Nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hoá tại thành phố thanh hoá tỉnh thanh hoá

Chuyên khảo phân tích Nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hoá tại thành phố thanh hoá tỉnh, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu

• Tác giả: Vũ Đức Kính
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Huy Hoàng
• Trường học: Viện Khoa Học Nông Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Khoa học cây trồng
• Đề tài: Nghiên cứu Chuyển Đổi Cơ Cấu Cây Trồng Theo Hướng Sản Xuất Hàng Hoá Tại Thành Phố Thanh Hoá Tỉnh Thanh Hoá
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích và yêu cầu đề tài
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.4. Đối tượng nghiên cứu và giới hạn của đề tài
• 1.5. Những đóng góp mới của luận án
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. Cơ sở lý luận của đề tài
• 2.2. Một số nhận thức và khái niệm chung
• 2.3. Những yếu tố chi phối sự hình thành cơ cấu cây trồng
• 2.4. Phát triển sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa
• 2.5. Phát triển nông nghiệp bền vững
• 2.6. Phương pháp tiếp cận nghiên cứu
• 2.7. Cơ sở thực tiễn của đề tài
• 2.7.1. Tình hình nghiên cứu cơ cấu cây trồng ở ngoài nước
• 2.7.2. Tình hình nghiên cứu cơ cấu cây trồng ở trong nước
• 2.7.3. Nông nghiệp ở thành phố Thanh Hoá và những vấn đề tồn tại
• 2.7.3.1. Bối cảnh chung
• 2.7.3.2. Nông nghiệp thành phố Thanh hóa lợi thế và tồn tại
• 2.7.3.3. Những nhận xét rút ra từ tổng quan tài liệu
• 3. NỘI DUNG, VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Nội dung nghiên cứu
• 3.2. Vật liệu nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Thu thập thông tin thứ cấp theo phương pháp kế thừa
• 3.3.2. Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp
• 3.3.2.1. Thu thập số liệu, thông tin từ nhóm KIP
• 3.3.2.2. Điều tra các công thức trồng trọt/canh tác trên các loại đất
• 3.3.3. Phương pháp thu thập, phân tích mẫu đất và nông sản
• 3.3.4. Phương pháp thí nghiệm đồng ruộng và xây dựng mô hình
• 3.3.5. Phương pháp phân tích hiệu quả kinh tế của các công thức trồng trọt/luân canh trên các loại/nhóm đất
• 3.3.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 3.3.6.1. Tính trung bình và độ lệch chuẩn của mẫu bằng phần mềm Excel
• 3.3.6.2. So sánh hai số trung bình bằng phần mềm Excel
• 3.3.6.3. Vẽ sơ đồ thiết kế thí nghiệm bằng phần mềm IRISTAT for Windows ver.
• 3.3.6.4. Phân tích phương sai và tính sai số thí nghiệm bằng phần mềm thống kê chuyên dụng Statistix 8
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của thành phố Thanh Hoá trong mối quan hệ với cơ cấu cây trồng (CCCTr) theo hướng sản xuất hàng hoá
• 4.1.1. Vị trí địa lý và khả năng phát triển nền nông nghiệp hàng hoá
• 4.1.2. Đặc điểm khí hậu và sự hình thành mùa vụ gieo trồng
• 4.1.3. Tài nguyên đất của thành phố Thanh Hoá
• 4.1.4. Đặc điểm thủy văn và tài nguyên nước ở thành phố Thanh Hoá
• 4.1.5. Điều kiện kinh tế - xã hội liên quan đến chuyển đổi cơ cấu cây trồng ở TP Thanh Hoá
• 4.2. Đánh giá thực trạng sản xuất nông nghiệp và hiện trạng cơ cấu cây trồng ngắn ngày ở vùng ngoại ô thành phố Thanh Hoá
• 4.3. Thực trạng sản xuất nông nghiệp tại thành phố Thanh Hoá
• 4.4. Đánh giá CCCTr ngắn ngày hiện tại của thành phố Thanh Hoá
• 4.5. Đánh giá các công thức trồng trọt/luân canh cây trồng trên các chân/nhóm đất chính của TP Thanh Hóa
• 4.6. Nghiên cứu và đề xuất CCCTr mới theo hướng sản xuất hàng hóa hiệu quả và bền vững tại ngoại ô TP Thanh Hóa
• 4.7. Dự báo tình hình tiêu thụ nông sản trên địa bàn TP Thanh Hóa giai đoạn 2015 – 2020 và định hướng đến năm 2025
• 4.8. Các công thức trồng trọt/luân canh trên các loại/nhóm đất chính, các giống cây trồng được lựa chọn để chuyển đổi CCCTr theo hướng sản xuất hàng hóa hiệu quả và bền vững tại TP Thanh Hoá
• 4.9. Kết quả khảo nghiệm tuyển chọn giống và xây dựng mô hình chuyển đổi CCCTr theo hướng sản xuất hàng hoá tại TP Thanh Hoá
• 4.10. Đề xuất cơ cấu cây trồng mới theo hướng sản xuất hàng hoá bền vững giai đoạn 2015-2020 và định hướng đến năm 2025 tại TP Thanh Hoá
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Chuyển Đổi Cây Trồng Thanh Hóa 55

