Chen et al.

6 Các quốc gia khác cũng đã chú trọng đến các loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm và giá trị của chúng đã làm cho các nhà khoa học chú ý nhiều hơn về vấn đề này. Năm 1885, Holt đã lập luận ủng hộ việc ăn côn trùng và hy vọng nhiều người sẽ được thuyết phục về tính thiết thực của việc sử dụng côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm. Theo ông côn trùng lâm nghiệp là một loại thực phẩm sạch, ngon vì phần lớn chúng chỉ ăn thực vật (dẫn theo Chen et al. Năm 1988, DeFoliart đã đưa ra thông tin liên quan đến các loài côn trùng được sử dụng làm thực phẩm, và đã thu hút được sự chú ý của ít nhất 82 quốc gia.

Công bố này đã trở thành một diễn đàn để trao đổi các tài liệu hướng dẫn cho đương đại cũng như thông tin lịch sử từ xa xưa về việc sử dụng côn trùng làm thực phẩm của thế giới (dẫn theo Hans, 2008) [73]. Zhou (1982), đã tiến hành nghiên cứu về côn trùng cổ đại Trung Quốc và viết cuốn sách về lịch sử côn trùng học ở Trung Quốc. Trong những cuốn sách này đều thảo luận về các loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm ở Trung Quốc và đặc biệt là mô tả các giá trị dinh dưỡng, tập quán ăn uống các loài côn trùng lâm nghiệp của người Trung Quốc cổ đại (dẫn theo Chen et al. Tại Thái Lan tục ăn côn trùng rất phổ biến, có thể nói là nổi tiếng cả thế giới.

Họ sử dụng côn trùng ngay cả khi sẵn có các nguồn thực phẩm thông thường khác. Vì họ thấy rằng ăn côn trùng không những tốt cho sức khỏe mà còn rất ngon với hương vị thơm đậm đà. Không những thế có thể dễ dàng tìm thấy côn trùng ăn được xung quanh các trang trại, như nguồn thức ăn sẵn có tại địa phương. Quanh siêu thị và trên đường phố Băng cốc thường có những người bán đồ ăn rong làm từ côn trùng.

Hầu hết côn trùng lâm nghiệp được tiêu thụ ở đất nước du lịch Thái Lan đều có nguồn gốc từ Campuchia. Các 7 thương gia buôn bán đã mua côn trùng, bảo quản đông lạnh và vận chuyển về thành phố (Hanboonsong et al. Robert (2001) [103] cho rằng sự phát triển thực phẩm côn trùng sẽ còn tiếp tục ở nhiều nơi của Châu Phi, Châu Á, Châu Úc và Châu Mỹ. Văn phòng khu vực Châu Á và Thái Bình Dương của FAO đã tổ chức Hội thảo quốc tế liên quan đến vấn đề sử dụng côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm tại Chiềng Mai, Thái Lan, trong tháng 2 năm 2008, với nỗ lực nhằm khám phá đầy đủ các khía cạnh khác nhau của côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm.

Cuộc hội thảo tập trung thảo luận về: Quản lý, sưu tập, thu hoạch, chế biến, tiếp thị, tiêu thụ côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm, cũng như cơ hội, tiềm năng thương mại của chúng và các vấn đề liên quan đến việc tạo thu nhập, sinh kế (Durst et al. DeFoliart (2002) [59] đã tìm hiểu trong suốt 33 năm để đưa ra nhận định: Côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong thị trường ở Mỹ. Ngược lại, ở phần lớn các nước đang phát triển, ăn côn trùng không chỉ là truyền thống mà còn là đặc sản để thiết đãi. Ông cũng đã biên soạn cuốn sách gồm 28 chương về các loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm.

Từ ngày 14-17 tháng 5 năm 2014 hội nghị quốc tế nhấn mạnh về vai trò nuôi sống thế giới của côn trùng lâm nghiệp đã diễn ra tại Hà Lan. Với hơn 450 nhà nghiên cứu và đại biểu đến từ các tổ chức quốc tế, bao gồm Liên minh Châu Âu (EU), Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) cùng Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO). Tại hội nghị, các chuyên gia thực phẩm và các nhà côn trùng học đã tuyên bố các loài côn trùng lâm nghiệp thường gặp trong đời sống có thể chính là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng và sẽ sớm trở nên thiết yếu trong đời sống tương lai của con người. Các chuyên gia hy vọng hội nghị sẽ giúp mở đường cho việc nhân nuôi côn trùng sớm phát triển trong tương lai gần (Senior et al.

