Luận án tiến sĩ nông nghiệp nghiên cứu côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm và đề xuất giải pháp bảo tồn chúng tại khu vực tây bắc việt nam

Luận án tiến sĩ nông nghiệp nghiên cứu nông nghiệp nghiên cứu côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm và đề xuất giải pháp bảo tồn chúng tại, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Hoàng Thị Hồng Nghiệp
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thế Nhã
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm sinh
• Đề tài: Nghiên cứu côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm và đề xuất giải pháp bảo tồn chúng tại khu vực Tây Bắc, Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1.5. Đóng góp mới của luận án
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nghiên cứu côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm trên thế giới
• 2.2. Nghiên cứu côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm ở Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Địa điểm và thời gian
• 3.2. Địa điểm nghiên cứu
• 3.3. Vật liệu nghiên cứu và dụng cụ nghiên cứu
• 3.4. Nội dung nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5.1. Phương pháp kế thừa
• 3.5.2. Phương pháp điều tra cơ bản các loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm tại khu vực Tây Bắc
• 3.5.3. Nghiên cứu đặc điểm cơ bản của Sâu tre
• 3.5.4. Phương pháp nghiên cứu đề xuất giải pháp bảo tồn, phát triển các loài côn trùng có giá trị làm thực phẩm tại khu vực Tây Bắc
• 3.5.5. Phương pháp xử lý và phân tích số liệu
• 4. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm cơ bản của các loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm tại khu vực Tây Bắc, Việt Nam
• 4.2. Thành phần loài côn trùng làm thực phẩm tại khu vực Tây Bắc
• 4.3. Đặc điểm phân bố của các loài côn trùng làm thực phẩm tại khu vực nghiên cứu
• 4.4. Kiến thức bản địa sử dụng côn trùng thực phẩm tại khu vực Tây Bắc
• 4.5. Đặc điểm cơ bản của Sâu tre
• 4.6. Đặc điểm hình thái Sâu tre
• 4.7. Đặc điểm sinh học của Sâu tre
• 4.8. Giá trị dinh dưỡng của loài Sâu tre
• 4.9. Đề xuất giải pháp bảo tồn các loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm tại khu vực Tây Bắc
• 4.10. Đề xuất giải pháp quản lý, bảo tồn chung cho các loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm
• 4.11. Đề xuất giải pháp quản lý, bảo tồn riêng cho từng nhóm côn trùng làm thực phẩm
• 4.12. Đề xuất giải pháp quản lý riêng cho loài Sâu tre
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm

Côn trùng lâm nghiệp đã được sử dụng làm thực phẩm từ hàng nghìn năm nay, đặc biệt ở các nước châu Á, châu Phi và châu Mỹ Latinh. Thực phẩm từ côn trùng không chỉ giàu dinh dưỡng mà còn là nguồn lương thực bền vững trong tương lai. Tại Tây Bắc Việt Nam, côn trùng như Sâu tre, Sâu chít và Bọ xít nhãn được coi là đặc sản. Nghiên cứu này nhằm đánh giá tiềm năng của côn trùng làm thực phẩm và đề xuất giải pháp bảo tồn để phát triển bền vững.

1.1. Lịch sử sử dụng côn trùng làm thực phẩm

Côn trùng đã được sử dụng làm thực phẩm từ thời cổ đại. Người Hy Lạp, La Mã và Trung Quốc cổ đại đã coi côn trùng là món ăn cao cấp. Ở Thái Lan, côn trùng là món ăn phổ biến, được bán rộng rãi tại các chợ và đường phố. Tại Tây Bắc Việt Nam, các dân tộc thiểu số như Thái, Mông, Dao đã sử dụng côn trùng như một phần không thể thiếu trong bữa ăn hàng ngày.

1.2. Giá trị dinh dưỡng của côn trùng

Côn trùng là nguồn cung cấp protein, chất béo, vitamin và khoáng chất dồi dào. Sâu tre được đánh giá cao nhờ hàm lượng protein và axit amin thiết yếu. Nghiên cứu cho thấy, côn trùng có thể đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của con người, đặc biệt trong bối cảnh an ninh lương thực toàn cầu.

II. Nghiên cứu côn trùng lâm nghiệp tại Tây Bắc Việt Nam

Tây Bắc Việt Nam là khu vực có đa dạng sinh học cao, với nhiều loài côn trùng có giá trị thực phẩm. Nghiên cứu này tập trung vào việc điều tra thành phần loài, đặc điểm sinh học và giá trị dinh dưỡng của các loài côn trùng như Sâu tre và Sâu chít. Kết quả cho thấy, côn trùng không chỉ là nguồn thực phẩm quan trọng mà còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học.

2.1. Thành phần loài côn trùng làm thực phẩm

Nghiên cứu đã xác định được hơn 20 loài côn trùng được sử dụng làm thực phẩm tại Tây Bắc Việt Nam, bao gồm Sâu tre, Sâu chít, Bọ xít nhãn và Dế mèn. Các loài này phân bố chủ yếu ở các khu rừng và đồi núi, nơi có điều kiện sinh thái phù hợp.

2.2. Đặc điểm sinh học của Sâu tre

Sâu tre (Omphisa fuscidentalis) là loài côn trùng có giá trị dinh dưỡng cao, được người dân ưa chuộng. Nghiên cứu về đặc điểm hình thái, sinh học và chu kỳ phát triển của Sâu tre đã cung cấp cơ sở khoa học cho việc nhân nuôi và bảo tồn loài này.

III. Giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững

Để bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên côn trùng, nghiên cứu đề xuất các giải pháp bảo tồn như quản lý khai thác hợp lý, nhân nuôi côn trùng và nâng cao nhận thức cộng đồng. Bảo tồn đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường là yếu tố then chốt để duy trì nguồn lợi côn trùng lâu dài.

3.1. Quản lý khai thác hợp lý

Khai thác côn trùng cần tuân thủ các quy định về bảo tồn, tránh khai thác quá mức dẫn đến suy giảm quần thể. Nghiên cứu đề xuất các biện pháp như hạn chế khai thác vào mùa sinh sản và áp dụng kỹ thuật thu hoạch bền vững.