Thành phố Thanh Hóa, trung tâm kinh tế, văn hóa, xã hội của tỉnh, đang đối mặt với thách thức lớn trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Yêu cầu đặt ra là vừa đảm bảo an ninh lương thực, vừa đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường. Phần lớn sản xuất nông nghiệp vẫn còn nhỏ lẻ, tự cung tự cấp. Ứng dụng khoa học kỹ thuật còn chậm. Do đó, nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu cây trồng Thanh Hóa theo hướng sản xuất hàng hóa là cấp thiết. Điều này nhằm đáp ứng sự phát triển của xã hội, đưa nông nghiệp thành phố hội nhập với khu vực và thế giới. Mục tiêu là xây dựng nền nông nghiệp sinh thái, cung cấp sản phẩm cho thị trường tại chỗ và xuất khẩu. Luận án này tập trung nghiên cứu và đề xuất các giải pháp phù hợp. Trích dẫn từ tài liệu gốc: “Việc nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu cây trồng trong nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá ở tỉnh Thanh Hoá nói chung và Thành phố Thanh Hoá nói riêng đã và đang là một đòi hỏi bức xúc để đáp ứng sự phát triển của xã hội.”

1.1. Mục tiêu và Yêu cầu của Nghiên Cứu Chuyển Đổi Cây Trồng

Nghiên cứu này hướng tới việc xây dựng cơ sở khoa học và thực tiễn cho chuyển đổi cơ cấu cây trồng Thanh Hóa, từ đó phát triển nông nghiệp hàng hóa. Cần phân tích các yếu tố tự nhiên, kinh tế, xã hội ảnh hưởng đến cơ cấu cây trồng. Đánh giá thực trạng phát triển, gồm loại cây, giống cây, và công thức luân canh hiện có. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng cơ cấu cây trồng phù hợp với từng vùng đất và điều kiện, đáp ứng nhu cầu sản xuất hàng hóa, hướng tới xuất khẩu. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và người nông dân.

1.2. Ý nghĩa Khoa học và Thực tiễn của Luận Án Tiến Sĩ

Luận án này có ý nghĩa khoa học trong việc xây dựng cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện của TP Thanh Hóa. Nó cung cấp cơ sở khoa học cho quy hoạch, phân vùng sản xuất nông nghiệp hợp lý, đa dạng hóa cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa bền vững. Đồng thời, kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà quản lý trong việc định hướng sản xuất nông nghiệp. Về mặt thực tiễn, luận án hướng tới hình thành cơ cấu cây trồng mới có hiệu quả kinh tế cao hơn, góp phần nâng cao đời sống người dân, và xác định hướng chuyển dịch cơ cấu cây trồng hợp lý.

