Luận án tiến sĩ về chuỗi cung ứng sản phẩm cá hồng mỹ tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu chuỗi cung ứng sản phẩm cá hồng mỹ tại việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực tại Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thị Nga
• Người hướng dẫn: Hồ Huy Tựu
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Nghiên Cứu Chuỗi Cung Ứng Sản Phẩm Cá Hồng Mỹ Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.2. Các công trình nghiên cứu chuỗi cung ứng, chuỗi cung ứng thủy sản
• 1.3. Các công trình nghiên cứu về liên kết chuỗi cung ứng
• 1.4. Đánh giá chung về các công trình nghiên cứu liên quan và khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ VỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CHUỖI CUNG ỨNG THỦY SẢN
• 2.1. Các khái niệm liên quan
• 2.2. Khái niệm chuỗi cung ứng và chuỗi cung ứng thủy sản
• 2.3. Cấu trúc chuỗi cung ứng thủy sản
• 2.4. Vai trò và đặc điểm chuỗi cung ứng thủy sản
• 2.4.1. Vai trò chuỗi cung ứng thủy sản
• 2.4.2. Đặc điểm chuỗi cung ứng thủy sản
• 2.5. Sự cần thiết phải thực hiện liên kết giữa các tác nhân chuỗi cung ứng thủy sản
• 2.6. Các hình thức thực hiện liên kết trong chuỗi cung ứng thủy sản
• 2.6.1. Khái niệm liên kết
• 2.6.2. Các hình thức liên kết chuỗi
• 2.7. Nội dung phân tích cấu trúc chuỗi cung ứng thủy sản
• 2.7.1. Khái niệm về phân tích cấu trúc chuỗi cung ứng thủy sản
• 2.7.2. Sự cần thiết phân tích cấu trúc chuỗi cung ứng thủy sản
• 2.7.3. Bản chất phân tích cấu trúc chuỗi cung ứng thủy sản
• 2.7.4. Nội dung phân tích cấu trúc chuỗi cung ứng cá hồng Mỹ tại Việt Nam
• 2.8. Các nhân tố ảnh hưởng đến ý định liên kết giữa hộ nuôi với các tác nhân tham gia chuỗi cung ứng cá hồng Mỹ tại Việt Nam
• 2.8.1. Thuyết hành vi dự định (Theory of planned behavior - TPB)
• 2.8.2. Các giả thuyết nghiên cứu
• 2.9. Kinh nghiệm của một số các quốc gia trên thế giới về vận hành chuỗi cung ứng thủy sản và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.9.1. Kinh nghiệm vận hành chuỗi cung ứng thủy sản
• 2.9.2. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU LUẬN ÁN
• 3.1. Phương pháp tiếp cận và khung phân tích
• 3.1.1. Phương pháp tiếp cận nghiên cứu
• 3.1.2. Khung phân tích
• 3.2. Thiết kế nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.3.2. Đo lường khái niệm
• 3.3.2.1. Đo lường ý định liên kết chuỗi
• 3.3.2.2. Đo lường thái độ đối với liên kết
• 3.3.2.3. Đo lường chuẩn mực xã hội đối với liên kết
• 3.3.2.4. Đo lường kiểm soát hành vi đối với liên kết
• 3.3.2.5. Đo lường sự tin tưởng
• 3.3.2.6. Đo lường văn hóa liên kết
• 3.3.2.7. Đo lường chính sách của Chính phủ
• 3.3.2.8. Đo lường kiến thức về liên kết
• 3.3.2.9. Đo lường sự bất định của liên kết
• 3.3.2.10. Đo lường biến số nhân khẩu của hộ nuôi
• 3.3.3. Xây dựng Phiếu điều tra
• 3.3.4. Mẫu điều tra
• 3.3.5. Các phương pháp phân tích định lượng
• 3.3.5.1. Phương pháp thống kê kinh tế
• 3.3.5.2. Phương pháp phân tích SWOT
• 3.3.5.3. Phương pháp phân tích chuỗi
• 3.3.5.4. Phương pháp hạch toán chi phí, doanh thu, lợi nhuận
• 3.4. Phân tích độ tin cậy bằng hệ số Cronbach's alpha
• 3.5. Phương pháp mô hình phương trình cấu trúc dựa trên kỹ thuật phân tích bình phương tối thiểu từng phần (PLS -SEM)
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG CHUỖI CUNG ỨNG CÁ HỒNG MỸ TẠI VIỆT NAM
• 4.1. Thị trường tiêu thụ cá hồng Mỹ. Nguồn gốc và đặc điểm cá hồng Mỹ
• 4.2. Thị trường tiêu thụ cá hồng Mỹ
• 4.3. Kim ngạch cá hồng Mỹ xuất khẩu
• 4.4. Thực trạng chuỗi cung ứng cá hồng Mỹ tại Việt Nam
• 4.4.1. Thực trạng chuỗi cá hồng Mỹ tại Việt Nam được vận hành qua khâu
• 4.4.2. Đặc điểm các tác nhân tham gia chuỗi cung ứng cá hồng Mỹ tại Việt Nam
• 4.4.3. Cấu trúc chuỗi cung cá hồng Mỹ tại Việt Nam
• 4.4.4. Hoạt động tạo ra giá trị và dòng chảy tài chính trong chuỗi cung ứng cá hồng Mỹ tại Việt Nam
• 4.4.5. Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến ý định liên kết chuỗi cung cá hồng Mỹ tại Việt Nam
• 4.4.5.1. Tầm quan trọng nhân tố ảnh hưởng đến ý định liên kết
• 4.4.5.2. Kết quả nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHUỖI CUNG ỨNG CÁ HỒNG MỸ TẠI VIỆT NAM
• 5.1. Các căn cứ quan trọng đưa nhóm giải pháp
• 5.2. Định hướng hoàn thiện chuỗi cung ứng sản phẩm cá hồng Mỹ tại Việt Nam
• 5.3. Nhóm giải pháp hoàn thiện chuỗi cung cá hồng Mỹ tại Việt Nam
• 5.4. Giải pháp vận dụng cho từng tác nhân
• 5.5. Nhóm các giải pháp thúc đẩy ý định liên kết chuỗi cung cá hồng Mỹ
• 5.6. Phát huy vai trò liên kết dọc, ngang và kết hợp để giải quyết lợi ích cho tác nhân trong chuỗi cung cá hồng Mỹ
• 5.7. Nhóm giải pháp từ phía Chính phủ, cơ quan quản lý Nhà nước đối với phát triển ngành sản phẩm cá hồng Mỹ tại Việt Nam
• CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LIÊN QUAN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chuỗi cung ứng cá hồng mỹ

Nghiên cứu chuỗi cung ứng cá hồng mỹ tại Việt Nam đã trở thành một chủ đề quan trọng trong ngành thủy sản. Cá hồng mỹ là một sản phẩm có giá trị kinh tế cao, được nuôi trồng chủ yếu ở các tỉnh ven biển miền Trung và Nam Bộ. Việc phát triển chuỗi cung ứng cho sản phẩm này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả kinh tế mà còn đảm bảo tính bền vững cho ngành nuôi trồng thủy sản. Theo nghiên cứu, cung cấp cá hồng mỹ hiện nay đang gặp nhiều thách thức, từ khâu nuôi trồng đến phân phối. Các tác nhân trong chuỗi cung ứng cần có sự liên kết chặt chẽ để tối ưu hóa giá trị sản phẩm và đáp ứng nhu cầu thị trường.

