Nghiên cứu hiệu quả chuyển đổi cơ cấu cây trồng hàng năm tại huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình

Chuyên khảo Hiệu quả chuyển đổi cơ cấu cây trồng ở quảng trạch, quảng bình phân tích chuyên sâu các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực

• Tác giả: Lê Tiến Sỹ
• Người hướng dẫn: PGS. TS Trương Văn Tuyển
• Trường học: Đại học Nông Lâm Huế
• Chuyên ngành: Khuyến Nông - PTNT
• Đề tài: Nghiên Cứu Hiệu Quả Chuyển Đổi Cơ Cấu Cây Trồng Hàng Năm Ở Vùng Đồng Bằng Thuần Nông Huyện Quảng Trạch, Tỉnh Quảng Bình
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.4. Những điểm mới của đề tài
• 1.5. MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5.1. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.5.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 1.5.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5.3.1. Chọn điểm và chọn hộ
• 1.5.3.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 1.5.3.3. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu điều tra
• 1.6. PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.6.1. Phạm vi nghiên cứu
• 1.6.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 2.1. ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN VÙNG NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Đặc điểm địa hình, địa chất
• 2.1.3. Đặc điểm khí hậu, thời tiết
• 2.1.4. Đặc điểm thuỷ văn, thủy triều
• 2.1.5. Đất đai và hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp vùng nghiên cứu
• 2.2. ĐIỀU KIỆN KINH TẾ XÃ HỘI VÙNG NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Đặc điểm về kinh tế
• 2.3. ĐẶC ĐIỂM NÔNG HỘ NGHIÊN CỨU
• 2.4. TÌNH HÌNH SẢN XUẤT VÀ CHUYỂN ĐỔI CÂY TRỒNG VÙNG NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. CÂY TRỒNG VÀ CHUYỂN ĐỔI CÂY TRỒNG TẠI CÁC XÃ NGHIÊN CỨU
• 2.4.1.1. Tình hình sản xuất một số cây trồng tại các xã nghiên cứu
• 2.4.1.2. Hình thức trồng trọt chính ở địa bàn nghiên cứu
• 2.4.1.3. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng ở các xã nghiên cứu
• 2.4.1.4. Chuyển đổi giống các cây trồng chủ lực
• 2.4.2. SẢN XUẤT VÀ CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU CÂY TRỒNG Ở NÔNG HỘ
• 2.4.3. CÂY TRỒNG CÓ TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN
• 2.4.3.1. Cây trồng có tiềm năng phát triển
• 2.4.3.2. Năng suất cây trồng có tiềm năng phát triển
• 2.4.3.3. Hiệu quả sản xuất cây trồng có tiềm năng phát triển
• 2.4.3.4. Thu nhập từ sản xuất cây trồng có tiềm năng phát triển
• 2.4.4. Ý KIẾN NÔNG DÂN VỀ THỰC HIỆN CHUYỂN ĐỔI CÂY TRỒNG
• 2.4.4.1. Những khó khăn trong chuyển đổi cây trồng của nông hộ
• 2.4.4.2. Định hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng
• 3. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chuyển đổi cơ cấu cây trồng

Chuyển đổi cơ cấu cây trồng là một trong những yếu tố quan trọng trong phát triển nông nghiệp, đặc biệt tại huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình. Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn cải thiện thu nhập cho nông dân. Theo nghiên cứu, việc áp dụng các giống cây trồng mới có giá trị kinh tế cao đã cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc tăng trưởng sản xuất. Đặc biệt, trong bối cảnh nông nghiệp hiện đại, việc chuyển đổi này cần phải dựa trên các yếu tố tự nhiên và kinh tế xã hội của từng vùng. "Chuyển đổi cơ cấu cây trồng phải được bắt đầu bằng việc phân tích hệ thống canh tác truyền thống" (Đào Thế Tuấn, 1978). Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc đánh giá hiện trạng trước khi thực hiện bất kỳ thay đổi nào.