II. Thách Thức Nông Nghiệp Hàng Hóa Tại Thanh Hóa 58

Nền nông nghiệp Thành phố Thanh Hóa đang đối diện với nhiều thách thức. Kinh tế hộ vẫn chiếm ưu thế, sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, hiệu quả thấp. Việc ứng dụng khoa học kỹ thuật còn chậm và phân tán. Quan hệ sản xuất chưa đáp ứng yêu cầu sản xuất quy mô lớn. Để phát triển nông nghiệp hàng hóa, cần giải quyết các vấn đề về chuyển đổi cơ cấu kinh tế, nâng cao hàm lượng khoa học trong sản xuất, xây dựng cơ sở hạ tầng và nâng cao dân trí. Cần hình thành nền nông nghiệp chung sống với thiên nhiên, xây dựng cơ sở hạ tầng, dịch vụ, và chế biến. Trích dẫn từ tài liệu gốc: “Song phần lớn các bộ phận sản xuất nông nghiệp vẫn là kinh tế hộ còn mang tính nhỏ lẻ, manh mún, tự cung tự cấp, hiệu quả kinh tế thấp.Việc ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật trong sản xuất nông nghiệp còn chậm và phân tán, quan hệ sản xuất chưa đáp ứng được yêu cầu sản xuất quy mô lớn.”

2.1. Hướng Tới Nông Nghiệp Công Nghệ Cao và Sản Xuất Hàng Hóa

Mục tiêu là đưa nông nghiệp Thành phố Thanh Hóa phát triển theo hướng nông nghiệp công nghệ cao, sản xuất hàng hóa, có sức cạnh tranh và hội nhập. Điều này đòi hỏi tiếp cận các vấn đề như chuyển đổi cơ cấu kinh tế, nâng cao chất lượng và giảm giá thành sản phẩm. Cần nâng cao hàm lượng khoa học trong sản xuất để tăng năng suất, giảm giá thành, và nâng cao chất lượng nông sản. Đồng thời, cần xây dựng một nền nông nghiệp ổn định, có cơ sở hạ tầng, thủy lợi, dịch vụ và chế biến phát triển.

2.2. Yêu Cầu Nghiên Cứu Cơ Cấu Cây Trồng và Đánh Giá Hiệu Quả

Việc nghiên cứu, điều tra cơ cấu cây trồng, đánh giá hiệu quả và xác định cơ cấu phù hợp là rất cần thiết. Cần bảo vệ môi trường đồng thời phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa bền vững. Điều này nhằm tăng thu nhập và cải thiện đời sống cho người nông dân. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần điều chỉnh cơ cấu cây trồng, tăng hiệu quả sản xuất, và hình thành nền nông nghiệp hàng hóa phát triển bền vững. Cần tập trung vào các giải pháp cụ thể và khả thi để áp dụng vào thực tế.

III. Nghiên Cứu Cơ Sở Khoa Học Chuyển Đổi Cây Trồng 56

Luận án đi sâu vào cơ sở lý luận và thực tiễn của việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Nó xem xét các yếu tố chi phối sự hình thành cơ cấu cây trồng, bao gồm điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và chính sách. Đồng thời, luận án nghiên cứu về phát triển sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa và phát triển nông nghiệp bền vững. Phương pháp tiếp cận nghiên cứu được lựa chọn phù hợp với đặc điểm của Thành phố Thanh Hóa. Nghiên cứu cũng tổng quan tình hình nghiên cứu cơ cấu cây trồng ở trong và ngoài nước, đánh giá thực trạng nông nghiệp ở Thành phố Thanh Hóa và những vấn đề tồn tại. Trích dẫn từ tài liệu gốc: “Việc điều tra nghiên cứu cơ cấu cây trồng, đánh giá hiệu quả và xác định cơ cấu cây trồng phù hợp vừa bảo vệ môi trường vừa phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá bền vững là hết sức cần thiết.”