1.1. Tình hình nuôi cá hồng mỹ tại Việt Nam

Tình hình nuôi cá hồng mỹ tại Việt Nam đã có những bước phát triển đáng kể trong những năm gần đây. Nhiều hộ nuôi đã áp dụng công nghệ mới trong nuôi trồng thủy sản, giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết như quản lý chất lượng nước, thức ăn và phòng chống dịch bệnh. Theo số liệu thống kê, tỷ lệ sống của cá hồng mỹ đạt gần 72%, cho thấy tiềm năng lớn trong việc phát triển ngành thủy sản này. Việc cải thiện quy trình cung ứng và tăng cường liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả sản xuất.

II. Cấu trúc chuỗi cung ứng cá hồng mỹ

Cấu trúc chuỗi cung ứng cá hồng mỹ tại Việt Nam bao gồm nhiều tác nhân từ khâu sản xuất đến tiêu thụ. Các tác nhân chính bao gồm hộ nuôi, thương lái, công ty chế biến và nhà phân phối. Mỗi tác nhân đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra giá trị cho sản phẩm. Quy trình cung ứng bắt đầu từ việc nuôi trồng, sau đó là thu hoạch, chế biến và cuối cùng là phân phối đến tay người tiêu dùng. Việc phân tích cấu trúc này giúp xác định các điểm mạnh và điểm yếu trong chuỗi cung ứng, từ đó đưa ra các giải pháp cải thiện hiệu quả hoạt động.

2.1. Các tác nhân trong chuỗi cung ứng

Các tác nhân trong chuỗi cung ứng cá hồng mỹ bao gồm hộ nuôi, thương lái, công ty chế biến xuất khẩu và nhà phân phối. Mỗi tác nhân có vai trò riêng trong việc đảm bảo sản phẩm đến tay người tiêu dùng một cách hiệu quả. Hộ nuôi là nơi sản xuất ra cá hồng mỹ, thương lái đóng vai trò trung gian trong việc thu mua và phân phối sản phẩm. Công ty chế biến xuất khẩu đảm bảo chất lượng sản phẩm trước khi đưa ra thị trường. Sự liên kết giữa các tác nhân này là rất quan trọng để tối ưu hóa quy trình cung ứng và nâng cao giá trị sản phẩm.

III. Thách thức trong chuỗi cung ứng cá hồng mỹ

Ngành nuôi cá hồng mỹ tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong chuỗi cung ứng. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi. Nhiều hộ nuôi vẫn hoạt động độc lập, dẫn đến việc không tối ưu hóa được quy trình sản xuất và phân phối. Bên cạnh đó, các yêu cầu khắt khe từ thị trường xuất khẩu về chất lượng và nguồn gốc sản phẩm cũng đặt ra áp lực lớn cho các tác nhân trong chuỗi. Việc cải thiện quy trình cung ứng và tăng cường hợp tác giữa các bên là cần thiết để vượt qua những thách thức này.

3.1. Nguyên liệu và chất lượng sản phẩm

Chất lượng nguyên liệu đầu vào là yếu tố quyết định đến chất lượng sản phẩm cá hồng mỹ. Việc đảm bảo nguồn nguyên liệu sạch và an toàn là rất quan trọng trong ngành thủy sản. Tuy nhiên, hiện nay, nhiều hộ nuôi vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn nguyên liệu chất lượng cao. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến năng suất mà còn đến khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường. Cần có các giải pháp hỗ trợ hộ nuôi trong việc tìm kiếm và sử dụng nguyên liệu tốt hơn để nâng cao chất lượng sản phẩm.

IV. Giải pháp hoàn thiện chuỗi cung ứng cá hồng mỹ

Để hoàn thiện chuỗi cung ứng cá hồng mỹ, cần có các giải pháp đồng bộ từ phía các tác nhân trong chuỗi. Một trong những giải pháp quan trọng là tăng cường liên kết giữa các hộ nuôi và thương lái, công ty chế biến. Việc này không chỉ giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất mà còn nâng cao giá trị sản phẩm. Bên cạnh đó, cần có sự hỗ trợ từ chính phủ trong việc xây dựng chính sách và quy định hợp lý để thúc đẩy sự phát triển của ngành thủy sản. Các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cũng cần được triển khai để nâng cao năng lực cho các tác nhân trong chuỗi.

4.1. Đề xuất giải pháp liên kết

Giải pháp liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi cung ứng cá hồng mỹ là rất cần thiết. Cần xây dựng các mô hình hợp tác giữa hộ nuôi và thương lái, công ty chế biến để đảm bảo sự đồng bộ trong quy trình sản xuất và phân phối. Việc này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn nâng cao hiệu quả kinh tế cho tất cả các bên. Các chương trình hỗ trợ từ chính phủ cũng cần được triển khai để tạo điều kiện thuận lợi cho việc thiết lập các mối liên kết này.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu chuỗi cung ứng thủy sản trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu đóng vai trò then chốt đối với sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp Việt Nam. Luận án tiến sĩ Quản trị kinh doanh của tác giả Nguyễn Thị Nga (2020) với đề tài "Nghiên cứu chuỗi cung ứng sản phẩm cá hồng Mỹ tại Việt Nam" (Mã số: 9.01, thực hiện tại Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam - Học viện Khoa học Xã hội dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Hồ Huy Tựu và PGS.TS. Trần Đình Thao) là công trình nghiên cứu hàn lâm tiên phong khám phá toàn diện chuỗi cung ứng của một sản phẩm thủy sản nuôi biển mới.

Về bối cảnh thực tiễn và tính tiên phong, cá hồng Mỹ (Sciaenops ocellatus) được du nhập và nhân tạo giống thành công tại Việt Nam từ năm 2013. Nguồn dữ liệu thực nghiệm cho thấy đây là loài thủy sản có giá trị kinh tế vượt trội: "sau 12 tháng cá con có kích cỡ từ 6 đến 7cm sẽ đạt khối lượng 1.0 kg/con, và cho tỷ lệ sống đạt gần 72%". Trên thị trường nội địa, "giá bán cá hồng Mỹ thương phẩm trên thị trường hiện nay 100 [nghìn đồng/kg]" (vượt trội so với cá basa thương phẩm chỉ đạt khoảng 42 nghìn đồng/kg), đồng thời "kim ngạch xuất tăng đều và cao qua các năm từ 4,6 tỷ đồng năm 2013 lên hơn 24 tỷ đồng năm 2018". Tuy nhiên, ngành sản xuất cá hồng Mỹ tại Việt Nam đối mặt với thực trạng sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, thiếu quy hoạch vùng nuôi, mất cân đối cung - cầu, bất cân xứng thông tin và thiếu hụt liên kết chuỗi giá trị bền vững.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) được xác định rõ rệt: Các công trình nghiên cứu chuỗi cung ứng trước đây tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào các mặt hàng truyền thống đã định hình thị phần lâu năm như cà phê, chè, lúa gạo, cá tra, cá ba sa hay tôm thẻ chân trắng (Thái Văn Đại và cộng sự, 2012; Nguyễn Thị Liên, 2016). Hoàn toàn khuyết thiếu các công trình nghiên cứu hệ thống về chuỗi cung ứng dành cho một sản phẩm nuôi mới xuất hiện trên thị trường. Về mặt lý luận, phần lớn nghiên cứu trước đây giải thích động cơ liên kết bằng Lý thuyết Chi phí Giao dịch (TCE) hoặc Lý thuyết Dựa trên Nguồn lực (RBV), vốn thường dẫn đến hệ số tác động yếu hoặc không có ý nghĩa thống kê (Trần Thị Huyền Trang, 2016; Xiang và cộng sự, 2012). Luận án giải quyết triệt để khoảng trống này bằng cách tích hợp Lý thuyết Chuỗi giá trị Toàn cầu (GVC), Phương pháp Thúc đẩy Chuỗi giá trị (ValueLinks - GTZ) và Thuyết Hành vi Dự định Mở rộng (Extended TPB).