1.1. Tình hình sản xuất nông nghiệp tại Quảng Trạch

Huyện Quảng Trạch có nền nông nghiệp chủ yếu dựa vào cây lúa, tuy nhiên, việc độc canh này đã dẫn đến nhiều vấn đề như giảm năng suất và chất lượng đất. Việc đánh giá hiệu quả chuyển đổi cơ cấu cây trồng là cần thiết để tìm ra các giải pháp phù hợp. "Kết quả chuyển đổi cơ cấu cây trồng phải làm tăng năng suất đất đai, năng suất lao động, thu nhập cho từng hộ gia đình". Điều này nhấn mạnh rằng việc chuyển đổi không chỉ là thay đổi giống cây mà còn là một chiến lược phát triển bền vững cho nông nghiệp địa phương.

II. Phân tích hiệu quả chuyển đổi cơ cấu cây trồng

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại Quảng Trạch đã mang lại nhiều lợi ích. Các mô hình sản xuất mới đã được áp dụng, giúp tăng cường năng suất và thu nhập cho nông dân. Việc áp dụng các kỹ thuật canh tác hiện đại, như luân canh và xen canh, đã giúp cải thiện đáng kể hiệu quả sản xuất. "Chuyển đổi cơ cấu cây trồng chính là phá vỡ thế độc canh trong trồng trọt" (Lê Duy Thước, 1997). Điều này cho thấy rằng việc đa dạng hóa cây trồng không chỉ giúp tăng năng suất mà còn bảo vệ môi trường và tài nguyên đất.

2.1. Các mô hình cây trồng tiềm năng

Nghiên cứu đã xác định được một số cây trồng có tiềm năng phát triển cao tại Quảng Trạch, như cây ngô, đậu và các loại rau màu. Những cây trồng này không chỉ có giá trị kinh tế cao mà còn phù hợp với điều kiện khí hậu và đất đai của địa phương. "Năng suất cây trồng có tiềm năng phát triển là một yếu tố quan trọng trong việc nâng cao thu nhập cho nông dân". Việc khuyến khích nông dân chuyển đổi sang các loại cây trồng này sẽ góp phần cải thiện đời sống và phát triển kinh tế nông thôn.

III. Đánh giá và định hướng chuyển đổi

Đánh giá hiệu quả của việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng là rất quan trọng để đưa ra các định hướng phát triển trong tương lai. Nghiên cứu cho thấy rằng việc chuyển đổi không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường. "Kết quả nghiên cứu chỉ rõ thế mạnh và sự hạn chế của các loại hình trồng trọt hiện tại". Điều này cho thấy cần có sự điều chỉnh và cải tiến trong các chính sách nông nghiệp để hỗ trợ nông dân trong quá trình chuyển đổi.

3.1. Định hướng phát triển nông nghiệp bền vững

Định hướng phát triển nông nghiệp bền vững tại Quảng Trạch cần tập trung vào việc khuyến khích nông dân áp dụng các kỹ thuật canh tác hiện đại và chuyển đổi sang các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao. "Chuyển đổi cơ cấu cây trồng phải tính đến sự phát triển của khoa học kỹ thuật". Việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, từ đó cải thiện thu nhập cho nông dân và phát triển kinh tế địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nông nghiệp Việt Nam đóng vai trò then chốt trong đảm bảo an ninh lương thực và thúc đẩy công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước. Trong bối cảnh đó, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng hàng năm tại các vùng đồng bằng thuần nông trở thành nhiệm vụ cấp thiết nhằm nâng cao năng suất, hiệu quả kinh tế và cải thiện đời sống nông dân. Huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình, với diện tích tự nhiên hơn 45.000 ha và dân số khoảng 104.600 người, là vùng đồng bằng ven biển có tiềm năng phát triển nông nghiệp đa dạng nhưng vẫn còn nhiều hạn chế về quy mô sản xuất và áp dụng khoa học kỹ thuật.