3.2. Nhân nuôi côn trùng

Nhân nuôi côn trùng như Sâu tre và Sâu chít là giải pháp hiệu quả để đáp ứng nhu cầu thực phẩm mà không gây áp lực lên môi trường tự nhiên. Nghiên cứu đã cung cấp các dữ liệu khoa học về kỹ thuật nhân nuôi và chăm sóc côn trùng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học toàn cầu đang đối mặt với thách thức kép về biến đổi khí hậu và áp lực gia tăng dân số. Theo ước tính của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO), "tới năm 2050, sản xuất lương thực của thế giới sẽ phải tăng thêm 70% để có thể đáp ứng nhu cầu của dân số toàn cầu khoảng 9 tỷ người" (Durst et al., 2008). Trong bối cảnh đó, côn trùng rừng (edible forest insects) với hơn 2.000 loài có thể sử dụng làm thực phẩm trên thế giới đã trở thành một thành tố chiến lược trong an ninh lương thực và quản lý tài nguyên rừng bền vững (Ramos-Elorduy, 2005). Tại Việt Nam, khu vực Tây Bắc bao gồm các tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Hòa Bình, Yên Bái, Lào Cai là địa bàn miền núi hiểm trở, nơi sinh sống của hơn 20 cộng đồng dân tộc thiểu số (Thái, Mông, Mường, Dao, Khơ Mú, La Ha). Đời sống người dân phụ thuộc sâu sắc vào lâm sản ngoài gỗ (NTFPs), trong bối cảnh "tỷ lệ hộ đói nghèo cao so với các vùng trong cả nước (năm 2009 là 24%)" (Viện Thổ nhưỡng Nông hoá, 2014). Mặc dù tập quán sử dụng côn trùng làm thực phẩm đã gắn liền lâu đời với tri thức bản địa, các hoạt động khai thác tại đây vẫn mang tính tự phát, khai thác cạn kiệt, thiếu cơ sở sinh học và đe dọa trực tiếp đến tính đa dạng sinh học của quần thể hoang dã.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi tồn tại ở ba khía cạnh: (1) Thiếu vắng một danh mục phân loại học và bản đồ phân bố hoàn chỉnh, có hệ thống về các loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm tại vùng sinh thái Tây Bắc; (2) Thiếu các dữ liệu giải phẫu hình thái, chu kỳ sinh học, lịch phát sinh và giá trị dinh dưỡng định lượng chuyên sâu về loài côn trùng kinh tế chủ đạo là Sâu tre (Omphisa fuscidentalis Hampson - Lepidoptera: Crambidae); (3) Chưa có mô hình quản lý, chuyển giao kỹ thuật gây nuôi và bảo tồn tích hợp giữa lâm sinh học (silviculture) và côn trùng học dân tộc (ethno-entomology).

Luận án tiến sĩ lâm nghiệp của nghiên cứu sinh Hoàng Thị Hồng Nghiệp (2017), dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Thế Nhã tại Trường Đại học Lâm nghiệp, mã số chuyên ngành 62.05 (Lâm sinh), đã thiết lập các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Thành phần loài, phổ phân bố sinh cảnh và tập quán tri thức bản địa khai thác côn trùng thực phẩm tại Tây Bắc được cấu trúc như thế nào?
  • H1: Quần thể côn trùng thực phẩm tại Tây Bắc đa dạng vượt trội thuộc các bộ Cánh cứng, Cánh màng, Cánh thẳng, Cánh vẩy và phân bố gắn liền với các kiểu rừng tự nhiên, rừng tre nứa đặc thù.
• RQ2: Đặc điểm hình thái giải phẫu, quy luật phát triển qua các tuổi sâu non, nhịp sinh học đình dục và giá trị dinh dưỡng của loài Sâu tre (Omphisa fuscidentalis) biểu hiện ra sao trong điều kiện sinh thái vùng núi Tây Bắc?
  • H2: Sâu non O. fuscidentalis trải qua giai đoạn đình dục bắt buộc kéo dài trong lóng tre và sở hữu hàm lượng protein, lipid không bão hòa (EFAs) cùng phổ axit amin thiết yếu tương đương hoặc vượt trội so với các nguồn đạm động vật truyền thống.
• RQ3: Giải pháp lâm sinh và mô hình sinh kế nào khả thi để vừa nhân nuôi phát triển kinh tế vừa bảo tồn bền vững nguồn gen côn trùng thực phẩm?
  • H3: Can thiệp kỹ thuật khoanh nuôi rừng tre nứa kết hợp bảo tồn nội vi (in situ) và chuyển giao công nghệ thả giống/bảo vệ thiên địch sẽ duy trì mật độ quần thể côn trùng mà không làm suy thoái tài nguyên rừng.

Khung lý thuyết của công trình được định vị trên nền tảng: Lý thuyết Quản lý Lâm sản Ngoài gỗ Bền vững (Sustainable NTFPs Management Framework), Lý thuyết Sinh thái Côn trùng và Khai thác Tối ưu (Optimal Foraging & Insect Ecology Theory - DeFoliart, 1988, 2002), cùng Lý thuyết Côn trùng học Dân tộc (Ethno-entomology - Ramos-Elorduy, 1997, 2005). Phạm vi nghiên cứu bao quát thực địa 4 năm (12/2012 – 12/2016) trên địa bàn đại diện tỉnh Sơn La (gồm 8 huyện/thành phố: Bắc Yên, Mộc Châu, Mai Sơn, Phù Yên, TP Sơn La, Sông Mã, Thuận Châu, Yên Châu) và khảo sát phỏng vấn diện rộng tại Điện Biên, Lai Châu trên 4 nhóm dân tộc chủ đạo (Thái, Mông, Mường, Dao). Ý nghĩa đột phá của luận án là đặt nền móng khoa học thực nghiệm đầu tiên ở cấp độ tiến sĩ tại Việt Nam về côn trùng học thực phẩm vùng cao.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu côn trùng làm thực phẩm trên thế giới đã phát triển qua nhiều giai đoạn với các công trình kinh điển. Từ cuối thế kỷ 19, Holt (1885) đã đặt vấn đề bảo vệ việc ăn côn trùng như nguồn thực phẩm sạch dựa trên cơ chế dinh dưỡng thực vật (Chen et al., 2008). Đến cuối thế kỷ 20, DeFoliart (1988, 1992, 2002) đã biến lĩnh vực này thành diễn đàn học thuật quốc tế thu hút hơn 82 quốc gia. Ramos-Elorduy (1990, 1997, 2005, 2006) đã phân loại và thống kê hơn 1.700 loài côn trùng thực phẩm toàn cầu, chỉ ra rằng Châu Mỹ (679 loài, 39%) và Châu Phi (524 loài, 30%) chiếm ưu thế tuyệt đối, trong khi 4 bộ Cánh cứng (Coleoptera), Cánh màng (Hymenoptera), Cánh thẳng (Orthoptera), Cánh vẩy (Lepidoptera) chiếm tới 80% tổng số loài sử dụng. Tại Châu Á, các nghiên cứu của Chen & Feng (1999), Feng et al. (2008) tại Trung Quốc ghi nhận 177 loài thực phẩm với 26 nhóm dân tộc duy trì tập quán ẩm thực côn trùng. Tại Thái Lan, Hanboonsong et al. (2013, 2014) và Rattanapan (2000) đã chứng minh thương mại hóa côn trùng qua mô hình 15.000 hộ nuôi dế và khai thác hàng chục tấn côn trùng mỗi năm.