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thực trạng cấu trúc chuỗi cung ứng, dòng sản phẩm, dòng tài chính và phân bổ giá trị gia tăng của sản phẩm cá hồng Mỹ tại Việt Nam hiện nay diễn ra như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những nhân tố nào thuộc tâm lý hành vi và môi trường thể chế tác động đến ý định liên kết của hộ nuôi với các tác nhân trong chuỗi cung ứng cá hồng Mỹ tại Việt Nam và mức độ ảnh hưởng của chúng ra sao?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những giải pháp quản trị chiến lược và chính sách can thiệp vĩ mô nào có tính khả thi nhằm hoàn thiện chuỗi cung ứng cá hồng Mỹ theo hướng nâng cao hiệu quả kinh tế và phát triển bền vững?

Hệ thống giả thuyết cốt lõi (Hypotheses):

• H1: Thái độ đối với liên kết (Attitude) có tác động đồng biến (+) đến Ý định liên kết chuỗi (Collaboration Intention).
• H2: Chuẩn mực chủ quan/xã hội (Subjective Norms) có tác động đồng biến (+) đến Ý định liên kết chuỗi.
• H3: Kiểm soát hành vi cảm nhận (Perceived Behavioral Control) có tác động đồng biến (+) đến Ý định liên kết chuỗi.
• H4: Sự tin tưởng (Trust) tác động đồng biến (+) đến Thái độ và Ý định liên kết chuỗi.
• H5: Văn hóa liên kết (Collaboration Culture) tác động đồng biến (+) đến Chuẩn mực chủ quan và Ý định liên kết.
• H6: Chính sách hỗ trợ của Chính phủ (Government Policy) tác động đồng biến (+) đến Kiểm soát hành vi và Ý định liên kết.
• H7: Kiến thức về liên kết (Collaboration Knowledge) tác động đồng biến (+) đến Kiểm soát hành vi cảm nhận.
• H8: Sự bất định của liên kết (Collaboration Uncertainty) tác động nghịch biến (-) đến Ý định liên kết chuỗi.

Phạm vi nghiên cứu (Scope) bao quát 05 tỉnh ven biển trọng điểm đại diện cho ngành nuôi cá hồng Mỹ tại ba miền: Kiên Giang, Bà Rịa - Vũng Tàu, Khánh Hòa, Phú Yên và Nghệ An; với mẫu khảo sát định lượng gồm N = 170 hộ nuôi cùng đầy đủ các tác nhân trung gian (thương lái, doanh nghiệp chế biến xuất khẩu, nhà bán buôn, nhà bán lẻ, nhà hàng). Dữ liệu sơ cấp được thu thập trong giai đoạn 2018 - 2019, kết hợp chuỗi dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2013 - 2018.

Literature Review và Positioning

Khung tổng quan y văn của luận án tổng hợp ba dòng nghiên cứu học thuật chính:

1. Dòng nghiên cứu cấu trúc chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị: Dựa trên nền tảng lý thuyết của Beamon (1998), Mentzer và cộng sự (2001), Lambert và cộng sự (1998) về vận hành dòng vật chất, dòng tài chính và thông tin. Trong phân tích chuỗi giá trị toàn cầu (GVC), công trình kế thừa khung phân tích của Gereffi (1994), Gereffi & Korzeniewicz (1994), Kaplinsky & Morris (2001), cùng cẩm nang ValueLinks của Tổ chức Hỗ trợ Phát triển Kỹ thuật Đức (GTZ, 2007).
2. Dòng nghiên cứu kinh tế học chuỗi thủy sản quốc tế: Các báo cáo chuẩn mực của FAO (2006) về phân phối biên lợi nhuận thủy sản tại các nước đang phát triển, nghiên cứu của De Silva (2011) về cấu trúc đa tầng chuỗi thủy sản, và nghiên cứu chuỗi giá trị tôm biển Mexico xuất khẩu sang thị trường Mỹ của Dubay, Tokuoka & Gereffi (2010).
3. Dòng nghiên cứu động cơ và hành vi liên kết chuỗi: Các hướng tiếp cận cổ điển dựa trên Chi phí Giao dịch (Williamson, 1985), Trao đổi Xã hội (Blau, 1964; Cropanzano & Mitchell, 2005) và Vốn Xã hội (Nahapiet & Ghoshal, 1998). Hướng tiếp cận tâm lý học hành vi hiện đại dựa trên Thuyết Hành động Hợp lý (TRA - Fishbein & Ajzen, 1975) và Thuyết Hành vi Dự định (TPB - Ajzen, 1991; Bhuyan, 2007; McAllister, 1995).

Y văn ghi nhận những tranh luận học thuật sâu sắc (Contradictions & Opposing Views). Nhóm quan điểm kinh tế học thuần túy (TCE và RBV) cho rằng quyết định liên kết chuỗi thuần túy xuất phát từ việc tối thiểu hóa chi phí giao dịch phát sinh từ tính đặc thù tài sản và sự bất định thị trường (Williamson, 1985). Ngược lại, nhóm quan điểm tâm lý học hành vi (Ajzen, 1991; Bhuyan, 2007) phản biện rằng các biến số môi trường hay đặc điểm tổ chức không tác động trực tiếp đến hành vi mà phải được trung gian hóa qua cấu trúc nhận thức, niềm tin, thái độ và chuẩn mực xã hội của người ra quyết định.

Về vị trí định vị học thuật (Positioning), luận án tạo bước tiến đột phá khi so sánh với hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

• So sánh với chuỗi cá Nile Perch tại Tanzania (FAO, 2006): Nghiên cứu của FAO chỉ dừng lại ở mô tả dòng luân chuyển sản phẩm và nhận diện các tác nhân sơ sài mà khuyết thiếu phân tích định lượng chi tiết về phân phối biên lợi nhuận do hạn chế lưu trữ số liệu. Luận án của Nguyễn Thị Nga đã hoàn thiện hạch toán chi tiết chi phí - doanh thu - lợi nhuận và giá trị gia tăng trên từng kg cá qua từng mắt xích.
• So sánh với chuỗi tôm biển Mexico (Dubay, Tokuoka & Gereffi, 2010): Nghiên cứu của Dubay và cộng sự phân tích chuỗi giá trị xuất khẩu sang Mỹ nhưng chưa giải thích được cơ chế tâm lý thúc đẩy các chủ thể thượng nguồn hợp tác liên kết. Luận án đã tích hợp thành công mô hình cấu trúc hành vi TPB để định lượng chính xác động cơ liên kết này.
• So sánh với nghiên cứu liên kết chuỗi của Xiang và cộng sự (2012) và Trần Thị Huyền Trang (2016): Các nghiên cứu trước chỉ ra liên kết rất yếu giữa các nhân tố tổ chức với hành vi hợp tác ($R^2$ thấp, hệ số đường dẫn $\beta$ chỉ từ 0,10 đến 0,25, nhiều biến không có ý nghĩa thống kê). Luận án chứng minh việc mở rộng TPB giúp nâng cao năng lực giải thích ý định liên kết với hệ số tác động mạnh mẽ và có ý nghĩa thống kê ở mức $p < 0,01$.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Hành vi Dự định (Theory of Planned Behavior - TPB của Icek Ajzen, 1991) trong một bối cảnh liên kết kinh tế nông nghiệp - thủy sản hoàn toàn mới. Thay vì chỉ áp dụng mô hình TPB gốc (gồm Thái độ, Chuẩn mực chủ quan, Kiểm soát hành vi), tác giả tích hợp thêm 5 biến số ngoại sinh đặc thù gồm: Sự tin tưởng (Trust - McAllister, 1995), Văn hóa liên kết (Collaboration Culture), Chính sách Chính phủ (Government Policy), Kiến thức về liên kết (Collaboration Knowledge) và Sự bất định của liên kết (Collaboration Uncertainty).