8 Riêng vấn đề khai thác Sâu tre làm thực phẩm, trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu theo các khía cạnh khác nhau như công trình nghiên cứu của Kayikananta (2000) [80]; Leksawasdi (2001) [84]; Mo et al. (2002) [91]; Qin and Ou (2004) [96]; Zhang et al. Có thể thấy rằng côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm đã được rất nhiều quốc gia trên thế giới quan tâm chú ý và được coi là nguồn thực phẩm quan trọng trong tương lai nhằm tăng thu nhập cho người dân và đảm bảo nguồn lương thực. Côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm cũng là ý tưởng tuyệt vời để các nhà khoa học tìm hiểu, nghiên cứu, ứng dụng.

Đặc biệt về thành phần loài, kiến thức bản địa trong việc khai thác, sơ chế, chế biến, thành phần sinh hoá và giá trị dinh dưỡng. Nghiên cứu thành phần loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm Từ xa xưa con người đã biết tìm kiếm nguồn thực phẩm bổ dưỡng từ côn trùng. Danh sách các loài côn trùng lâm nghiệp được liệt kê vào thực đơn “Côn trùng thực phẩm” ngày càng nhiều, chúng được xem là thứ đặc sản sạch có sẵn trong tự nhiên. Số loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm Năm 1990, có khoảng 1.400 loài côn trùng lâm nghiệp đang trở thành thức ăn thường nhật, thậm chí có tên trong danh sách đặc sản của 113 quốc gia trên thế giới.

Trong đó phổ biến nhất là Kiến vống (Oecophylla smaragdina), Dế mèn nâu lớn (Brachytrupes portentosus), Sâu tre (Omphisa fuscidentalis) và nhiều loài trong họ Ong vàng (Vespidae). Đó chỉ là một con số rất nhỏ trong tổng số hàng triệu loài côn trùng lâm nghiệp trên trái đất và số lượng thực tế những loài côn trùng lâm nghiệp có thể dùng làm thức ăn chắc chắn còn lớn hơn nhiều (Ramos and Pino, 1990) [97]. Năm 2005, Ramos đã thống kê số loài côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực phẩm trên thế giới lên đến hơn 1. Xét về mặt địa lý, 9 Châu Mỹ và Châu Phi có số lượng các loài côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực phẩm là cao nhất.

Châu Mỹ có 679 loài chiếm 39% với 36 nước tiêu thụ. Châu Phi có 524 loài chiếm 30% với 23 nước tiêu thụ. Số loài được sử dụng ít nhất là ở các nước Châu Âu gồm 41 loài chiếm 2%, với 11 nước tiêu thụ. Bởi người Châu Âu dường như xem việc ăn côn trùng là biện pháp cuối cùng, người ta chỉ ăn chúng khi không có các loại thịt khác.

Tổng số các loài côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực phẩm ở khu vực Châu Á và Thái Bình Dương là hơn 500 loài. Nhưng trên thực tế khả năng số loài được sử dụng làm thực phẩm còn cao hơn rất nhiều so với con số được thống kê (Ramos, 2005) [99]. Thành phần loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm ở một số nước Việc tiêu thụ côn trùng lâm nghiệp là khá phổ biến ở một số quốc gia với số loài khá lớn và thành phần loài rất phong phú như Trung Quốc, Thái Lan, Indonesia, Philippin, Myanma… (phụ lục 3, 4, 5). Ở Trung Quốc, việc sử dụng côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm đã có một lịch sử lâu dài từ 3.200 năm trước đây.

Yang (1998) [117] cũng đã đề cập đến một số loài côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực phẩm ở Trung Quốc. Chen và Feng (1999) [54], đã thống kê được 11 bộ, 54 họ, 96 giống và 177 loài côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực phẩm phổ biến ở Trung Quốc. Trong tổng số 177 loài côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực phẩm đã được ghi nhận ở Trung Quốc thì các loài thuộc họ Ong vàng (Vespidae) được sử dụng nhiều nhất với 12 loài. Phân họ Vespinae chiếm mười loài: Vespa velutinia auraria Smith, V.

Tropica ducalis Smith, V. analis nigrans Buysson, V. mandarinia mandarinia Smith, V. và Provespa barthelemyi Buysson.

Hai loài còn lại thuộc phân họ Polistinae: Polistes sagittarius Saussure và P. sulcatus Smith (Feng et al. Danh sách các loài côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực 10 phẩm phổ biến trong khu vực nông thôn Trung Quốc gồm 40 loài (phụ lục 2) (Chuanhui et al. Hiện nay, vẫn còn 26 nhóm dân tộc giữ gìn được phong tục ăn côn trùng trong khu vực đa quốc gia của Trung Quốc, mặc dù mức sống đã được cải thiện một cách nhanh chóng (Peng et al.

Các loài côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực phẩm tại tỉnh Hồ Nam có hơn 44 loài (Zhu, 2003) [119]; tại tỉnh Giang Tô có 122 loài thuộc 48 họ của 10 bộ (Lu, 2005) [86].