Về mặt học thuật, tồn tại hai luồng tranh luận đối nghịch:

1. Trường phái Khai thác Hoang dã Tự nhiên (Wild Harvesting Paradigm): Cho rằng côn trùng rừng là quà tặng tự nhiên, chỉ xuất hiện theo mùa vụ sinh thái (Meyer-Rochow, 2008; Boulidam, 2007) và việc thu hái tự nhiên giúp kiểm soát mật độ sinh vật gây hại mùa màng mà không cần đầu tư vốn.
2. Trường phái Thương mại hóa & Bảo tồn Ngoại vi (Commercial Farming & Conservation Paradigm): Đại diện bởi Ramos-Elorduy (2006) và Hanboonsong (2008), chỉ ra rằng việc thương mại hóa tự phát làm 14/30 loài côn trùng tại Hidalgo (Mexico) rơi vào tình trạng nguy cấp, do đó bắt buộc phải chuyển dịch từ săn bắt hoang dã sang nhân nuôi chuồng trại có kiểm soát, tạo sinh kế ổn định (1.600 USD/tháng/hộ nuôi dế tại Thái Lan - Dennis, 2008).

Đối với loài Sâu tre (Omphisa fuscidentalis), các công trình quốc tế của Singtripop et al. (1999), Kayikananta (2000), Leksawasdi (2001) tại Chiang Mai (Thái Lan) và Thapa (2009, 2011) tại Nepal, Bhutan, Trung Quốc đã làm rõ tập tính ấu trùng ký sinh trong măng của các chi tre Dendrocalamus, Bambusa, Gigantochloa, Thyrsostachys. Thapa (2011) chứng minh mô hình trồng 300.000 gốc tre tại Doi Tung và Doi Mae Salong (Thái Lan) giúp 60% hộ dân tăng thu nhập trên 5.000 bath/năm.

Ở Việt Nam, từ công trình sơ khởi của Tieu & Chauvin (1928) tại Bắc Kỳ đến các nghiên cứu lẻ tẻ về Sâu chít (Phan Anh Tuấn et al., 2007), Kiến vống và Mối (Nguyễn Thị Vân Thái et al., 2008), Dế mèn (Đặng Tịnh, 2008; Nguyễn Văn Tuyến, 2012) hay khảo sát tại Khu bảo tồn Pù Luông của Bùi Văn Bắc (2013), chưa từng có một công trình nào tích hợp điều tra toàn diện thành phần loài, tri thức bản địa và sinh học thực nghiệm sâu tre tại Tây Bắc. Luận án định vị chính xác vào khoảng trống này, tạo cầu nối khoa học giữa dữ liệu sinh thái học thực địa tại Việt Nam với các chuẩn mực phân tích quốc tế của FAO và Chiang Mai University.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm ba lý thuyết sinh thái - xã hội học chuyên ngành:

1. Lý thuyết Côn trùng học Dân tộc (Ethno-entomological Knowledge Systems): Chứng minh tri thức bản địa của người Thái, Mông, Dao không chỉ là kinh nghiệm dân gian thuần túy mà là một hệ thống phân loại sinh thái học tinh vi (ethno-taxonomy), có khả năng nhận biết chính xác pha phát triển, thời điểm tích lũy dinh dưỡng cao nhất của ấu trùng và các biện pháp sơ chế khử độc tố (ngâm nước muối ấm, nước vo gạo để bài tiết chất độc đường ruột).
2. Lý thuyết Sinh thái Thích nghi và Đình dục Côn trùng (Insect Diapause and Life-history Adaptation Theory): Bổ sung dữ liệu thực nghiệm về cơ chế kéo dài thời gian ấu trùng (270–300 ngày) và giai đoạn đình dục bắt buộc (từ tháng 1 đến tháng 5) của Omphisa fuscidentalis trong thân tre ở điều kiện vi khí hậu vùng cao Tây Bắc, làm sáng tỏ mối quan hệ phụ thuộc chặt chẽ giữa chu kỳ phát triển của côn trùng với chu kỳ sinh trưởng của măng tre nhiệt đới.
3. Mô hình Quản lý Lâm nghiệp Đa mục đích (Multi-functional Forestry Framework): Chuyển đổi mô hình quản lý rừng tre nứa từ mục tiêu khai thác gỗ/lâm sản thân sợi đơn thuần sang tích hợp bảo tồn sinh khối côn trùng giá trị cao, biến "sinh vật hại măng" thành "lâm sản đặc sản có giá trị kinh tế", thúc đẩy mô hình bảo tồn tại chỗ dựa vào cộng đồng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa ngành giữa: Phân loại học Hình thái (Morphological Taxonomy) + Sinh hóa Dinh dưỡng (Nutritional Biochemistry) + Thống kê Sinh học Thực nghiệm (Experimental Biostatistics) + Xã hội học Lâm nghiệp (Forest Sociology).

