Chương I. CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ TỎNG QUAN TÌNH HỈNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC Cơ sở khoa học của việc chuyển đổi cơ cầu cây trồng Hệ thống trồng trọt và hệ thống cây trồng Cơ cấu sản xuất và cơ cầu cây trồng Một số đặc trưng của cơ cầu cây trồng Các yếu tố cơ bản tác động lên cơ cấu cây trồng Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước Tình hình nghiên cứu trong nước Tình hình nghiên cứu ngoài nước Diéu kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của huyện Vạn Ninh Chương II. MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Mục tiêu đề tài Nội dung nghiên cứu Phạm vị nghiên cứu Phương pháp nghiên cứu Kỹ thuật canh tác sử dụng trong các thực nghiệm Chương II. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN Hiện trạng và tiềm năng trong việc chuyên đổi cơ cầu cây trồng trên chân đât canh tác lúa ở huyện Vạn Ninh Tác động của điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội trong việc lựa chọn cây trồng và mùa vụ dé chuyên đổi cơ câu cây trồng trên đất canh tác lúa Các cơ cấu cây trồng (loại hình sử dụng đất) và hiện trạng canh tác trên đât lúa ở huyện Vạn Ninh Nghiên cứu lựa chọn cơ cấu cây trồng thích hợp trên chan dat 1 vu lúa và lúa - lúa không chú động nước 26 26 27 27 29 33 33 33 38 50 Nghiên cứu lựa chọn cơ cấu cây trồng thích hợp trên chân đất lúa chủ động nước Xây dựng mô hình trình diễn cơ cầu chuyền đổi cây trồng đạt hiệu quả kinh tế cao và thích nghỉ với điêu kiện tự nhiên của huyện Vạn Ninh Hội nghị khoa học và hội thảo đầu bờ Một số giải pháp khi triển khai nhân rộng KÉT LUẬN VÀ ĐÈ NGHỊ TÀI LIỆU THAM KHẢO ii 66 78 80 82 84 87 MỞ ĐÀU Chuyển đôi cơ cầu cây trồng nhằm khai thác hợp lý và có hiệu quả nguồn tài nguyên thiên nhiên sẵn có.
Bên cạnh đó, chuyển đổi cơ cầu cây trồng, không những phục vụ những đòi hỏi về lương thực, thực phẩm ở hiện tại, mà còn có ý nghĩa lâu dài cho cho sự phát triển bền vững của nền nông nghiệp, dựa trên sự duy trì và bảo vệ hợp lý tài nguyên của đất nước. Thực tế chứng minh rằng, hơn hai thập niên qua chúng ta đã có những tiến bộ vượt bậc trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp. Từ một đất nước thiếu ăn, khi ứng dụng nhanh các tiến bộ kỹ thuật nói chung và chuyển đổi cơ cấu cây trồng hợp lý nói riêng, đến nay, các ngành hành về lúa gạo, cà phê, cao su, điều, tiêu.của nước ta luôn đứng hàng đầu về kim ngạch xuất khâu so với các nước trên thế giới. Tuy nhiên, trong thực tế hiện nay, mật độ dân số ngày càng tăng, diện tích đất sản xuất nông nghiệp ngày càng thu hẹp do ảnh hưởng của quá trình công nghiệp và dịch vụ hóa, tài nguyên thiên nhiên ngày càng thoái hóa do việc sử dụng và khai thác không hợp lý trong quá trình phát triển sản xuất,.là những thách thức to lớn đối với nền nông nghiệp của cả nước.
Do đó, chuyển đổi cơ cấu cây trồng hợp lý càng có ý nghĩa quan trọng hơn trong việc phục hồi và duy trì nền sản xuất nông nghiệp hiệu quả, bền vững và thân thiện với môi trường. Huyện Vạn Ninh nói riêng và Tỉnh Khánh Hòa nói chung, tuy có nhiều lợi thế về tiềm năng khí hậu, thủy văn, đất đai và nhân lực lao động để phát triển sản xuất cây trồng, vật nuôi theo hướng hàng hóa, nâng cao hiệu quả sản xuất trên đơn vị đất canh tác, nhưng do chưa khai thác triệt để lợi thế về nguồn tài nguyên và cơ cấu cây trồng chưa hợp lý nên hiệu quả sử dụng đất không cao, đặc biệt, đối với đất canh tác lúa. Tổng diện tích đất sản xuất lúa của huyện Vạn Ninh khoảng 4.642 ha, chủ yếu tập trung trên chân đất phù sa thành phần cơ giới nhẹ, nhưng hiệu quả kinh tế trên đơn vị đất canh tác ở các loại hình sử dụng khác nhau chỉ đạt từ 4,8 - 16,0 triệu đồng/ha/năm, hiệu quả trên chưa ngang tầm với ngồn tài nguyên vốn có của địa phương. Do đó, việc nghiên cứu lựa chọn cơ cấu cây trồng trên đất canh tác lúa ở huyện Vạn Ninh chẳng những góp phần nâng cao hiệu quả trên đơn vị đất canh tác lúa, mà còn là tiền đề cho việc khai thác sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên sẵn có theo hướng bền vững và thân thiện với môi trường.
CHUONG I: CO SO KHOA HOC VA TONG QUAN TINH HÌNH NGHIEN CUU TRONG VA NGOAI NUOC 1. Cở sở khoa học của việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng 1. Hệ thẳng trồng trọt và hệ thông cây trông Theo Nguyễn Duy Tính (1995), hệ thống trồng trọt là hệ phụ trung tâm của hệ thống nông nghiệp, cấu trúc của nó quyết định sự hoạt động của các hệ phụ khác như: chăn nuôi, chế biến. Hệ thống trồng trọt liên quan nhiều đến tài nguyên và môi trường như: đất, khí hậu, vấn để sâu bệnh, dịch hại, mức đầu tư và trình độ khoa học kỹ thuật nông nghiệp.