Nghiên cứu tập trung vào hai xã đại diện là Quảng Tùng và Quảng Châu, với tổng mẫu khảo sát 60 hộ nông dân, trong giai đoạn 2010-2013. Mục tiêu chính là đánh giá hiệu quả chuyển đổi cơ cấu cây trồng hàng năm, xác định các loại cây trồng có tiềm năng phát triển, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp tại địa phương. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận về cơ cấu cây trồng hợp lý mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc định hướng phát triển nông nghiệp bền vững, tăng thu nhập cho nông dân và bảo vệ môi trường sinh thái.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về cơ cấu cây trồng, chuyển đổi cơ cấu cây trồng và phát triển nông nghiệp bền vững. Khái niệm cơ cấu cây trồng được hiểu là sự phân bố hợp lý các loại cây trồng và giống cây trồng trong không gian và thời gian, phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội nhằm tối đa hóa sản lượng và hiệu quả kinh tế. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng là quá trình thay đổi tỷ lệ diện tích các loại cây trồng nhằm phá vỡ thế độc canh, tăng đa dạng sinh học và nâng cao giá trị sản xuất.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Cơ cấu cây trồng hợp lý: Phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội, đảm bảo hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường.
• Chuyển đổi cơ cấu cây trồng: Thay đổi tỷ lệ diện tích các loại cây trồng để tăng năng suất, thu nhập và bền vững.
• Luân canh cây trồng: Sự luân phiên cây trồng theo không gian và thời gian nhằm tăng độ phì đất và giảm sâu bệnh.
• Hiệu quả kinh tế và xã hội: Đánh giá dựa trên giá trị gia tăng, thu nhập và tạo việc làm cho nông dân.
• Phát triển nông nghiệp bền vững: Kết hợp hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường và phát triển xã hội lâu dài.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp thu thập số liệu sơ cấp và thứ cấp. Số liệu sơ cấp được thu thập qua phỏng vấn 60 hộ nông dân tại hai xã Quảng Tùng và Quảng Châu, chọn mẫu có chủ đích nhằm đại diện cho các hình thức trồng trọt và chuyển đổi cây trồng hàng năm. Phỏng vấn cán bộ địa phương và chuyên gia để thu thập thông tin về chính sách, điều kiện sản xuất và xu hướng chuyển đổi.

Số liệu thứ cấp được thu thập từ các cơ quan quản lý như Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Chi cục Thống kê huyện, các báo cáo kinh tế xã hội và tài liệu liên quan trong giai đoạn 2010-2013.

Phân tích số liệu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, so sánh các chỉ số năng suất, sản lượng, chi phí và lợi nhuận. Phần mềm Microsoft Excel được dùng để xử lý dữ liệu. Các chỉ tiêu hiệu quả kinh tế được tính toán gồm tổng thu, chi phí vật chất, thu nhập và lợi nhuận. Phân tích so sánh hiệu quả giữa các loại cây trồng và mô hình chuyển đổi cơ cấu cây trồng được thực hiện nhằm đánh giá tính khả thi và hiệu quả kinh tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội vùng nghiên cứu:

   • Diện tích đất nông nghiệp tại hai xã lần lượt là 420,31 ha (Quảng Tùng) và 732,05 ha (Quảng Châu).
   • Dân số nông thôn chiếm khoảng 84% dân số huyện, lao động trong nông nghiệp chiếm trên 55%.
   • Khí hậu nhiệt đới gió mùa với nhiệt độ trung bình 24-25°C, lượng mưa trung bình khoảng 1.500 mm/năm, mùa mưa tập trung từ tháng 9 đến tháng 2 năm sau.
   • Địa hình đa dạng gồm đồi núi thấp, đồng bằng và ven biển, đất đai phong phú nhưng phân bố không đồng đều, nhiều nơi đất nghèo dinh dưỡng và bị xói mòn.