Boundary conditions (Điều kiện biên) của khung phân tích: Áp dụng tối ưu cho các hệ sinh thái rừng tự nhiên, rừng tre nứa thứ sinh và đất nương rẫy vùng cao nhiệt đới gió mùa có độ cao trên 500m so với mực nước biển, thuộc khu vực đồng bào dân tộc thiểu số Tây Bắc có truyền thống sử dụng côn trùng thực phẩm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Thực chứng (Positivism) kết hợp Hiện thực phê phán (Critical Realism) trong sinh thái học nhân văn. Luận án coi dữ liệu sinh học thực nghiệm, kích thước giải phẫu và chỉ số sinh hóa là khách quan, đồng thời diễn giải tri thức bản địa như một hệ thống thích nghi sinh thái lịch sử.
• Thiết kế Hỗn hợp (Mixed Methods): Kết hợp điều tra xã hội học định tính bán định hướng (Semi-structured interviews) với đo đếm thực địa định lượng theo tuyến (Line-transect sampling), bố trí thí nghiệm lồng nuôi ngoại nghiệp và phân tích hóa sinh trong phòng thí nghiệm chuẩn quốc gia.
• Mẫu nghiên cứu (Sample Size): Khảo sát phỏng vấn sâu hàng trăm hộ dân thuộc 4 dân tộc bản địa (Thái, Mông, Mường, Dao) tại Sơn La, Điện Biên, Lai Châu. Khảo sát thực địa sinh thái trên 8 tuyến điều tra cơ bản đại diện cho 8 huyện/thành phố của tỉnh Sơn La (Bắc Yên, Mộc Châu, Mai Sơn, Phù Yên, TP Sơn La, Sông Mã, Thuận Châu, Yên Châu) trong các năm 2013, 2014, 2015.

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Phương pháp Tuyến điều tra (Transect Method): Thiết lập các tuyến điều tra định kỳ qua các sinh cảnh đặc trưng (rừng kín thường xanh, rừng tre nứa thuần loại, rừng hỗn giao gỗ - tre nứa, đất canh tác nương rẫy). Thu thập mẫu vật bằng vợt côn trùng, bẫy đèn, bẫy đất và thu bắt trực tiếp trên cây chủ. Định loại hình thái theo các khóa phân loại chuyên khảo trong và ngoài nước.
2. Phương pháp Nghiên cứu Sinh học Sâu tre:
   • Đo kích thước chiều rộng bao đầu (head capsule width) và chiều dài thân của hàng trăm cá thể sâu non qua các giai đoạn sinh trưởng để xác định số tuổi sâu theo Quy luật Dyar (Dyar's Rule).
   • Đo kích thước các pha trưởng thành (sải cánh, chiều dài thân đực/cái), trứng, nhộng bằng thước kẹp panme và kính lúp hiển vi độ chính xác 0,01 mm.
   • Bố trí thí nghiệm gây nuôi trên hai loài cây chủ chính: Tre đá / Mạy Hốc (Dendrocalamus hamiltonii) và Mạy Sang (Dendrocalamus sericeus / D. membranaceus).
3. Phương pháp Phân tích Hóa sinh Dinh dưỡng:
   • Hàm lượng Protein tổng số phân tích theo phương pháp Kjeldahl chuẩn quốc tế.
   • Lipid tổng số phân tích theo phương pháp chiết Soxhlet.
   • Định lượng 17 axit amin bằng hệ thống sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC).
   • Định danh và phân tích tỷ lệ các axit béo (bão hòa, không bão hòa đơn MUFA, không bão hòa đa PUFA) bằng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS).
4. Phương pháp Xử lý Thống kê: Dữ liệu sinh thái và mật độ sâu tre/khóm được xử lý trên phần mềm chuyên dụng; sử dụng Tiêu chuẩn so sánh thống kê U (Standardized U-test / Mann-Whitney test) so sánh với ngưỡng chuẩn $U_{0.05} = 1.96$ để kiểm định sai khác có ý nghĩa thống kê giữa các nghiệm thức điều tra và các loài tre chủ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Hệ thống hóa toàn diện thành phần loài côn trùng thực phẩm Tây Bắc: Luận án xác lập danh mục đa dạng các taxon côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực phẩm tại khu vực Tây Bắc thuộc nhiều bộ côn trùng chủ chốt: Cánh cứng (Coleoptera), Cánh màng (Hymenoptera), Cánh thẳng (Orthoptera), Cánh vẩy (Lepidoptera), Cánh nửa (Hemiptera), Cánh đều (Homoptera), Cánh bằng (Isoptera). Các loài nổi bật gồm Sâu tre (Omphisa fuscidentalis), Sâu chít (Brihaspa atrostigmella), Bọ xít nhãn (Tessaratoma papillosa), Dế mèn nâu lớn (Brachytrupes portentosus), Kiến vống (Oecophylla smaragdina), Vòi voi chân dài (Cyrtotrachelus longimanus), Ve sầu (Meimuna mongolica), cùng nhiều loài Ong vàng, Ong bắp cày (Vespidae). Các pha sử dụng bao gồm ấu trùng/sâu non (chiếm ưu thế), nhộng và trưởng thành.
2. Chu kỳ sinh học và nhịp sinh thái học của Sâu tre (Omphisa fuscidentalis): Xác định Sâu tre là loài đơn hệ (1 thế hệ/năm). Trưởng thành vũ hóa vào cuối tháng 7 đến tháng 8, đẻ trứng thành ổ trên bẹ măng mới mọc. Sâu non nở vào tháng 9, đồng loạt đục một lỗ ban đầu xâm nhập vào ruột măng, ăn mô mềm bên trong và di chuyển qua các lóng tre lên phía trên. Từ tháng 1 đến tháng 5 năm sau, sâu non ngừng ăn, rơi vào trạng thái đình dục bắt buộc (obligatory diapause), tích tụ mỡ và dồn về các lóng phía dưới gần lỗ đục ban đầu. Hóa nhộng dạng "nhộng treo" vào tháng 6 - 7 trong thời gian 30–40 ngày trước khi vũ hóa bay ra ngoài. Phân tích phân bố tần số chiều rộng bao đầu (Hình 3.4) xác định rõ các tuổi sâu non theo quy luật Dyar.
3. Đặc tính phân bố vật chủ và mật độ quần thể: Tỷ lệ khóm tre và cây bị nhiễm sâu tre có sự phân hóa rõ nét giữa các loài tre khác nhau. Kết quả kiểm định thống kê tiêu chuẩn U so với giá trị tới hạn 1,96 (Bảng 3.20) chứng minh sự sai khác có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$) về số lượng sâu/cây và tỷ lệ nhiễm giữa Tre đá (Dendrocalamus hamiltonii), Mạy Sang (D. sericeus) so với các loài tre khác. Kích thước măng và đường kính lóng tre tương quan thuận chặt chẽ với số lượng ấu trùng trong một cây tre.
4. Giá trị dinh dưỡng vượt trội của Sâu tre: Kết quả phân tích hóa sinh khẳng định sâu non Sâu tre là "siêu thực phẩm". Hàm lượng lipid và calo sau chế biến tăng cao vượt bậc (dạng rang đạt 644 kcal/100g, 25,5g protein, 55,3g lipid so với dạng tươi sống 231 kcal/100g, 9,2g protein, 20,4g lipid). Thành phần đạm chứa đầy đủ 17 loại axit amin, trong đó có toàn bộ các axit amin thiết yếu (Lysine, Leucine, Isoleucine, Valine, Threonine, Methionine, Phenylalanine). Tỷ lệ axit béo không bão hòa chiếm ưu thế, giàu phosphatit có lợi cho chuyển hóa tim mạch và phát triển tế bào não.
5. Kho tàng Tri thức Bản địa và Giá trị Thương phẩm: Hệ thống hóa kinh nghiệm dân gian trong nhận biết cây tre có sâu (quan sát ngọn cây cụt, lá úa vàng, lóng tre ngắn lại, lớp màng bịt kín lỗ đục). Giá bán Sâu tre thương phẩm tại thị trường Tây Bắc năm 2014 dao động từ 150.000 – 300.000 VNĐ/kg tươi, mang lại tỷ suất lợi nhuận cao cho đồng bào trong mùa thu hoạch (tháng 9 – tháng 12).