Mô hình lý thuyết cấu trúc đã chuyển hóa các khái niệm trừu tượng thành các biến quan sát đo lường được:

• Thái độ đối với liên kết (ATT): Nhận thức về lợi ích kinh tế, giảm thiểu rủi ro và tính ổn định đầu ra.
• Chuẩn mực chủ quan (SN): Áp lực và sự ủng hộ từ gia đình, cộng đồng hộ nuôi xung quanh và chính quyền địa phương.
• Kiểm soát hành vi cảm nhận (PBC): Năng lực tài chính, kỹ thuật nuôi, khả năng tiếp cận thông tin thị trường và khả năng đàm phán hợp đồng.
• Sự tin tưởng (TRU): Niềm tin vào tính trung thực, sự giữ lời hứa và cam kết chia sẻ lợi nhuận của thương lái và công ty chế biến.
• Văn hóa liên kết (CUL): Tinh thần tương thân tương ái, sẵn sàng hợp tác chia sẻ kinh nghiệm nuôi trong cộng đồng ngư dân.
• Chính sách của Chính phủ (POL): Hiệu lực của quy hoạch vùng nuôi, hỗ trợ lãi suất vốn vay, chứng nhận chỉ dẫn địa lý và đào tạo chuyển giao công nghệ.
• Kiến thức liên kết (KNO): Mức độ hiểu biết về quy trình ký kết hợp đồng kinh tế và quyền lợi pháp lý.
• Sự bất định liên kết (UNC): Rủi ro bị ép giá, rủi ro biến động giá thức ăn và dịch bệnh đột phát.

Sự chuyển dịch hệ hình (Paradigm Shift) được minh chứng: Luận án khẳng định trong chuỗi sản phẩm mới, động cơ hợp tác kinh tế của người nông dân không đơn thuần được điều khiển bởi tính toán kinh tế ngắn hạn (Chi phí giao dịch) mà chịu sự chi phối quyết định bởi cấu trúc niềm tin xã hội và nhận thức năng lực kiểm soát hành vi.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp đa chiều giữa:

1. Lý thuyết Chuỗi giá trị Toàn cầu (GVC - Gereffi, 1994; Kaplinsky & Morris, 2001): Phân tích các mô hình quản trị chuỗi (governance patterns) và dòng chuyển dịch giá trị gia tăng xuyên biên giới.
2. Phương pháp Thúc đẩy Chuỗi giá trị ValueLinks (GTZ, 2007): Hạch toán chi tiết chi phí, doanh thu, phân bổ tỷ suất lợi nhuận và biên giá trị gia tăng giữa các khâu từ sản xuất giống, nuôi thương phẩm, thu mua, chế biến xuất khẩu đến phân phối tiêu dùng.
3. Mô hình Cấu trúc - Hành vi - Kết quả thị trường (SCP - Bain, 1959): Đánh giá mối quan hệ tương hỗ giữa cấu trúc kênh phân phối, hành vi ứng xử của thương lái/doanh nghiệp và kết quả kinh tế đạt được.
4. Thuyết Hành vi Dự định Mở rộng (Extended TPB - Ajzen, 1991): Định lượng các nhân tố thúc đẩy ý định thiết lập hợp đồng liên kết dọc và ngang.

Điều kiện biên (Boundary Conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Áp dụng tối ưu cho chuỗi ngành hàng thủy sản nuôi biển có chu kỳ nuôi từ 10 - 14 tháng, sản phẩm thương phẩm tươi sống hoặc sơ chế đông lạnh xuất khẩu tại các quốc gia đang phát triển có đặc trưng sản xuất nông hộ phân tán.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Nghiên cứu theo đuổi trường phái Thực chứng (Positivism) kết hợp Hiện thực Phê phán (Critical Realism), kết hợp việc kiểm định mô hình định lượng nhân quả với việc giải thích bản chất cấu trúc kinh tế - xã hội của chuỗi giá trị.
• Thiết kế hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed Methods): Giai đoạn 1 tiến hành nghiên cứu định tính (phỏng vấn sâu chuyên gia, nhà quản lý thủy sản, đại diện hộ nuôi và doanh nghiệp chế biến) để điều chỉnh thang đo cho phù hợp với ngữ cảnh cá hồng Mỹ. Giai đoạn 2 tiến hành điều tra khảo sát định lượng diện rộng bằng bảng hỏi cấu trúc.
• Thiết kế phân tích đa cấp độ (Multi-level Design): Đánh giá đồng thời ở cấp độ vi mô (hộ nuôi cá nhân), cấp độ trung gian (thương lái, doanh nghiệp chế biến, nhà phân phối) và cấp độ vĩ mô (thể chế chính sách, thị trường xuất khẩu quốc tế).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Quy mô mẫu và Chiến lược chọn mẫu: Khảo sát N = 170 hộ nuôi cá hồng Mỹ thương phẩm tại 05 tỉnh (Kiên Giang, Bà Rịa - Vũng Tàu, Khánh Hòa, Phú Yên, Nghệ An). Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (Stratified Random Sampling) theo quy mô lồng bè và thâm canh ao đầm nước lợ/vùng triều. Đồng thời điều tra khảo sát toàn bộ các tác nhân liên quan: 35 thương lái thu mua, 12 công ty chế biến xuất khẩu thủy sản (CBXKTS), 28 nhà bán buôn và 45 nhà bán lẻ (nhà hàng, tiểu thương chợ).
• Quy trình thu thập dữ liệu và Công cụ đo lường: Bảng câu hỏi cấu trúc sử dụng thang đo Likert 5 điểm (1: Hoàn toàn không đồng ý đến 5: Hoàn toàn đồng ý) được kế thừa và chuẩn hóa từ các thang đo quốc tế uy tín.
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc dữ liệu (sơ cấp từ hộ nuôi + thứ cấp từ Tổng cục Thống kê, VASEP, Sở Nông nghiệp & PTNT các tỉnh), tam giác đạc phương pháp (hạch toán chi phí - lợi nhuận + phân tích SWOT + mô hình cấu trúc PLS-SEM) và tam giác đạc lý thuyết (GVC + ValueLinks + TPB).
• Kiểm định Độ tin cậy và Độ giá trị: Đánh giá thang đo thông qua hệ số Cronbach's Alpha ($\alpha > 0,70$), Độ tin cậy tổng hợp (Composite Reliability - $CR > 0,80$), Độ giá trị hội tụ thông qua Phương sai trích trung bình (Average Variance Extracted - $AVE > 0,50$) và Độ giá trị phân biệt theo tiêu chuẩn Fornell-Larcker và chỉ số HTMT.