2. Tình hình chuyển đổi cơ cấu cây trồng:

   • Diện tích đất trồng cây hàng năm chiếm khoảng 6.736,99 ha trên tổng diện tích đất sản xuất nông nghiệp.
   • Các cây trồng chủ lực gồm lúa, ngô, khoai lang, đậu tương và một số cây màu khác.
   • Tỷ lệ sử dụng giống lúa xác nhận đạt 57%, diện tích lúa chất lượng cao chiếm 42,8%.
   • Chuyển đổi từ độc canh lúa sang đa dạng cây trồng đã giúp tăng năng suất đất và thu nhập cho nông dân.

3. Hiệu quả kinh tế của các mô hình cây trồng:

   • Mô hình luân canh lúa - ngô - khoai lang cho lợi nhuận cao hơn 15-20% so với mô hình độc canh lúa.
   • Thu nhập bình quân từ sản xuất cây trồng có tiềm năng phát triển tăng khoảng 25% so với trước khi chuyển đổi.
   • Tỷ lệ giá trị gia tăng trên tổng giá trị sản xuất (VA/GO) đạt khoảng 0,35, cho thấy hiệu quả sử dụng vốn và lao động được cải thiện.

Thảo luận kết quả

Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại huyện Quảng Trạch đã góp phần khai thác hiệu quả tiềm năng đất đai và điều kiện khí hậu, đồng thời giảm thiểu rủi ro do thiên tai như hạn hán và lũ lụt. So với các nghiên cứu trong khu vực đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long, kết quả cho thấy xu hướng đa dạng hóa cây trồng và áp dụng các mô hình luân canh, xen canh mang lại hiệu quả kinh tế và bền vững hơn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh năng suất và lợi nhuận giữa các mô hình cây trồng, bảng phân tích chi phí - lợi nhuận chi tiết theo từng loại cây trồng và thời gian chuyển đổi. Kết quả cũng phản ánh sự phù hợp của các loại cây trồng ngắn ngày có thời gian sinh trưởng nhanh với điều kiện khí hậu và thị trường địa phương.

Tuy nhiên, việc áp dụng khoa học kỹ thuật và cơ giới hóa còn hạn chế, quy mô sản xuất nhỏ lẻ và thiếu liên kết trong chuỗi giá trị là những thách thức cần giải quyết để nâng cao hiệu quả chuyển đổi cơ cấu cây trồng trong tương lai.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và chuyển giao kỹ thuật cho nông dân

   • Mục tiêu: Nâng cao trình độ áp dụng tiến bộ kỹ thuật, giống mới và quy trình canh tác tiên tiến.
   • Thời gian: Triển khai trong 2 năm tới.
   • Chủ thể: Trung tâm Khuyến nông huyện phối hợp với các tổ chức đào tạo.

2. Phát triển mô hình luân canh và xen canh đa dạng cây trồng

   • Mục tiêu: Tăng năng suất đất, giảm rủi ro thiên tai và sâu bệnh.
   • Thời gian: Áp dụng rộng rãi trong 3 năm tới.
   • Chủ thể: Hộ nông dân, hợp tác xã và chính quyền địa phương.

3. Xây dựng liên kết chuỗi giá trị sản phẩm nông nghiệp

   • Mục tiêu: Tăng giá trị gia tăng, mở rộng thị trường tiêu thụ và giảm chi phí trung gian.
   • Thời gian: Phát triển trong 5 năm.
   • Chủ thể: Doanh nghiệp, hợp tác xã, nông dân và các cơ quan quản lý.

4. Đầu tư cơ sở hạ tầng thủy lợi và cơ giới hóa nông nghiệp

   • Mục tiêu: Tăng khả năng chủ động nước tưới, giảm lao động thủ công và nâng cao hiệu quả sản xuất.
   • Thời gian: Kế hoạch đầu tư dài hạn 5-7 năm.
   • Chủ thể: UBND huyện, các sở ngành liên quan.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nông dân và hợp tác xã nông nghiệp

   • Lợi ích: Áp dụng các mô hình chuyển đổi cơ cấu cây trồng hiệu quả, nâng cao thu nhập và ổn định sản xuất.
   • Use case: Lựa chọn cây trồng phù hợp với điều kiện địa phương, áp dụng kỹ thuật canh tác mới.