Implications đa chiều

• Về mặt Học thuật & Phương pháp luận: Cung cấp bộ dẫn liệu gốc và quy chuẩn phương pháp phân tích Dyar's Law kết hợp thống kê sinh học phi tham số cho nghiên cứu côn trùng rừng nhiệt đới tại Đông Nam Á.
• Về Quản trị Lâm sinh (Silvicultural Management): Khuyến nghị chuyển đổi phương thức chăm sóc rừng tre nứa: Nghiêm cấm chặt phá măng vào mùa sâu đẻ trứng (tháng 8–9), điều tiết mật độ bụi tre, giữ lại các cây mẹ khỏe mạnh để duy trì chu kỳ sinh sản tự nhiên của côn trùng.
• Về Chính sách Sinh kế Xóa đói Giảm nghèo: Đề xuất cơ chế lồng ghép mô hình nuôi thả Sâu tre và khai thác côn trùng sạch vào Chương trình Mục tiêu Quốc gia về Phát triển Lâm nghiệp Bền vững và Chi trả Dịch vụ Môi trường Rừng (PES), tạo chuỗi giá trị đặc sản bản địa được chuẩn hóa vệ sinh an toàn thực phẩm.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn Không gian và Đối tượng chuyên sâu: Mặc dù khảo sát xã hội học bao quát 3 tỉnh, các thí nghiệm sinh học giải phẫu và sinh hóa dinh dưỡng định lượng chuyên sâu mới chỉ tập trung trên địa bàn đại diện tỉnh Sơn La và loài trọng điểm Sâu tre (Omphisa fuscidentalis). Các loài có tiềm năng thương mại khác như Sâu chít, Vòi voi chân dài mới dừng ở mức ghi nhận phân bố và tập quán khai thác.
2. Thách thức Thức ăn Nhân tạo (Artificial Diet): Chưa nghiên cứu thành công công thức thức ăn nhân tạo hoàn chỉnh để nuôi Sâu tre trong phòng thí nghiệm quanh năm nhằm phá vỡ trạng thái đình dục kéo dài 5 tháng độc lập với cây tre sống.
3. Định hướng Nghiên cứu Tương lai (Future Research Agenda):
   • Nghiên cứu cơ chế hormone và sinh thái hóa học (hormonal control & pheromones) điều hòa trạng thái đình dục của O. fuscidentalis để chủ động điều khiển chu kỳ vũ hóa trái vụ.
   • Thử nghiệm nhân nuôi đại trà các loài côn trùng ăn lá và đục thân khác (như Vòi voi tre, Bọ xít) trên giá thể nhân tạo.
   • Chuẩn hóa quy trình chế biến công nghiệp, chiết xuất bioactive peptides và bột protein tinh chế từ côn trùng Tây Bắc phục vụ công nghiệp thực phẩm chức năng và dược phẩm.
   • Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và suy giảm diện tích tre nứa tự nhiên đến cấu trúc di truyền quần thể côn trùng thực phẩm.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật và kinh tế - xã hội sâu rộng:

• Tác động Khoa học: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuẩn mực trong đào tạo sau đại học ngành Lâm sinh, Quản lý Tài nguyên Rừng và Bảo vệ Thực vật tại Việt Nam; mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa Lâm sinh học và Côn trùng học Thực phẩm (Edible Entomophagy).
• Chuyển đổi Kinh tế Nông - Lâm nghiệp: Định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế dưới tán rừng cho hàng nghìn hộ đồng bào dân tộc thiểu số nghèo tại Tây Bắc; biến nguồn lợi tự nhiên hoang dã thành ngành kinh tế nông nghiệp phụ trợ có giá trị gia tăng cao.
• Bảo tồn Đa dạng Sinh học: Giảm thiểu triệt để tập quán chặt hạ cây tre hủy diệt để bắt sâu nhờ phổ biến kỹ thuật khoan thăm dò và khai thác chọn lọc; bảo vệ hệ sinh thái rừng đầu nguồn Tây Bắc.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Nhà khoa học: Tiếp cận hệ thống cơ sở dữ liệu định lượng, khóa định loại và phương pháp luận nghiên cứu côn trùng kinh tế vùng nhiệt đới.
• Cán bộ Quản lý Ngành Lâm nghiệp & Khuyến nông: Ứng dụng các đề xuất chính sách và quy trình kỹ thuật lâm sinh để quy hoạch vùng nguyên liệu tre nứa kết hợp bảo tồn nguồn gen.
• Hợp tác xã & Doanh nghiệp Chế biến: Nắm bắt dữ liệu hóa sinh và quy chuẩn mùa vụ để xây dựng chuỗi cung ứng sản phẩm côn trùng đặc sản đạt tiêu chuẩn OCOP (Mỗi xã một sản phẩm).
• Cộng đồng Dân tộc Thiểu số Tây Bắc: Tiếp cận kỹ thuật khai thác bền vững, nâng cao năng suất thu hái, trực tiếp cải thiện dinh dưỡng bữa ăn gia đình và nâng cao thu nhập hàng năm.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc tích hợp thành công Lý thuyết Quản lý Lâm sản Ngoài gỗ Bền vững (Sustainable NTFPs Paradigm) với Lý thuyết Sinh thái Thích nghi và Đình dục Côn trùng. Luận án đã giải mã cơ chế thích nghi sinh thái độc nhất của Omphisa fuscidentalis trong thân tre mọc tại vùng núi cao Tây Bắc, chứng minh sự tương thích tuyệt đối giữa chu kỳ mọc măng tre nhiệt đới với nhịp sinh học đình dục bắt buộc 5 tháng của sâu non, tái định nghĩa vai trò sinh thái của loài từ một loài côn trùng đục thân thành nguồn tài nguyên đạm sinh học chiến lược.

2. Tính đổi mới về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình quốc tế trước đây?

So với các nghiên cứu đơn tuyến tại Thái Lan (Kayikananta, 2000; Leksawasdi, 2001 - chủ yếu tập trung vào vòng đời sinh học trong phòng nuôi) hay nghiên cứu xã hội học đơn thuần tại Lào (Boulidam, 2007; Soudthavong, 2003), luận án của Hoàng Thị Hồng Nghiệp (2017) đổi mới phương pháp luận bằng cách tiếp cận "Tam giác Nghiên cứu Tích hợp": Kết hợp điều tra phân bố không gian tuyến thực địa (8 huyện/thành phố Sơn La) + Đo đạc giải phẫu Dyar's Law kiểm định U-test thống kê + Phân tích hóa sinh chuyên sâu 17 axit amin và phổ axit béo GC-MS + Hệ thống hóa tri thức dân tộc học của 4 nhóm dân tộc bản địa.

3. Phát hiện bất ngờ nhất và có bằng chứng định lượng rõ ràng nhất từ dữ liệu thực nghiệm?

Phát hiện bất ngờ nhất là hàm lượng dinh dưỡng của sâu non Sâu tre có sự biến đổi vượt trội sau quá trình chế biến nhiệt: Dạng rang đạt mức năng lượng lên tới 644 kcal/100g, hàm lượng protein tăng lên 25,5g và lipid đạt 55,3g (cao gấp gần 3 lần so với dạng tươi sống: 231 kcal/100g, 9,2g protein, 20,4g lipid). Đồng thời, tỷ lệ sâu non chọn lọc ký sinh trên Tre đá (Dendrocalamus hamiltonii) và Mạy Sang (D. sericeus) cao vượt trội và có ý nghĩa thống kê khi so sánh tiêu chuẩn U với giá trị tới hạn 1,96 ($p < 0,05$).

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân nuôi và bảo tồn chuẩn hóa có thể lặp lại (Replication Protocol) không?

Có. Luận án xây dựng quy trình chi tiết gồm 3 nhóm giải pháp chuẩn hóa: (1) Quy trình lâm sinh nuôi dưỡng rừng tre mẹ, bảo vệ măng non vào tháng 8–9; (2) Kỹ thuật tạo lỗ xâm nhập và chuyển thả sâu non giống vào các khóm tre khỏe mạnh; (3) Quy chuẩn thu hoạch chọn lọc vào đầu giai đoạn đình dục (tháng 10–12) bằng phương pháp khoét lỗ cục bộ không đốn hạ cả cây tre, giữ lại tối thiểu 20–30% cá thể trong quần thể để hóa nhộng duy trì nòi giống tự nhiên.

5. Lộ trình phát triển nghiên cứu 10 năm (10-year Research Agenda) được vạch ra như thế nào?

Lộ trình 10 năm gồm 3 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (Năm 1–3): Xây dựng ngân hàng gene và bản đồ di truyền phân tử (DNA barcoding) cho toàn bộ các loài côn trùng thực phẩm Tây Bắc.
• Giai đoạn 2 (Năm 4–6): Tinh chế và thử nghiệm lâm sàng các hợp chất có hoạt tính sinh học (Bioactive peptides, Chitin/Chitosan) từ sâu tre và sâu chít ứng dụng trong dược phẩm chống oxy hóa.
• Giai đoạn 3 (Năm 7–10): Công nghiệp hóa mô hình trang trại côn trùng bán tự nhiên khép kín quy mô hàng hóa, tích hợp hệ thống truy xuất nguồn gốc số hóa và chứng nhận sinh thái rừng bền vững FSC-NTFPs phục vụ xuất khẩu.