Data và phân tích

Luận án ứng dụng phương pháp Mô hình hóa Phương trình Cấu trúc dựa trên Bình phương Tối thiểu Từng phần (PLS-SEM) thông qua phần mềm chuyên dụng SmartPLS kết hợp SPSS:

• Lý do lựa chọn PLS-SEM: Đây là phương pháp tối ưu khi mục tiêu nghiên cứu hướng đến dự báo cấu trúc hành vi phức tạp, dữ liệu không nhất thiết phải tuân theo phân phối chuẩn đa biến, và đặc biệt hiệu quả với kích thước mẫu nông hộ $N = 170$ trong một ngành sản phẩm mới, vượt trội hơn so với phương pháp CB-SEM (AMOS) vốn đòi hỏi mẫu rất lớn và giả định phân phối nghiêm ngặt.
• Kiểm tra tính vững (Robustness Checks): Thực hiện kỹ thuật tái lấy mẫu Bootstrap 5.000 lần (Bootstrapping with 5,000 resamples) để kiểm tra mức độ có ý nghĩa thống kê của các hệ số đường dẫn ($\beta$), tính toán khoảng tin cậy 95% (95% Confidence Intervals) và hệ số độ lớn ảnh hưởng ($f^2$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Thực trạng cấu trúc kênh phân phối cá hồng Mỹ: Luận án nhận diện 04 kênh phân phối chính gồm 02 kênh xuất khẩu và 02 kênh nội địa:
   • Kênh 1a (Xuất khẩu trực tiếp): Hộ nuôi $\rightarrow$ Công ty CBXKTS $\rightarrow$ Thị trường xuất khẩu (Đài Loan, Trung Quốc, Mỹ, EU).
   • Kênh 1b (Xuất khẩu qua trung gian): Hộ nuôi $\rightarrow$ Thương lái $\rightarrow$ Công ty CBXKTS $\rightarrow$ Thị trường xuất khẩu.
   • Kênh 2a (Nội địa truyền thống): Hộ nuôi $\rightarrow$ Thương lái $\rightarrow$ Nhà bán buôn $\rightarrow$ Nhà bán lẻ/Chợ $\rightarrow$ Người tiêu dùng nội địa.
   • Kênh 2b (Nội địa cao cấp): Hộ nuôi $\rightarrow$ Nhà hàng/Khách sạn $\rightarrow$ Người tiêu dùng cuối cùng.
2. Sự mất cân đối nghiêm trọng trong phân bổ giá trị gia tăng và tỷ suất lợi nhuận: Hạch toán kinh tế chuỗi chỉ ra nghịch lý phân bổ giá trị: Hộ nuôi cá là tác nhân đầu tư vốn lớn nhất, chịu chu kỳ nuôi dài (10 - 12 tháng) và gánh chịu toàn bộ rủi ro dịch bệnh, môi trường và biến động giá thức ăn. Mặc dù hộ nuôi đóng góp tỷ trọng chi phí sản xuất cao nhất trong chuỗi (chiếm từ 65% - 72% tổng chi phí toàn chuỗi), nhưng tỷ suất lợi nhuận trên chi phí chỉ đạt mức khiêm tốn (khoảng 15% - 18%). Ngược lại, thương lái và doanh nghiệp chế biến xuất khẩu chỉ nắm giữ sản phẩm trong thời gian ngắn (từ vài ngày đến vài tuần) nhưng chiếm lĩnh tỷ suất lợi nhuận cao nhất (từ 28% - 35%), đồng thời chi phối hoàn toàn quyền định giá và phân loại cá thương phẩm.
3. Sức mạnh dự báo vượt trội của mô hình TPB mở rộng: Trích xuất minh chứng từ văn bản luận án: "tính hiệu lực của lý thuyết TPB được khẳng định trong bối cảnh chuỗi cá hồng Mỹ, một sản phẩm nuôi mới tại Việt Nam, và cho kết quả nghiên cứu với hệ số tác động 0,27". Biến Kiểm soát hành vi cảm nhận ($\beta = 0,27; p < 0,01$) và Thái độ đối với liên kết ($\beta = 0,25; p < 0,01$) có tác động thuận chiều mạnh nhất đến Ý định liên kết chuỗi của hộ nuôi.
4. Vai trò kiến tạo nền tảng của Sự tin tưởng và Văn hóa liên kết: Sự tin tưởng (Trust) có tác động mạnh mẽ đến Thái độ ($\beta = 0,34; p < 0,001$), trong khi Văn hóa liên kết tác động trực tiếp đến Chuẩn mực chủ quan ($\beta = 0,31; p < 0,001$). Điều này giải thích tại sao ở các địa phương có truyền thống vạn chài và tổ hợp tác (như Khánh Hòa, Phú Yên), ý định tham gia liên kết dọc với doanh nghiệp đạt tỷ lệ cao hơn rõ rệt.
5. Rào cản từ Sự bất định và Bất cân xứng thông tin: Biến Sự bất định của liên kết tác động nghịch chiều có ý nghĩa thống kê đến Ý định liên kết ($\beta = -0,18; p < 0,05$). Hiện tượng "Hiệu ứng Bullwhip" (quất roi da) diễn ra phổ biến: thông tin nhu cầu từ thị trường xuất khẩu bị bóp méo khi truyền qua các tầng nấc thương lái, dẫn đến hiện tượng hộ nuôi ồ ạt mở rộng lồng bè dẫn đến khủng hoảng thừa cục bộ hoặc bị thương lái ép giá thu mua khi vào chính vụ.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết (Theoretical Advances): Khẳng định tính hiệu lực của việc tích hợp lý thuyết hành vi cá nhân (TPB) với lý thuyết tổ chức công nghiệp (GVC, SCP) trong việc giải quyết bài toán liên kết kinh tế nông nghiệp. Cung cấp một khung phân tích chuẩn mực để nghiên cứu các đối tượng thủy sản nuôi mới tại các thị trường mới nổi.
• Đổi mới phương pháp luận (Methodological Innovations): Chứng minh tính ưu việt của mô hình PLS-SEM trong việc xử lý các bài toán quản trị chuỗi cung ứng nông hộ quy mô mẫu vừa và nhỏ ($N = 100 - 200$), mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa kinh tế học nông nghiệp và hành vi tổ chức.
• Hàm ý thực tiễn cho doanh nghiệp và nông hộ (Practical Applications):
  • Đối với hộ nuôi: Cần chuyển đổi phương thức sản xuất từ nuôi đơn lẻ sang mô hình Hợp tác xã/Tổ hợp tác nghề nghiệp; áp dụng nghiêm ngặt quy trình VietGAP, GlobalGAP để chuẩn hóa kích cỡ cá đạt 1,0 - 1,2 kg/con, đáp ứng tiêu chuẩn kiểm dịch quốc tế.
  • Đối với công ty chế biến xuất khẩu: Cần chủ động thiết lập hợp đồng liên kết dọc bao tiêu sản phẩm với hộ nuôi, cung ứng con giống kiểm định và hỗ trợ kỹ thuật; minh bạch hóa cơ chế kiểm tra dư lượng kháng sinh và phân cấp phẩm chất cá tại bè thu mua.
• Khuyến nghị chính sách vĩ mô (Policy Recommendations):
  • Bộ Nông nghiệp & PTNT và Sở Nông nghiệp các tỉnh (Kiên Giang, Bà Rịa - Vũng Tàu, Khánh Hòa, Phú Yên, Nghệ An): Khẩn trương hoàn thiện quy hoạch chi tiết vùng mặt nước nuôi biển lồng bè công nghệ cao đến năm 2030; cấp mã số nhận diện vùng nuôi (truy xuất nguồn gốc QR code).
  • Chính sách tài chính - tín dụng: Triển khai gói tín dụng ưu đãi theo Nghị định 55/2015/NĐ-CP và Nghị định 116/2018/NĐ-CP dành riêng cho các chuỗi liên kết nuôi biển; phát triển sản phẩm bảo hiểm nông nghiệp đối với lồng bè thủy sản trước rủi ro thiên tai dịch bệnh.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận các giới hạn học thuật (Limitations):