2. Cán bộ khuyến nông và quản lý địa phương

   • Lợi ích: Cơ sở khoa học để xây dựng chính sách, chương trình hỗ trợ phát triển nông nghiệp bền vững.
   • Use case: Thiết kế các chương trình đào tạo, hỗ trợ kỹ thuật và đầu tư hạ tầng.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành nông nghiệp

   • Lợi ích: Tài liệu tham khảo về cơ cấu cây trồng, chuyển đổi sản xuất và phát triển nông nghiệp vùng đồng bằng.
   • Use case: Nghiên cứu chuyên sâu, phát triển mô hình mới và đánh giá hiệu quả kinh tế.

4. Doanh nghiệp chế biến và tiêu thụ nông sản

   • Lợi ích: Hiểu rõ cơ cấu sản xuất, tiềm năng cây trồng để xây dựng chuỗi cung ứng và phát triển sản phẩm.
   • Use case: Ký kết hợp đồng liên kết sản xuất, phát triển thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm.

Câu hỏi thường gặp

1. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng có tác động như thế nào đến thu nhập của nông dân?
   Chuyển đổi cơ cấu cây trồng giúp tăng năng suất và giá trị sản phẩm, từ đó nâng cao thu nhập bình quân của nông dân khoảng 20-25% so với trước khi chuyển đổi, nhờ đa dạng hóa cây trồng và áp dụng kỹ thuật mới.

2. Các yếu tố tự nhiên nào ảnh hưởng lớn nhất đến cơ cấu cây trồng tại Quảng Trạch?
   Khí hậu nhiệt đới gió mùa với mùa mưa tập trung và mùa khô kéo dài, địa hình đa dạng và đất đai phân bố không đồng đều là những yếu tố chính ảnh hưởng đến lựa chọn và bố trí cây trồng phù hợp.

3. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng để đánh giá hiệu quả chuyển đổi cơ cấu cây trồng?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích chi phí - lợi nhuận, so sánh các chỉ số năng suất và thu nhập giữa các mô hình cây trồng, kết hợp phỏng vấn và thu thập số liệu sơ cấp, thứ cấp.

4. Làm thế nào để mở rộng mô hình chuyển đổi cơ cấu cây trồng hiệu quả tại địa phương?
   Cần tăng cường đào tạo kỹ thuật, hỗ trợ vốn và cơ sở hạ tầng, xây dựng liên kết chuỗi giá trị giữa nông dân, doanh nghiệp và chính quyền, đồng thời áp dụng các mô hình luân canh, xen canh phù hợp.

5. Vai trò của chính sách nhà nước trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng là gì?
   Chính sách nhà nước định hướng phát triển, hỗ trợ vốn, kỹ thuật, xây dựng cơ sở hạ tầng và tạo môi trường thuận lợi giúp thúc đẩy chuyển đổi cơ cấu cây trồng hiệu quả, ổn định và bền vững.

Kết luận

• Nghiên cứu đã xác định rõ hiệu quả chuyển đổi cơ cấu cây trồng hàng năm tại vùng đồng bằng thuần nông huyện Quảng Trạch, góp phần nâng cao năng suất và thu nhập cho nông dân.
• Các mô hình luân canh, xen canh đa dạng cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội địa phương được đánh giá cao về hiệu quả kinh tế và bền vững.
• Việc áp dụng khoa học kỹ thuật, giống mới và liên kết chuỗi giá trị là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả chuyển đổi cơ cấu cây trồng.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm tăng cường đào tạo, đầu tư cơ sở hạ tầng và phát triển liên kết sản xuất - tiêu thụ.
• Khuyến nghị các bước tiếp theo tập trung vào nhân rộng mô hình, hoàn thiện chính sách hỗ trợ và nâng cao năng lực quản lý địa phương để phát triển nông nghiệp bền vững.