3.1. Các Yếu Tố Chi Phối Cơ Cấu Cây Trồng và Phát Triển Hàng Hóa

Việc hình thành cơ cấu cây trồng chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, từ điều kiện tự nhiên (khí hậu, đất đai, nguồn nước) đến các yếu tố kinh tế (thị trường, giá cả, chi phí sản xuất) và xã hội (dân số, lao động, tập quán canh tác). Phát triển sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa đòi hỏi sự thay đổi trong tư duy và phương thức sản xuất. Cần chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ, tự cung tự cấp sang sản xuất quy mô lớn, chuyên canh, gắn với thị trường. Đồng thời, cần đảm bảo tính bền vững của sản xuất, bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên.

3.2. Tiếp Cận Nghiên Cứu và Tình Hình Nghiên Cứu Cơ Cấu Cây Trồng

Luận án sử dụng phương pháp tiếp cận hệ thống, kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn. Nó tổng quan tình hình nghiên cứu cơ cấu cây trồng ở trong và ngoài nước để rút ra bài học kinh nghiệm. Đồng thời, đánh giá thực trạng nông nghiệp ở Thành phố Thanh Hóa, xác định những lợi thế và tồn tại. Từ đó, đề xuất các giải pháp phù hợp với điều kiện cụ thể của địa phương. Việc lựa chọn phương pháp nghiên cứu phù hợp là rất quan trọng để đảm bảo tính chính xác và tin cậy của kết quả.

IV. Phương Pháp Nghiên Cứu Chuyển Đổi Cây Trồng Thanh Hóa 59

Nghiên cứu sử dụng kết hợp nhiều phương pháp để thu thập và phân tích dữ liệu. Bao gồm thu thập thông tin thứ cấp từ các nguồn tài liệu có sẵn, thu thập số liệu sơ cấp thông qua khảo sát, phỏng vấn, và điều tra các công thức trồng trọt. Đồng thời, tiến hành thu thập và phân tích mẫu đất, nông sản, thí nghiệm đồng ruộng, và xây dựng mô hình. Hiệu quả kinh tế của các công thức trồng trọt cũng được phân tích. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm Excel, IRISTAT, và Statistix 8. Trích dẫn từ tài liệu gốc: “Phương pháp thu thập thông tin thứ cấp theo phương pháp kế thừa. Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp…Phương pháp phân tích hiệu quả kinh tế của các công thức trồng trọt/luân canh trên các loại /nhóm đất.”

4.1. Thu Thập Thông Tin và Điều Tra Công Thức Trồng Trọt

Quá trình thu thập thông tin bao gồm việc kế thừa các thông tin thứ cấp từ các nghiên cứu trước đó và thu thập thông tin sơ cấp thông qua phỏng vấn các nhóm người am hiểu sự việc (KIP). Điều tra các công thức trồng trọt và canh tác trên các loại đất khác nhau để nắm bắt được thực trạng sản xuất. Những thông tin này là cơ sở quan trọng cho việc phân tích và đánh giá hiệu quả của các hệ thống canh tác hiện có.

4.2. Thí Nghiệm Đồng Ruộng Phân Tích Mẫu và Xử Lý Số Liệu

Tiến hành thí nghiệm đồng ruộng để đánh giá hiệu quả của các giống cây trồng và công thức canh tác khác nhau. Thu thập và phân tích mẫu đất và nông sản để đánh giá chất lượng đất và sản phẩm nông nghiệp. Số liệu thu thập được xử lý bằng các phần mềm thống kê chuyên dụng như Excel, IRISTAT và Statistix 8 để đảm bảo tính chính xác và tin cậy của kết quả phân tích.