1. Giới hạn về không gian và cỡ mẫu: Mặc dù mẫu khảo sát $N = 170$ phân bổ tại 05 tỉnh trọng điểm đã đảm bảo tính đại diện cho nghề nuôi cá hồng Mỹ tại thời điểm nghiên cứu, nhưng quy mô mẫu tổng thể chưa bao quát được toàn bộ các tỉnh duyên hải có tiềm năng phát triển nuôi biển tại miền Bắc và miền Trung (như Quảng Ninh, Hải Phòng, Bình Định).
2. Giới hạn về thời gian dữ liệu: Dữ liệu định lượng được thu thập theo phương pháp cắt ngang (Cross-sectional data) trong giai đoạn 2018 - 2019, chưa phản ánh được sự biến động động thái (Longitudinal dynamics) của chuỗi cung ứng qua các chu kỳ kinh tế nhiều năm hoặc trước các cú sốc ngoại sinh lớn (như dịch bệnh toàn cầu hay biến đổi khí hậu cực đoan).
3. Giới hạn biến số mô hình: Mô hình nghiên cứu mới chỉ tập trung đo lường "Ý định liên kết" (Behavioral Intention) của hộ nuôi làm biến phụ thuộc cốt lõi, chưa đo lường trực tiếp "Hành vi liên kết thực tế" (Actual Behavior) và kết quả hoạt động kinh doanh sau liên kết (Collaborative Performance) theo thời gian thực.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng đối tượng và không gian: Tiến hành khảo sát so sánh đa ngành giữa chuỗi cá hồng Mỹ với các chuỗi cá biển có giá trị cao khác như cá song (cá mú), cá chim vây vàng, cá chẽm tại toàn bộ dải ven biển Việt Nam.
• Thiết kế nghiên cứu theo chiều dọc (Longitudinal Study): Theo dõi dữ liệu bảng (Panel data) của các hộ nuôi tham gia và không tham gia chuỗi liên kết trong chu kỳ 3 - 5 năm để đánh giá định lượng sự gia tăng thực tế về thu nhập và khả năng chống chịu rủi ro.
• Tích hợp các lý thuyết chuyển đổi số và chuỗi khối (Blockchain): Nghiên cứu ứng dụng công nghệ chuỗi khối (Blockchain) trong việc minh bạch hóa dòng thông tin truy xuất nguồn gốc và ứng dụng hợp đồng thông minh (Smart Contracts) nhằm triệt tiêu bất cân xứng thông tin và rủi ro vi phạm hợp đồng trong chuỗi cung ứng thủy sản.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án đặt nền móng lý luận và thực nghiệm đầu tiên tại Việt Nam cho ngành hàng cá hồng Mỹ. Mô hình TPB mở rộng kết hợp phân tích chuỗi giá trị mở rộng mở ra tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các nghiên cứu sinh tiến sĩ, học viên cao học chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Kinh tế nông nghiệp và Quản lý kinh tế; ước tính tạo ra tiềm năng trích dẫn học thuật cao trên các tạp chí khoa học chuyên ngành trong nước và quốc tế.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp thủy sản (Industry Transformation): Cung cấp luận cứ khoa học để tái cơ cấu ngành nuôi biển Việt Nam từ mô hình tự phát, lồng bè gỗ truyền thống sang mô hình nuôi lồng nhựa HDPE hiện đại quy mô công nghiệp gắn kết chặt chẽ với nhà máy chế biến sâu đạt chuẩn HACCP/ISO 22000.
• Tác động đến hoạch định chính sách (Policy Influence): Cung cấp số liệu thực chứng giúp các cơ quan quản lý Nhà nước (Tổng cục Thủy sản, Cục Quản lý Chất lượng Nông Lâm sản và Thủy sản, UBND các tỉnh Kiên Giang, Bà Rịa - Vũng Tàu, Khánh Hòa, Phú Yên, Nghệ An) ban hành các quyết định quy hoạch mặt nước nuôi biển và cơ chế khuyến khích liên kết liên tỉnh theo Nghị định 98/2018/NĐ-CP về chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp.
• Lợi ích xã hội và Môi trường: Góp phần chuyển dịch cơ cấu sinh kế cho hàng vạn ngư dân ven biển từ khai thác hải sản cạn kiệt sang nuôi trồng bền vững; giảm thiểu áp lực ô nhiễm môi trường nước biển thông qua quản lý quy hoạch mật độ lồng bè và kiểm soát chất lượng thức ăn thủy sản.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu học thuật: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu mẫu mực về phương pháp luận kết hợp PLS-SEM và ValueLinks; kế thừa thang đo chuẩn hóa về liên kết chuỗi nông nghiệp để áp dụng cho các đề tài nghiên cứu tiếp theo.
• Các giảng viên và Nhà nghiên cứu cao cấp: Nguồn tài liệu tham khảo toàn diện phục vụ giảng dạy các học phần Quản trị chuỗi cung ứng nâng cao, Quản trị chiến lược và Kinh tế thủy sản tại các viện nghiên cứu và trường đại học.
• Doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu và Hợp tác xã thủy sản: Nắm bắt chính xác bản đồ phân bổ chi phí - lợi nhuận và các yếu tố tâm lý then chốt của hộ nuôi để xây dựng chiến lược thu mua, thiết lập các điều khoản hợp đồng liên kết bao tiêu hấp dẫn và khả thi.
• Nhà hoạch định chính sách nông nghiệp và chính quyền địa phương: Sở hữu hệ thống dữ liệu thực chứng và các khuyến nghị chính sách cụ thể để xây dựng đề án phát triển kinh tế biển bền vững gắn với an ninh quốc phòng vùng biển đảo.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp lý thuyết cốt lõi và độc đáo nhất là việc mở rộng thành công Thuyết Hành vi Dự định (TPB của Icek Ajzen, 1991) vào việc giải thích động cơ liên kết chuỗi cung ứng thủy sản nuôi mới tại một quốc gia đang phát triển. Bằng cách tích hợp các biến ngoại sinh thuộc về vốn xã hội (Sự tin tưởng, Văn hóa liên kết) và thể chế (Chính sách Chính phủ, Sự bất định liên kết), nghiên cứu đã khắc phục triệt để hạn chế giải thích yếu của các lý thuyết kinh tế học truyền thống (TCE, RBV), nâng cao năng lực dự báo ý định liên kết của nông hộ với hệ số tác động $\beta = 0,27$ có ý nghĩa thống kê cao.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án khi so sánh với các nghiên cứu trước đây? So với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu sử dụng phân tích hồi quy OLS đơn giản trên SPSS hoặc mô hình CB-SEM trên AMOS vốn đòi hỏi cỡ mẫu rất lớn và giả định chuẩn nghiêm ngặt (Trần Thị Huyền Trang, 2016; Nguyễn Thanh Hùng, 2014; Sương, 2012), luận án là công trình tiên phong sử dụng kỹ thuật PLS-SEM trên phần mềm SmartPLS để kiểm định mô hình phương trình cấu trúc phức tạp với cỡ mẫu nông hộ đặc thù $N = 170$. Đồng thời, phương pháp luận của luận án tạo sự kết hợp chặt chẽ giữa phân tích tài chính chuỗi giá trị vi mô (hạch toán chi phí - lợi nhuận theo ValueLinks - GTZ) với mô hình hóa cấu trúc nhận thức hành vi vĩ mô.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Phát hiện phản trực giác nhất là: Mặc dù hộ nuôi cá hồng Mỹ là chủ thể đầu tư vốn lớn nhất, chu kỳ sản xuất dài nhất và gánh chịu toàn bộ rủi ro sinh học (dịch bệnh, môi trường, tỷ lệ sống), nhưng họ lại là mắt xích nhận được tỷ suất lợi nhuận trên chi phí thấp nhất và hoàn toàn không có quyền định giá sản phẩm. Ngược lại, thương lái trung gian không tạo thêm giá trị vật chất đáng kể cho sản phẩm nhưng lại chiếm giữ tỷ suất lợi nhuận cao vượt trội nhờ nắm giữ độc quyền thông tin thị trường và mạng lưới tiêu thụ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Luận án cung cấp hệ thống quy trình tái lập nghiên cứu hoàn chỉnh bao gồm: (1) Bảng hỏi cấu trúc chi tiết với đầy đủ các mục hỏi đo lường cho từng biến khái niệm; (2) Tiêu chí chọn mẫu phân tầng và quy trình tiếp cận thực địa tại 05 tỉnh; (3) Hướng dẫn chi tiết quy trình xử lý dữ liệu qua các bước kiểm định Cronbach's Alpha, EFA, và đánh giá mô hình đo lường/mô hình cấu trúc trên SmartPLS; (4) Công thức và bảng biểu hạch toán tài chính biên giá trị gia tăng theo chuẩn ValueLinks.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tới cho ngành cá hồng Mỹ? Chương trình nghiên cứu 10 năm tới cần tập trung vào ba trụ cột: (1) Nghiên cứu tích hợp chuỗi cung ứng lạnh khép kín (Cold Chain Management) và công nghệ cấp đông sâu siêu tốc phục vụ xuất khẩu cá hồng Mỹ sang các thị trường khó tính (Mỹ, Nhật Bản, EU); (2) Ứng dụng công nghệ Internet vạn vật (IoT) và Trí tuệ nhân tạo (AI) trong giám sát môi trường lồng bè nuôi tự động nhằm triệt tiêu rủi ro dịch bệnh; (3) Thiết kế mô hình chuỗi cung ứng tuần hoàn (Circular Seafood Supply Chain) tận dụng phụ phẩm cá hồng Mỹ (da, xương, nội tạng) để chiết xuất collagen và bột đạm sinh học, tối đa hóa giá trị gia tăng toàn chuỗi.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Nga đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đề ra với 05 đóng góp học thuật và thực tiễn mang tính then chốt:

1. Xác lập công trình khoa học đầu tiên tại Việt Nam nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về chuỗi cung ứng sản phẩm cá hồng Mỹ thương phẩm.
2. Làm sáng tỏ bức tranh cấu trúc kênh phân phối, dòng vật chất, dòng tài chính và dòng thông tin của chuỗi cá hồng Mỹ tại 05 tỉnh ven biển trọng điểm (Kiên Giang, Bà Rịa - Vũng Tàu, Khánh Hòa, Phú Yên, Nghệ An).
3. Định lượng chính xác thực trạng phân bổ chi phí, doanh thu, lợi nhuận và biên giá trị gia tăng giữa các tác nhân, chỉ rõ sự mất cân đối lợi ích giữa hộ nuôi và khâu thương mại trung gian.
4. Mở rộng và kiểm định thành công mô hình Thuyết Hành vi Dự định (TPB) bằng kỹ thuật PLS-SEM trên SmartPLS, khẳng định vai trò quyết định của Kiểm soát hành vi cảm nhận, Thái độ, Sự tin tưởng và Văn hóa liên kết đến ý định hợp tác chuỗi.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp chiến lược đồng bộ từ cấp độ tác nhân (hộ nuôi, thương lái, doanh nghiệp chế biến) đến cấp độ chính sách vĩ mô của Chính phủ nhằm hoàn thiện chuỗi cung ứng cá hồng Mỹ theo hướng hiệu quả, hiện đại và phát triển bền vững.

Sự phát triển của hệ hình nghiên cứu này mở ra 03 dòng nghiên cứu học thuật mới: (1) Nghiên cứu tâm lý học hành vi trong chuỗi cung ứng nông - thủy sản; (2) Mô hình hóa liên kết chuỗi giá trị cho các đối tượng nuôi biển công nghệ cao mới; (3) Ứng dụng giải pháp số hóa và truy xuất nguồn gốc trong quản trị chuỗi cung ứng thực phẩm quốc tế. Công trình là tài liệu khoa học có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc, đóng góp thiết thực vào chiến lược phát triển kinh tế biển bền vững của Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu luận án Chương 2: Cơ sở về lý luận và thực tiễn chuỗi cung ứng sản phẩm thủy sản Chương 3: Phương pháp nghiên cứu luận án Chương 4: Thực trạng chuỗi cung ứng sản phẩm cá hồng Mỹ tại Việt Nam Chương 5: Giải pháp hoàn thiện chuỗi cung ứng sản phẩm cá hồng Mỹ tại Việt Nam 8 luan an Chƣơng 1 TỔNG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU LUẬN ÁN 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Các công trình nghiên cứu chuỗi cung ứng, chuỗi cung ứng thủy sản 1. Các công trình nghiên cứu ngoài nước Hiện nay có khá nhiều nghiên cứu liên quan đến phân tích và nâng cấp chuỗi cung ứng sản phẩm.

Các nghiên cứu sớm về lĩnh vực này thường dựa trên hai khung phân tích cơ bản là dựa vào động cơ từ người mua hoặc từ nhà sản xuất và đặc điểm của sản phẩm cho các sản phẩm cụ thể trong ngành trang sức, công nghiệp xe hơi, đóng tàu, máy bay, điện tử, áo quần, đồ chơi trẻ em, đồ dùng gia đình của Mỹ [79], [80], [81], [132]. Các tác giả đi phân tích 03 loại chuỗi cung ứng khác nhau dưới nhiều tiêu chí khác nhau như đặc tính sản phẩm và các giai đoạn của chu kỳ sống của sản phẩm. Dựa vào đó đưa ra giải pháp phù hợp và thay thế mô hình chuỗi cung ứng khả thi [120]. Tuy nhiên, các kết quả của các nghiên cứu này chưa chỉ ra quá trình tạo ra giá trị và giá trị tăng thêm của từng tác nhân tham gia chuỗi cũng như chưa đi phân tích các mối quan hệ liên kết giữa các tác nhân trong 03 chuỗi cung ứng này.

Ở một góc độ khác, Beamon [48] nghiên cứu cung cấp một cái nhìn tổng thể về lý thuyết mô hình chuỗi cung ứng gồm nhiều giai đoạn như kế hoạch sản xuất và tích trữ, kiểm soát hàng tồn kho; hoạt động Logistics đầu ra. Tác giả cũng giới thiệu các mô hình và phương pháp thiết kế, phân tích chuỗi cung ứng (các mô hình tĩnh, mô hình phân tích ngẫu nhiên, mô hình kinh tế và mô hình mô phỏng), đánh giá thành quả chuỗi cung ứng thông qua các phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính, cũng như nhận diện các biến số tác động đến mô hình chuỗi cung ứng dựa trên phương pháp lập trình toán học để phân tích. Về cơ bản, cách tiếp cận của Beamon là sử dụng hệ thống tích hợp của chuỗi cung ứng để đề xuất những yêu cầu và các thành tố quan trọng để vận hành chuỗi cung ứng [112]. Meixell và Gargeya [110] cung cấp tổng quan lý thuyết về phân tích chuỗi giá trị toàn cầu.

Nhóm tác giả chỉ ra một vấn đề trong vận hành chuỗi giá trị là phải xác định được số lượng và vị trí các tác nhân tham gia chuỗi giá trị cũng như đánh 9 luan an giá sự phù hợp giữa các lý thuyết nghiên cứu và các vấn đề thực tế trong lĩnh vực vận hành chuỗi cung ứng toàn cầu. Bên cạnh đó, nhóm tác giả cũng nhấn mạnh cấu trúc chuỗi cung ứng nên được xem xét lại hàng năm cùng với việc xác định những thay đổi cần thiết để đáp ứng những nhu cầu kinh doanh trong tình hình mới [59], [106], [110]. Đối với chuỗi cung ứng thủy sản, FAO [71] đã thực hiện các nghiên cứu về chuỗi giá trị các sản phẩm thủy sản khai thác tại Campuchia và FAO đã tiến hành phân tích các tác nhân trong chuỗi theo khía cạnh như: đặc điểm hoạt động sản xuất, từ đó thiết lập một chuỗi cung ứng cho các sản phẩm thủy sản được khai thác tại quốc gia này. Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu này vẫn chưa đề cập đến hoạt động phân chia lợi ích giữa các tác nhân chuỗi do quá trình thực hiện nghiên cứu FAO do số liệu lưu trữ không đầy đủ.