Các nhà quản lý, cán bộ khuyến nông và nông dân cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất nhằm thúc đẩy chuyển đổi cơ cấu cây trồng hiệu quả, góp phần phát triển kinh tế nông thôn bền vững tại Quảng Trạch và các vùng đồng bằng tương tự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm về cơ cấu cây trồng.

Cơ cấu cây trồng là thành phần các giống và loài cây trồng có trong vùng, ở một thời điểm nhất định, nó liên quan tới cơ cấu cây trồng nông nghiệp và phản ánh sự phân công lao động trong nội bộ ngành nông nghiệp phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của mỗi vùng, nhằm cung cấp được nhiều nhất những sản phẩm phục vụ cho nhu cầu của con người (Đào Thế Tuấn, 1984) [8]. Cơ cấu cấy trồng là một trong những nội dung quan trọng của một hệ thống biện pháp kỹ thuật gọi là chế độ canh tác. Ngoài cơ cấu cây trồng, chế độ canh tác bao gồm chế độ luân canh, làm đất, bón phân, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh và cỏ dại. Cơ cấu cây trồng là yếu tố căn bản nhất của chế độ canh tác, vì chính nó quyết định nội dung của các biện pháp khác (Đào Thế Tuấn, 1984) [8].

Cơ cấu cây trồng là một thể thống nhất trong mối quan hệ tương tác giữa các loại cây trồng, giống cây trồng được bố trí hợp lý trong không gian và thời gian, tức là mối quan hệ giữa các loại cây trồng trong từng vụ và giữa các vụ khác nhau trên một mảnh đất, phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của mỗi vùng, nhằm cung cấp được nhiều nhất những sản phẩm phục vụ cho nhu cầu của con người. Quá trình xây dựng mô hình chuyển đổi cơ cấu cây trồng phải xuất phát từ chính nền sản xuất truyền thống chứ không thể tách rời thực tế. Do đó, cấu trúc một cơ cấu cây trồng hợp lý không những phát triển sản xuất một cách có lợi nhất mà còn bảo vệ tốt đất đai và môi trường (Phạm Chí Thành và CS, 1996)[21]. Xác định cơ cấu cây trồng còn là nội dung phân vùng sản xuất nông nghiệp.

Muốn làm công tác phân vùng sản xuất nông nghiệp, trước hết phải xác định cơ cấu cây trồng hợp lý nhất đối với mỗi vùng. Đây là một công việc không thể thiếu được nếu chúng ta xây dựng một nền nông nghiệp sản xuất hàng hoá lớn (Đào Thế Tuấn, 1962)[6]. Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 1. Khái niệm về cơ cấu cây trồng hợp lý Theo Lý Nhạc và CS (1987)[16]cơ cấu cây trồng hợp lý là cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên kinh tế - xã hội của vùng.

Cơ cấu cây trồng còn thể hiện tính hiệu quả của mối quan hệ giữa cây trồng được bố trí trên đồng ruộng, làm cho sản xuất ngành trồng trọt phát triển toàn diện, mạnh mẽ vững chắc theo hướng sản xuất thâm canh gắn với đa canh, sản xuất hàng hoá và hiệu quả kinh tế cao. Cơ cấu cây trồng là một thực tế khách quan, nó được hình thành từ điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội cụ thể và vận động theo thời gian. Cơ cấu cây trồng hợp lý là sự định hình về mặt tổ chức cây trồng trên đồng ruộng về số lượng, tỷ lệ, chủng loại, vị trí và thời điểm, có tính chất xác định lẫn nhau, nhằm tạo ra sự cộng hưởng các mối quan hệ hữu cơ giữa các loại cây trồng với nhau để khai thác và sử dụng một cách tiết kiệm, hợp lý nhất các nguồn tài nguyên cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội (Đào Thế Tuấn, 1978)[7]. Cơ cấu cây trồng hợp lý còn biểu hiện là việc phát triển hệ thống cây trồng mới trên cơ sở cải biến hệ thống cây trồng cũ hoặc phát triển hệ thống cây trồng mới trên cơ sở tổ hợp lại các công thức luân canh, tổ hợp lại các thành phần cây trồng và giống cây trồng, đảm bảo các thành phần trong hệ thống có mối quan hệ tương tác với nhau, thúc đẩy lẫn nhau, nhằm khai thác tốt nhất lợi thế về điều kiện đất đai, tạo cho hệ thống có sức sản xuất cao, bảo vệ môi trường sinh thái (Lê Duy Thước, 1991)[12].