V. Thực Trạng Giải Pháp Chuyển Đổi Cây Trồng Tại Thanh Hóa 57

Luận án đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của Thành phố Thanh Hóa, xem xét mối quan hệ với cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa. Nghiên cứu thực trạng sản xuất nông nghiệp và hiện trạng cơ cấu cây trồng ngắn ngày ở vùng ngoại ô thành phố. Đánh giá các công thức trồng trọt/luân canh trên các chân/nhóm đất chính. Đề xuất cơ cấu cây trồng mới theo hướng sản xuất hàng hóa hiệu quả và bền vững. Dự báo tình hình tiêu thụ nông sản giai đoạn 2015 – 2020 và định hướng đến năm 2025. Trích dẫn từ tài liệu gốc: “Đánh giá thực trạng sản xuất nông nghiệp và hiện trạng cơ cấu cây trồng ngắn ngày ở vùng ngoại ô thành phố Thanh Hoá…Nghiên cứu và đề xuất CCCTr mới theo hướng sản xuất hàng hóa hiệu quả và bền vững tại ngoại ô TP Thanh Hóa.”

5.1. Đánh Giá Thực Trạng Sản Xuất Nông Nghiệp và Cơ Cấu Cây Trồng

Luận án đi sâu vào đánh giá thực trạng sản xuất nông nghiệp tại Thành phố Thanh Hóa, tập trung vào việc phân tích hiện trạng cơ cấu cây trồng ngắn ngày ở vùng ngoại ô. Việc đánh giá này bao gồm việc xác định các loại cây trồng chủ lực, giống cây trồng phổ biến và các công thức luân canh, xen canh hiện đang được áp dụng. Đồng thời, phân tích những ưu điểm và tồn tại của các hệ thống canh tác này để làm cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp cải thiện.

5.2. Đề Xuất Cơ Cấu Cây Trồng Mới và Dự Báo Tình Hình Tiêu Thụ

Dựa trên kết quả đánh giá thực trạng và phân tích các yếu tố ảnh hưởng, luận án đề xuất cơ cấu cây trồng mới theo hướng sản xuất hàng hóa hiệu quả và bền vững. Các công thức trồng trọt và luân canh được lựa chọn phải phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của từng tiểu vùng. Đồng thời, luận án dự báo tình hình tiêu thụ nông sản trên địa bàn Thành phố Thanh Hóa trong giai đoạn 2015 – 2020 và định hướng đến năm 2025 để định hướng sản xuất phù hợp với nhu cầu thị trường.

VI. Kết Luận Đề Xuất Chuyển Đổi Cây Trồng Thanh Hóa 58

Luận án đưa ra kết luận về những thành công và hạn chế trong quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại Thành phố Thanh Hóa. Đề xuất các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả và tính bền vững của quá trình này. Các đề xuất tập trung vào việc lựa chọn giống cây trồng phù hợp, áp dụng các công thức canh tác tiên tiến, và xây dựng chính sách hỗ trợ cho người nông dân. Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa sản xuất, chế biến và tiêu thụ để đảm bảo đầu ra cho sản phẩm nông nghiệp. Trích dẫn từ tài liệu gốc: “Kết luận và đề nghị…Đề xuất cơ cấu cây trồng mới theo hướng sản xuất hàng hoá bền vững giai đoạn 2015-2020 và định hướng đến 2025 tại TP Thanh Hóa.”

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu và Bài Học Kinh Nghiệm

Phần kết luận tóm tắt những kết quả chính của nghiên cứu, bao gồm những thành công đạt được và những vấn đề còn tồn tại trong quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Từ đó, rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu để áp dụng vào thực tiễn. Việc đánh giá khách quan và toàn diện quá trình chuyển đổi là rất quan trọng để đưa ra những quyết định đúng đắn trong tương lai.