Mục đích của các vấn đề nghiên cứu là nhằm sử dụng hợp lý và có hiệu quả nguồn tài nguyên để nâng cao năng suất và hiệu quả. Theo Dufumier (1992), hệ thống cây trồng là thành phần các giống và loài cây được bố trí trong không gian và thời gian của một hệ sinh thái nông nghiệp, nhằm tận dụng hợp lý nhất các nguồn lợi tự nhiên và kinh tế - xã hội. Hay hệ thống cây trồng là hoạt động sản xuất cây trồng trong nông trại, bao gồm tất cả các hợp phần vẻ vật lý, sinh học, kỹ thuật, lao động và quản lý dé sản xuất một tổ hợp cây trồng và mỗi quan hệ giữa chúng với môi trường. Hệ thống cây trồng, có thé hiểu một cách ngắn gọn là các hình thức đa canh bao gồm: trồng xen, trồng gối, luân canh, canh tác phối hợp, vườn hỗn hợp.
Như vậy, công thức luân canh là tô hợp trong không gian và thời gian của các cây trồng trên một mảnh đất và các biện pháp canh tác đùng để sản xuất chúng. Nghiên cứu hệ thống cây trồng trong một hệ thống nông nghiệp nhằm bố trí lại hoặc chuyển đổi chúng đẻ tăng hệ số sử dụng ruộng đất, sử dụng có hiệu quả tiềm năng đất đai, lợi thế của từng vùng sinh thái nông nghiệp, cũng như sử dụng có hiệu quả nguồn kinh phí, cơ sở vật chất, kỹ thuật và lao động sẵn có để nâng cao năng suất, giá trị sản xuất, giá trị gia tăng và lợi nhuận trên một đơn vị đất canh tác. Nội dung chủ yếu trong nghiên cứu phát triển hệ thống cây trồng là mở rộng diện tích canh tác trên cơ sở khai thác những vùng sinh thái không thuận lợi bằng những mô hình hệ thống cây trồng thích ứng với các điều kiện sinh thái khó khăn (hạn, úng lụt, chua phèn.), tăng vụ ở các vùng thuận lợi nếu hệ số quay vòng của đất còn thấp, thực hiện thâm canh trên những vùng sinh thái có hệ số quay vòng cao, nghiên cứu các giải pháp kinh tế - kỹ thuật thích hợp nhằm khai thác và sử dụng có hiệu quả các tiềm năng còn có thể khai thác. Cơ cẫu sản xuất và cơ cầu cây trằng Cơ cấu sản xuất nông nghiệp sẽ xác định đối tượng sản xuất, phản ánh sự phân công lao động trong nội bộ ngảnh nông nghiệp phủ hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của mỗi nước, mỗi vùng nhằm cung cấp được nhiều nhất những sản phẩm nông nghiệp cần thiết cho con người.
Nông nghiệp thường đem lại cho nhu cầu đời sống con người những sản phẩm thiết yếu, mà với trình độ phát triển của khoa học kỹ thuật và công nghệ ngày nay chưa có một ngành sản xuất nào có khả năng thay thế được. Cơ cấu cây trồng là thành phần các giống và loài cây được bố trí theo không gian và thời gian trong một hệ sinh thái nông nghiệp (cơ sở hay vùng sản xuất nông nghiệp) nhằm tận dụng hợp lý nhất các nguôn lợi về tự nhiên, kinh tế - xã hội (Đào Thế Tuấn, 1984). Cơ cấu cây trồng còn là một nội đung của hệ thống canh tác. Hệ thống canh tác là tô hợp cây trồng được bố trí trong không gian và thời gian và hệ thống các biện pháp kỹ thuật được thực hiện nhằm đạt được năng suất cây trồng cao và nâng cao độ phì đất đai (Nguyễn Văn Luật, 1990).
Khái niệm này nhấn mạnh 2 yếu tố: tổ hợp cây trồng (trong không gian và thời gian) và hệ thống các biện pháp kèm theo. Chuyên đổi cơ cấu cây trồng hợp lý có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp, tăng giá trị tổng sản phẩm, giá trị hàng hóa, tăng thu nhập và nâng cao đời sống của nhân dân. Trong chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn, nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu cây trồng sẽ xác định được các cơ hội cho sự đa dạng hóa trong hầu hết các hệ phụ của hệ thống nông nghiệp. Sự đa dạng hóa cây trồng và tăng trưởng theo các mục tiêu cụ thể sẽ tạo nền tảng cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn và phát triển kinh tế trong tương lai.
Một số đặc trưng của cơ cầu cây trồng Theo Pham Chi Thanh (1994), co cau cây trồng có 5 đặc trưng: Cơ cấu cây trồng mang tính khách quan được hình thành do trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội. Điều đó có nghĩa là không nên và không thé áp đặt một cách chủ quan một cơ cầu cây trồng không phù hợp với thực tế khách quan mà phải nghiên cứu đầy đủ các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội cụ thé và đánh giá xu hướng chuyển dịch cơ cấu để có những biện pháp tác động nhằm thúc đây cơ cầu mới chuyển dịch nhanh hơn, có hiệu quả hơn; Cơ cấu cây trồng phải đảm bảo các mối quan hệ cân đối và đồng bộ giữa các bộ phận trong một tổng thể mà tổng thé đó là một hệ thống lớn bao gồm những hệ thống con, mỗi hệ thống con lại bao gồm nhiều hệ thống nhỏ hơn gắn bó với nhau một cách chặt chẽ trong mối quan hệ cân đối và đồng bộ.