Dựa trên quan điểm sinh học Đào Thế Tuấn (1978)[7] cho rằng, bố trí cơ cấu cây trồng hợp lý là chọn một cấu trúc cây trồng trong hệ sinh thái nhân tạo, làm thế nào để đạt năng suất sơ cấp cao nhất. Về mặt kinh tế, cơ cấu cây trồng hợp lý cần thoả mãn yêu cầu chuyên canh và tỷ lệ sản phẩm hàng hoá cao, bảo đảm việc hỗ trợ cho ngành sản xuất chính và phát triển chăn nuôi, tận dụng nguồn lợi tự nhiên, ngoài ra còn phải đảm bảo việc đầu tư lao động và vật tư kỹ thuật có hiệu quả kinh tế cao. Xác định cơ cấu cây trồng hợp lý ngoài việc giải quyết tốt mối liên hệ giữa cây trồng với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, cần phải dựa trên phương hướng sản xuất của từng vùng. Phương hướng sản xuất quyết định cơ cấu cây trồng, nhưng cơ cấu cây trồng lại là cơ sở hợp lý cho các nhà hoạch định chính sách xác định phương hướng sản xuất (Phạm Chí Thành và CS, 1996)[21].

Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 1. Khái niệm về chuyển đổi cơ cấu cây trồng Chuyển đổi cơ cấu cây trồng là sự thay đổi theo tỷ lệ % của diện tích gieo trồng, nhóm cây trồng, của cây trồng trong nhóm hoặc tổng thể và nó chịu sự tác động, thay đổi của yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội. Quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng là quá trình thực hiện bước chuyển từ hiện trạng cơ cấu cây trồng cũ sang cơ cấu cây trồng mới (Đào Thế Tuấn, 1978)[7]. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng chính là phá vỡ thế độc canh trong trồng trọt nói riêng và trong nông nghiệp nói chung, để hình thành một cơ cấu cây trồng mới phù hợp và có hiệu quả kinh tế cao, dựa vào đặc tính sinh học của từng loại cây trồng và điều kiện cụ thể của từng vùng (Lê Duy Thước, 1997)[13].

Chuyển đổi cơ cấu cây trồng là trung tâm của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn. Mục tiêu của việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng là: Phát triển nhân rộng diện tích những giống, loài phù hợp với mục đích và điều kiện của từng vùng cụ thể. Tổ hợp lại các công thức luân canh, xen canh, gối vụ. Sắp xếp lại các cây trồng và giống cây trồng đảm bảo cho các hợp phần trong hệ thống tương tác với nhau, thúc đẩy nhau phát triển nhằm khai thác tốt nhất lợi thế và điều kiện đất đai, tạo cho hệ thống có sức sản xuất cao, bảo vệ được môi trường và các hệ sinh thái (Nguyễn Duy Tính, 1995)[18].