6.2. Đề Xuất Giải Pháp Cụ Thể và Chính Sách Hỗ Trợ

Dựa trên những kết quả nghiên cứu và bài học kinh nghiệm, luận án đề xuất các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả và tính bền vững của quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Các giải pháp này bao gồm việc lựa chọn giống cây trồng phù hợp, áp dụng các công thức canh tác tiên tiến, và xây dựng chính sách hỗ trợ cho người nông dân. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và người nông dân để triển khai các giải pháp này một cách hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận của đề tài 1. Một số nhận thức và khái niệm chung Nghiên cứu cơ sở khoa học để chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa tại vùng ngoại ô TP Thanh Hóa được hiểu thông qua một số nhận thức sau: Cơ cấu cây trồng có thể hiểu như “một cơ thể” được hình thành trong điều kiện môi trường (hiểu theo nghĩa rộng) nhất định. Trong đó, các bộ phận của nó được lắp ráp phối hợp cấu tạo có tính quy luật và hệ thống theo một kích cỡ và tỷ lệ thích ứng; vị trí, vai trò của từng bộ phận và mối quan hệ tương tác lẫn nhau giữa chúng trong tổng thể.

Một cơ cấu không thể bất biến mà nó được thay đổi để phù hợp với điều kiện khách quan, điều kiện lịch sử và xã hội nhất định. Tính ổn định tương đối luôn luôn tác động lẫn nhau, vận động và biến đổi không ngừng theo hướng ngày càng hoàn thiện hơn và sự vận động biến đổi ấy là một quá trình khách quan chịu sự tác động của nhiều yếu tố khác nhau, trong đó có tác động của con người. Cơ cấu cây trồng lệ thuộc rất lớn, rất nghiêm ngặt vào điều kiện tự nhiên, các nguồn tài nguyên thiên nhiên, kinh tế-xã hội. Việc duy trì thay đổi cơ cấu không phải là mục tiêu mà chỉ là phương tiện để đạt tăng trưởng và phát triển sản xuất.

Cơ cấu cây trồng còn là tiền đề bố trí chế độ luân canh cây trồng, thay đổi theo những tiến bộ của khoa học kỹ thuật, giải quyết vấn đề mà thực tiễn sản xuất đòi hỏi và cũng đặt ra cho kỹ thuật trồng trọt những đòi hỏi cần thiết [17], [43]. Cơ cấu cây trồng theo theo hướng sản xuất hàng hoá cần đạt được 2 yêu cầu: một là cơ cấu cây trồng phải đạt được hiệu quả kinh tế cao và hai là cơ cấu cây trồng phải hợp lý, ổn định và bền vững về mặt sinh thái. Cơ cấu cây trồng hợp lý là sự định hình về mặt tổ chức cây trồng trên đồng ruộng về số lượng, tỷ lệ, chủng loại, vị trí, thời điểm, nhằm tạo ra sự cộng hưởng các mối quan hệ hữu cơ giữa các loại cây trồng với nhau để khai thác, sử dụng một cách tiết kiệm và hợp lý nhất các nguồn tài nguyên cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội [41], [53]. Như vậy CCCTr hợp lý là cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên – kinh tế- xã hội của vùng.

CCCTr hợp lý còn thể hiện tính hiệu quả mối quan hệ giữa cây trồng được bố trí trên đồng ruộng làm cho sản xuất ngành trồng trọt phát triển 6 toàn diện, mạnh mẽ vững chắc theo hướng sản xuất thâm canh, gắn với đa canh, sản xuất hàng hoá và có hiệu quả kinh tế cao. CCCTr là một thực tế khách quan, được hình thành từ điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội cụ thể và vận động theo thời gian [41], [67], [72]. CCCTr hợp lý là phát triển hệ thống cây trồng (HTCTr) mới trên cơ sở cải tiến CCCTr cũ hoặc phát triển HTCTr mới trên cơ sở tổ hợp lại các công thức luân canh, tổ hợp lại các thành phần cây trồng, giống cây trồng, nhằm đảm bảo các thành phần trong hệ thống có mối quan hệ tương tác với nhau, thúc đẩy lẫn nhau, nhằm khai thác tốt nhất lợi thế về điều kiện đất đai, tạo cho hệ thống có sức sản xuất cao và bảo vệ môi trường sinh thái [51], [64], [70]. Ở góc độ sinh thái học, bố trí cơ cấu cây trồng hợp lý là lựa chọn một cấu trúc cây trồng trong hệ sinh thái nhân tạo, nhằm đạt được năng suất sơ cấp cao nhất.