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện: Luận án đã thiết lập bộ cơ sở dữ liệu phân loại học và sinh thái học hoàn chỉnh đầu tiên về các loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm tại Tây Bắc Việt Nam thuộc 8 bộ côn trùng chính.
2. Giải mã sinh học Sâu tre: Xác định chi tiết đặc điểm giải phẫu, kích thước các pha phát triển theo quy luật Dyar, xác lập lịch phát sinh 1 thế hệ/năm với giai đoạn đình dục đặc thù kéo dài 5 tháng của Omphisa fuscidentalis.
3. Chứng minh giá trị dinh dưỡng: Cung cấp bằng chứng định lượng sắc ký HPLC và GC-MS chứng minh sâu tre là nguồn protein hoàn hảo, giàu axit amin thiết yếu và axit béo không bão hòa cao cấp.
4. Bảo tồn tri thức dân tộc: Tư liệu hóa và chuẩn hóa các bài học kinh nghiệm khai thác, nhận biết sinh thái và ẩm thực truyền thống của 4 dân tộc Thái, Mông, Mường, Dao.
5. Chuyển giao giải pháp lâm sinh thực tiễn: Đề xuất gói kỹ thuật khoanh nuôi bảo tồn nội vi kết hợp khai thác không hủy diệt trên các loài tre chủ Dendrocalamus hamiltonii và D. sericeus.
6. Mở ra hướng kinh tế sinh thái mới: Đặt nền tảng cho sự phát triển của ngành công nghiệp côn trùng thực phẩm sạch tại Việt Nam, đóng góp thiết thực vào mục tiêu an ninh lương thực và xóa đói giảm nghèo bền vững vùng cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm trên thế giới Có thể thấy côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm đã được rất nhiều quốc gia trên thế giới quan tâm. Chúng được sử dụng ở hầu hết các châu lục, mặc dù bằng chứng từ Châu Âu còn ít. Tất cả các châu lục nhiệt đới và thậm chí cả Bắc Mỹ cho đến miền Tây Nam Mỹ và Mêxicô, các lưu vực sông Amazon ở Ibero-Mỹ, Trung và Nam Châu Phi, Đông Nam Á và thổ dân Úc đều ăn côn trùng (Paoletti, 2005) [94].

Côn trùng lâm nghiệp được coi là nguồn thực phẩm quan trọng trong tương lai nhằm tăng thu nhập cho người dân và đảm bảo nguồn lương thực, thực phẩm. Nghiên cứu chung về côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm Con người đã biết ăn côn trùng từ xa xưa. Người Hy Lạp và La Mã rất ưa chuộng những món ăn chế biến từ côn trùng. Trứng kiến cũng được xếp vào một trong những nguyên liệu quan trọng để chế biến các món ăn cao lương mỹ vị cho các bậc vua chúa Trung Hoa xưa.

Gần đây, khi mọi nguồn thức ăn đã được khám phá thì côn trùng trở thành món ăn được nhiều người tìm kiếm (dẫn theo Đinh Nhung, 2012) [20]. Ở Trung Quốc cổ xưa sử dụng côn trùng làm thực phẩm đã rất phổ biến. Theo Chu Shu-wen, người Trung Quốc bắt đầu ăn côn trùng hơn 3.000 năm trước, hơn nữa nhiều tài liệu cũ đã ghi lại chi tiết việc ăn côn trùng; một số côn trùng còn được dâng cho nhà vua và các quan chức cao như đồ cống nạp. Cho đến nay, tại nhiều vùng của Trung Quốc, đặc biệt là ở các khu vực nơi mà các nhóm dân tộc thiểu số sinh sống, mọi người vẫn quen với việc ăn côn trùng (dẫn theo Chen et al.

6 Các quốc gia khác cũng đã chú trọng đến các loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm và giá trị của chúng đã làm cho các nhà khoa học chú ý nhiều hơn về vấn đề này. Năm 1885, Holt đã lập luận ủng hộ việc ăn côn trùng và hy vọng nhiều người sẽ được thuyết phục về tính thiết thực của việc sử dụng côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm. Theo ông côn trùng lâm nghiệp là một loại thực phẩm sạch, ngon vì phần lớn chúng chỉ ăn thực vật (dẫn theo Chen et al. Năm 1988, DeFoliart đã đưa ra thông tin liên quan đến các loài côn trùng được sử dụng làm thực phẩm, và đã thu hút được sự chú ý của ít nhất 82 quốc gia.

Công bố này đã trở thành một diễn đàn để trao đổi các tài liệu hướng dẫn cho đương đại cũng như thông tin lịch sử từ xa xưa về việc sử dụng côn trùng làm thực phẩm của thế giới (dẫn theo Hans, 2008) [73]. Zhou (1982), đã tiến hành nghiên cứu về côn trùng cổ đại Trung Quốc và viết cuốn sách về lịch sử côn trùng học ở Trung Quốc. Trong những cuốn sách này đều thảo luận về các loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm ở Trung Quốc và đặc biệt là mô tả các giá trị dinh dưỡng, tập quán ăn uống các loài côn trùng lâm nghiệp của người Trung Quốc cổ đại (dẫn theo Chen et al. Tại Thái Lan tục ăn côn trùng rất phổ biến, có thể nói là nổi tiếng cả thế giới.

Họ sử dụng côn trùng ngay cả khi sẵn có các nguồn thực phẩm thông thường khác. Vì họ thấy rằng ăn côn trùng không những tốt cho sức khỏe mà còn rất ngon với hương vị thơm đậm đà. Không những thế có thể dễ dàng tìm thấy côn trùng ăn được xung quanh các trang trại, như nguồn thức ăn sẵn có tại địa phương. Quanh siêu thị và trên đường phố Băng cốc thường có những người bán đồ ăn rong làm từ côn trùng.

Hầu hết côn trùng lâm nghiệp được tiêu thụ ở đất nước du lịch Thái Lan đều có nguồn gốc từ Campuchia. Các 7 thương gia buôn bán đã mua côn trùng, bảo quản đông lạnh và vận chuyển về thành phố (Hanboonsong et al. Robert (2001) [103] cho rằng sự phát triển thực phẩm côn trùng sẽ còn tiếp tục ở nhiều nơi của Châu Phi, Châu Á, Châu Úc và Châu Mỹ. Văn phòng khu vực Châu Á và Thái Bình Dương của FAO đã tổ chức Hội thảo quốc tế liên quan đến vấn đề sử dụng côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm tại Chiềng Mai, Thái Lan, trong tháng 2 năm 2008, với nỗ lực nhằm khám phá đầy đủ các khía cạnh khác nhau của côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm.

Cuộc hội thảo tập trung thảo luận về: Quản lý, sưu tập, thu hoạch, chế biến, tiếp thị, tiêu thụ côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm, cũng như cơ hội, tiềm năng thương mại của chúng và các vấn đề liên quan đến việc tạo thu nhập, sinh kế (Durst et al. DeFoliart (2002) [59] đã tìm hiểu trong suốt 33 năm để đưa ra nhận định: Côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong thị trường ở Mỹ. Ngược lại, ở phần lớn các nước đang phát triển, ăn côn trùng không chỉ là truyền thống mà còn là đặc sản để thiết đãi. Ông cũng đã biên soạn cuốn sách gồm 28 chương về các loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm.