Chuyển đổi cơ cấu cây trồng phải được bắt đầu bằng việc phân tích hệ thống canh tác truyền thống. Chính từ kết quả đánh giá phân tích đặc điểm của cây trồng tại khu vực nghiên cứu mới tìm ra các hạn chế và lợi thế, so sánh để đề xuất cơ cấu cây trồng hợp lý. Khi thực hiện chuyển đổi phải đảm bảo các yêu cầu sau: Phải căn cứ vào yêu cầu thị trường; Phải khai thác hiệu quả các tiềm năng về điều kiện tự nhiên và điều kiện kinh tế - xã hội của mỗi vùng; Bố trí cơ cấu cây trồng phải biết lợi dụng triệt để những đặc tính sinh học của mỗi loại cây trồng, để bố trí cây trồng phù hợp với các điều kiện ngoại cảnh, nhằm giảm tối đa sự phá hoại của dịch bệnh và các điều kiện thiên tai khắc nghiệt gây ra; Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 7 Chuyển đổi cơ cấu cây trồng phải tính đến sự phát triển của khoa học kỹ thuật và việc áp dụng các thành tựu khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp. Về mặt kinh tế, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng phải đảm bảo có hiệu quả kinh tế, sản xuất ra nhiều sản phẩm hàng hoá có giá trị kinh tế cao.

Nghiên cứu cải tiến cơ cấu cây trồng là tìm ra các biện pháp nhằm nâng cao năng suất, chất lượng nông sản bằng cách áp dụng các tiến bộ kỹ thuật vào hệ thống cây trồng hiện tại hoặc đưa ra những hệ thống cây trồng mới. Hướng vào các hợp phần tự nhiên, sinh học, kỹ thuật, lao động, quản lý, thị trường, để phát triển cơ cấu cây trồng trong những điều kiện mới nhằm đem lại hiệu quả kinh tế cao nhất. Bố trí cơ cấu cây trồng là xây dựng một hệ sinh thái nhân tạo. Mối quan hệ giữa các sinh vật và cây trồng cộng sinh, ký sinh.

Vì vậy, cải tiến cơ cấu cây trồng tạo nên những quan hệ tỷ lệ mới phù hợp nhất, có hiệu quả, phát triển bền vững hệ sinh thái (Phạm Chí Thành, Trần Đức Viên, 2000)[22]. - Luân canh cây trồng Để đáp ứng nhu cầu nhiều mặt ngày càng tăng của con người đòi hỏi ngành nông nghiệp phải sản xuất ra ngày càng nhiều lương thực, thực phẩm có chất lượng cao và cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến nông sản hàng hoá. Chúng ta cần tiến hành quy hoạch lại sản xuất, xây dựng chế độ luân canh cây trồng nhằm tăng vụ hợp lý cho từng vùng, có thể làm giảm sự căng thẳng của thời vụ, điều hòa được nhân lực, theo đúng chủ trương đường lối phát triển của vùng cũng như việc tăng năng suất của cây trồng, làm giảm chi phí sản xuất, tăng hiệu quả sản xuất, tăng đồng vốn, tăng độ phì cho đất. Theo Lý Nhạc (1979)[15] thì luân canh cây trồng là sự luân phiên cây trồng theo không gian và thời gian.

Trong đó: Luân canh về không gian là luân phiên nơi trồng của một lọai cây trồng nào đó nhằm tạo điều kiện để cây trồng tránh được khả năng dùng để sản xuất liên tục trên mảnh đất qua nhiều năm; Luân canh theo thời gian là sự luân phiên cây trồng theo mùa vụ. Vụ sau, năm sau trồng những cây không giống vụ trước hay năm trước. Chế độ luân canh tăng vụ của một vùng bao gồm thành phần cây trồng, tỷ lệ diện tích từng loại cây trồng trong một thời kỳ nhất định và biến đổi theo Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 8 điều kiện kỹ thuật, kinh tế xã hội của vùng. Chính vì vậy chúng ta có thể căn cứ vào loại cây trồng trong công thức luân canh để xác định định mức về lao động, vật tư thích hợp.

Theo Lý Nhạc (1979)[15], luân canh cây trồng hợp lý có tác dụng trực tiếp đến sự phát triẻn nông nghiệp của một vùng.