Xét về mặt hiệu quả kinh tế thì CCCTr hợp lý cần thoả mãn sự thay đổi các hệ thống canh tác theo các tiến bộ kỹ thuật đưa vào sao cho tiến bộ hơn và tiến tới hệ thống bền vững hơn [60], [35]. Như vậy, cơ cấu cây trồng hợp lý là sự định hình về mặt tổ chức cây trồng trên đồng ruộng bao gồm cây trồng, vị trí cây trồng và tỷ lệ diện tích từng loại cây trồng cùng với mối quan hệ hữu cơ giữa các loại cây trồng với nhau, có tính chất xác định lẫn nhau trong cơ cấu để tạo thành hệ thống cây trồng cùng nhóm [70]. Cải tiến cơ cấu cây trồng hợp lý có vai trò quan trọng thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp phát triển, tăng giá trị tổng sản phẩm, tăng giá trị hàng hoá, tăng thu nhập và nâng cao đời sống của nhân dân [32]. Hệ thống cây trồng có nội hàm gồm loại cây trồng, giống cây trồng và công thức luân canh cây trồng [73].

Như vậy có thể thấy cơ cấu cây trồng là một khái niệm có đặc trưng về số lượng, tỷ lệ, cách sắp xếp cây trồng ở một điều kiện sinh thái của một vùng cụ thể [58], [66], [81]. Cơ cấu cây trồng hiện tại ở Việt Nam được hình thành từ nền nông nghiệp sản xuất hàng hóa nhỏ lấy hộ nông dân làm đơn vị sản xuất tự chủ với đặc điểm ruộng đất ít, lại phân tán làm nhiều mảnh, manh mún, có điều kiện tự nhiên khác nhau, các hộ nông dân thường là ít vốn, trình độ khoa học công nghệ lại rất khác 7 nhau, làm nông nghiệp có tính tự phát cao và kết quả là giá thành sản xuất cao, chất lượng nông sản thấp và không đồng đều [59]. Cơ cấu cây trồng mới được xây dựng theo hướng sản xuất hàng hóa tập trung có chất lượng cao nhằm đạt được hiệu quả kinh tế cao và phát triển bền vững [59]. Nông nghiệp thành phố được hình thành ở khu đô thị (vườn hoa, cây xanh) và các khu ngoại thành.

Nông nghiệp ngoại thành có 2 bộ phận là nông nghiệp trong vườn nhà và nông nghiệp đồng ruộng [59]. Những yếu tố chi phối sự hình thành cơ cấu cây trồng Theo Phạm Chí Thành và CS. (1996) [57], người nông dân trồng trọt loại cây gì, diện tích bao nhiêu vào lúc nào, ở đâu, kỹ thuật áp dụng, luân canh cây trồng như thế nào là tùy thuộc vào điều kiện tự nhiên (đất đai, khí hậu.), điều kiện kinh tế (giao thông, thủy lợi. nhu cầu thị trường) và điều kiện xã hội (chính sách của nhà nước, phong tục tập quán.

Các nhóm vếu tố này được xếp vào nhóm yếu tố bên ngoài chi phối các quyết định của người nông dân. Nông nghiệp Việt Nam hiện tại còn ở mức sản xuất hàng hóa nhỏ do các hộ nông dân chủ động sản xuất trên diện tích canh tác của mình. Vì vậy, việc lựa chọn cơ cấu cây trồng còn phụ thuộc vào điều kiện cụ thể của nông hộ như: đất đai, lao động, vốn, kỹ năng, trình độ sản xuất… 1. Một số yếu tố tự nhiên (1) Yếu tố khí hậu Cây trồng có quan hệ qua lại và phức tạp với các điều kiện tự nhiên, trong đó có yếu tố khí hậu.