Từ ngày 14-17 tháng 5 năm 2014 hội nghị quốc tế nhấn mạnh về vai trò nuôi sống thế giới của côn trùng lâm nghiệp đã diễn ra tại Hà Lan. Với hơn 450 nhà nghiên cứu và đại biểu đến từ các tổ chức quốc tế, bao gồm Liên minh Châu Âu (EU), Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) cùng Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO). Tại hội nghị, các chuyên gia thực phẩm và các nhà côn trùng học đã tuyên bố các loài côn trùng lâm nghiệp thường gặp trong đời sống có thể chính là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng và sẽ sớm trở nên thiết yếu trong đời sống tương lai của con người. Các chuyên gia hy vọng hội nghị sẽ giúp mở đường cho việc nhân nuôi côn trùng sớm phát triển trong tương lai gần (Senior et al.

8 Riêng vấn đề khai thác Sâu tre làm thực phẩm, trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu theo các khía cạnh khác nhau như công trình nghiên cứu của Kayikananta (2000) [80]; Leksawasdi (2001) [84]; Mo et al. (2002) [91]; Qin and Ou (2004) [96]; Zhang et al. Có thể thấy rằng côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm đã được rất nhiều quốc gia trên thế giới quan tâm chú ý và được coi là nguồn thực phẩm quan trọng trong tương lai nhằm tăng thu nhập cho người dân và đảm bảo nguồn lương thực. Côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm cũng là ý tưởng tuyệt vời để các nhà khoa học tìm hiểu, nghiên cứu, ứng dụng.

Đặc biệt về thành phần loài, kiến thức bản địa trong việc khai thác, sơ chế, chế biến, thành phần sinh hoá và giá trị dinh dưỡng. Nghiên cứu thành phần loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm Từ xa xưa con người đã biết tìm kiếm nguồn thực phẩm bổ dưỡng từ côn trùng. Danh sách các loài côn trùng lâm nghiệp được liệt kê vào thực đơn “Côn trùng thực phẩm” ngày càng nhiều, chúng được xem là thứ đặc sản sạch có sẵn trong tự nhiên. Số loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm Năm 1990, có khoảng 1.400 loài côn trùng lâm nghiệp đang trở thành thức ăn thường nhật, thậm chí có tên trong danh sách đặc sản của 113 quốc gia trên thế giới.

Trong đó phổ biến nhất là Kiến vống (Oecophylla smaragdina), Dế mèn nâu lớn (Brachytrupes portentosus), Sâu tre (Omphisa fuscidentalis) và nhiều loài trong họ Ong vàng (Vespidae). Đó chỉ là một con số rất nhỏ trong tổng số hàng triệu loài côn trùng lâm nghiệp trên trái đất và số lượng thực tế những loài côn trùng lâm nghiệp có thể dùng làm thức ăn chắc chắn còn lớn hơn nhiều (Ramos and Pino, 1990) [97]. Năm 2005, Ramos đã thống kê số loài côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực phẩm trên thế giới lên đến hơn 1. Xét về mặt địa lý, 9 Châu Mỹ và Châu Phi có số lượng các loài côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực phẩm là cao nhất.

Châu Mỹ có 679 loài chiếm 39% với 36 nước tiêu thụ. Châu Phi có 524 loài chiếm 30% với 23 nước tiêu thụ. Số loài được sử dụng ít nhất là ở các nước Châu Âu gồm 41 loài chiếm 2%, với 11 nước tiêu thụ. Bởi người Châu Âu dường như xem việc ăn côn trùng là biện pháp cuối cùng, người ta chỉ ăn chúng khi không có các loại thịt khác.

Tổng số các loài côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực phẩm ở khu vực Châu Á và Thái Bình Dương là hơn 500 loài. Nhưng trên thực tế khả năng số loài được sử dụng làm thực phẩm còn cao hơn rất nhiều so với con số được thống kê (Ramos, 2005) [99]. Thành phần loài côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm ở một số nước Việc tiêu thụ côn trùng lâm nghiệp là khá phổ biến ở một số quốc gia với số loài khá lớn và thành phần loài rất phong phú như Trung Quốc, Thái Lan, Indonesia, Philippin, Myanma… (phụ lục 3, 4, 5). Ở Trung Quốc, việc sử dụng côn trùng lâm nghiệp làm thực phẩm đã có một lịch sử lâu dài từ 3.200 năm trước đây.

Yang (1998) [117] cũng đã đề cập đến một số loài côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực phẩm ở Trung Quốc. Chen và Feng (1999) [54], đã thống kê được 11 bộ, 54 họ, 96 giống và 177 loài côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực phẩm phổ biến ở Trung Quốc. Trong tổng số 177 loài côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực phẩm đã được ghi nhận ở Trung Quốc thì các loài thuộc họ Ong vàng (Vespidae) được sử dụng nhiều nhất với 12 loài. Phân họ Vespinae chiếm mười loài: Vespa velutinia auraria Smith, V.

Tropica ducalis Smith, V. analis nigrans Buysson, V. mandarinia mandarinia Smith, V. và Provespa barthelemyi Buysson.

Hai loài còn lại thuộc phân họ Polistinae: Polistes sagittarius Saussure và P. sulcatus Smith (Feng et al. Danh sách các loài côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực 10 phẩm phổ biến trong khu vực nông thôn Trung Quốc gồm 40 loài (phụ lục 2) (Chuanhui et al. Hiện nay, vẫn còn 26 nhóm dân tộc giữ gìn được phong tục ăn côn trùng trong khu vực đa quốc gia của Trung Quốc, mặc dù mức sống đã được cải thiện một cách nhanh chóng (Peng et al.

Các loài côn trùng lâm nghiệp được sử dụng làm thực phẩm tại tỉnh Hồ Nam có hơn 44 loài (Zhu, 2003) [119]; tại tỉnh Giang Tô có 122 loài thuộc 48 họ của 10 bộ (Lu, 2005) [86].