Diễn biến khí hậu thường được thể hiện bởi thời tiết, chúng là những nhân tố tác động mạnh mẽ đến cây trồng, được thể hiện qua năng suất (cao hay thấp) và chất lượng nông sản (tốt hay xấu). Vì vậy, nghiên cứu CCCTr, điều cần quan tâm đầu tiên là các yếu tố thời tiết cấu thành khí hậu. Nói đến vai trò của khí hậu đối với sản xuất cây trồng, V. Vavilop cho rằng: "Biết được các yếu tố khí hậu, chúng ta sẽ xác định được năng suất, sản lượng mùa màng, chúng mạnh hơn cả kinh tế, mạnh hơn cả kỹ thuật".

Những điều kiện khí hậu được xác định cho nông nghiệp là ánh sáng, nhiệt độ và chế độ nước. Đó là những yếu tố không thể thiếu và thay thế được đối với sự sống của cây trồng. Ngoài ra, cũng phải thấy "khí hậu nào, đất nào, cây đó", cho nên khí hậu là yếu tố quyết định sự phân bố động, 8 thực vật trên trái đất, ngay cả mạng lưới sông ngòi, độ màu mỡ của đất cũng là hệ quả của khí hậu [82], [83]. * Ánh sáng Ánh sáng cung cấp năng lượng cho quá trình tổng họp chất hữu cơ của cây.

Ánh sáng là yếu tố biến động, ảnh hưởng đến năng suất, cần xác định yêu cầu của cây trồng về cường độ chiếu sáng và khả năng cung cấp ánh sáng từng thời kỳ trong năm để bố trí cây trồng hợp lý. Mỗi cây trồng có yêu cầu ánh sáng khác nhau. Theo Lý Nhạc và cs. (1987) [43], các loại cây quang hợp theo C4 và cây CAM là những cây ưa sáng, đồng thời cũng là cây ưa nóng.

Các cây C3 yêu cầu ánh sáng thấp hơn. Khả năng cung cấp ánh sáng cho cây: Độ dài ngày dùng để xác định thời gian sinh trưởng của cây, muốn biết khả năng cung cấp ánh sáng cho cây, cần biết bức xạ và số giờ nắng hàng tháng hoặc số giờ nắng bình quân ngày. Khi xem xét vai trò của ánh sáng (độ dài ngày ngắn hay dài) đối với cây trồng phải xem xét độ dài ngày theo mùa sinh trưởng của cây trồng [35], [83]. Để bố trí HTCTr phù hợp, đạt năng suất cao và ổn định cần phải căn cứ vào nhu cầu của cây về nhiệt độ và ánh sáng ở giai đoạn cuối của quá trình sinh trưởng, phát triển của cây trồng và tình hình nhiệt độ, ánh sáng từng tháng trong năm.

* Nhiệt độ Theo Nguyễn Văn Viết (2007) [83], diễn biến của nhiệt độ có ý nghĩa quyết định đến cơ cấu thời vụ gieo trồng khi các điều kiện khác được bảo đảm, vì theo Xelianinop G. thì "Cây trồng bắt đầu sinh trưởng ở nhiệt độ nào thì kết thúc sinh trưởng ở nhiệt độ đó". Từng loại cây, giống cây, các bộ phận của cây, các quá trình sinh lý của cây. phát triển thích hợp và chỉ an toàn trong khoảng nhiệt độ nhất định.

Theo Lý Nhạc và cs. (1987) [43] cây ưa nóng là những cây trong 2 tháng cuối yêu cầu nhiệt độ trên 20°C, cây ưa lạnh là những cây trong 2 tháng cuối yêu cầu nhiệt độ dưới 20°C. Nếu không có nhiệt độ phù hợp với đặc tính ưa nhiệt của cây dẫn đến năng suất giảm. Căn cứ vào yêu cầu nhiệt độ của từng nhóm cây: ưa nóng, ưa lạnh hay ngày ngắn để bố trí HTCTr trong năm.

* Lượng mưa Nước là yếu tố đặc biệt quan trọng đối với cây trồng. Cây trồng đòi hỏi một lượng nước lớn gấp nhiều lần khối lượng chất khô của chúng.