Đối với nhóm tác giả Dubay, Tokuoka và Gereffi [64] thực hiện nghiên cứu chuỗi giá trị tôm biển khai thác của Mexico xuất khẩu vào thị trường Mỹ. Ngoài thông tin chỉ ra được trong kết quả nghiên cứu trùng với nghiên cứu của FAO thì nghiên cứu này còn xác định được quá trình phân phối thu nhập và chi phí giữa các tác nhân trong chuỗi nhưng chưa chỉ ra được tầm quan trọng của mối liên kết/hợp tác giữa các tác nhân tham gia chuỗi. Các báo cáo phân tích chuỗi thủy sản được khai thác ở một số quốc gia Châu Phi gồm: Tanzania, Maroc, Namibia,., đã đi phân tích sơ đồ chuỗi cung ứng cho một số sản phẩm thủy sản khai thác từ các quốc gia trên. Kết quả nghiên cứu này đã thực hiện phân tích, đánh giá các mối quan hệ tương tác giữa các tác nhân trong chuỗi theo sự vận hành chuỗi và cũng như chỉ ra được những thách thức từ môi trường bên ngoài như các rào cản thương mại đối với quá trình xây dựng vị thế cạnh tranh bền vững trên thị trường quốc tế Hempel [91].

Trong dự án nuôi trồng phát triển thủy sản [10], [29] ngoài nội dung nghiên cứu chỉ ra giống [91] thì nghiên cứu này đã tiến hành phân tích và đánh giá trên 3 khía cạnh chính gồm: kinh tế, môi trường và xã hội/tổ chức, trong đó khía cạnh kinh tế được xem là yếu tố khó khăn, ảnh hưởng nhất đến phát triển bền vững ngành. Các công trình nghiên cứu trong nước Phan Lê Diễm Hằng và Nguyễn Ngọc Duy [13]; Nguyễn Ngọc Duy và cộng sự [5], [6], [7] thực hiện nghiên cứu chuỗi cung và chuỗi giá trị thủy sản khai thác 10 luan an cá ngừ sọc dưa từ biển, nghiên cứu đã sử dụng mô hình cấu trúc thực hiện kết quả thị trường (SCP) để xác định sự phân phối lợi ích giữa các chủ thể trong chuỗi. Kết quả nghiên cứu cho thấy những tác nhân tham gia chuỗi gồm: ngư dân, nậu vựa, công ty chế biến thủy sản, người buôn bán sỉ và người bán lẻ. Nghiên cứu này chủ yếu chỉ ra sự phân phối lợi ích giữa các tác nhân tham gia chuỗi, cụ thể ngư dân khai thác tạo giá trị tăng thêm lớn nhất nhưng tỷ suất lợi nhuận của họ là thấp nhất, ngược lại các nậu vựa và công ty chế biến thủy sản đóng góp tỷ lệ giá trị thấp hơn nhưng thu được lợi ích cao nhất.

Đây là nguyên nhân chính dẫn đến vị thế cạnh tranh của chuỗi cung yếu. Nghiên cứu “Tiếp cận chuỗi cung ứng nâng cao lợi thế cạnh tranh cho mặt hàng tôm thẻ chân trắng” kết quả nghiên cứu chỉ ra những tác nhân chính tham gia chuỗi cung ứng tôm thẻ chân trắng gồm hộ nuôi, nậu vựa và công ty chế biến. Và giữa các tác nhân trong chuỗi thiếu sự liên kết hợp tác chặt chẽ trong chuỗi. Do vậy, đã dẫn đến sự phát triển quá nóng và mất cân đối giữa cung nguyên liệu, năng lực chế biến và nhu cầu của thị trường, và nguy cơ bùng phát dịch bệnh, các hệ lụy môi trường sống [4], [22].

Phạm Thị Thanh Thủy và cộng sự [34] nghiên cứu cấu trúc chuỗi cung ứng mặt hàng cá cơm cũng như xem xét và đánh giá vai trò của từng tác nhân bằng cách sử dụng mô hình cấu trúc SCP. Nghiên cứu đã chỉ ra việc phân chia lợi ích giữa các tác nhân chưa tương xứng. Để phát huy được lợi thế của chuỗi mặt hàng này cần phải xem lại quá trình phân chia lợi ích của các tác nhân trong chuỗi trong một mối quan hệ đầy đủ [2], [21], [31]. Thái Văn Đại và cộng sự [8]; Nguyễn Văn Thuận và Võ Thành Danh [33], kết quả nghiên cứu của các tác giả cho thấy sự liên kết dọc giữa hộ nuôi cá tra và doanh nghiệp chế biến chuỗi cung còn nhiều bất cập, nên nguồn cung nguyên liệu cá tra thường xuyên không ổn định.

Tác nhân nuôi cá tra không kiểm soát được chất lượng yếu tố sản xuất đầu vào và trong quy trình nuôi chưa tuân thủ hoàn toàn theo một tiêu chuẩn chất lượng nhất định nên sản lượng cá tra nguyên liệu đầu vào của công ty chế biến thấp. Thêm vào đó, công tác qui hoạch và dự báo của ngành chưa thực sự tốt; thiếu hệ thống chia sẻ và giám sát thông tin về thị trường; tình trạng ô 11 luan an nhiễm môi trường nước và dịch bệnh gia tăng; mật độ nuôi quá dày dẫn đến chi phí sản xuất tăng; chất lượng thức ăn không ổn định và giá cả có xu hướng gia tăng. Nguyễn Thị Liên [20] đã từng bước phân tích từng đối tượng, từng khâu, xây dựng mô hình chuỗi cung ứng tích hợp với nhà cung cấp, bỏ qua khâu trung gian là các tác nhân thu mua, giúp công ty và người nuôi tôm xích lại gần nhau hơn, thuận lợi cho công tác kiểm tra, giám sát các khâu trong chuỗi, giúp người nuôi tôm yên tâm hoạt động, phát triển ngành nghề. Tác giả đã đi nghiên cứu chuỗi cung ứng sản phẩm tôm nuôi thông qua việc phân tích, đánh giá thực trạng chuỗi cung sản phẩm này trong mối liên hệ mật thiết với hiệu quả kinh tế bền vững, ngoài nội dung tác giả đã đi phân tích và đánh giá liên quan chuỗi cung sản phẩm này, tác giả chỉ ra sản phẩm tôm trong chuỗi cung có hiệu quả kinh tế và năng lực cạnh tranh với phương pháp phân tích chính như phương pháp hàm sản xuất, phương pháp ma trận SWOT,.

Tuy nhiên, khi nghiên cứu về nội dung các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động nuôi tôm tại tỉnh Quảng Nam, nghiên cứu đã sử dụng phương pháp nghiên cứu hàm sản xuất để đi đánh giá và xuyên suốt nghiên cứu luận án tác giả sử dụng cách tiếp cận theo lý thuyết chuỗi cung ứng truyền thống và quan điểm về giá trị gia tăng của Porter [35]. Các công trình nghiên cứu về liên kết chuỗi cung ứng 1. Các công trình nghiên cứu trên thế giới Xiang và cộng sự [135], Nhóm tác giả thực hiện nghiên cứu tiếp cận dưới góc độ khía cạnh ý định/động cơ và hành vi của các thành viên tham gia liên kết chuỗi. Nghiên cứu này dựa trên quan điểm thái độ và động cơ của thành viên hay động cơ và hành vi của họ có vai trò quan trọng ảnh hưởng lớn đến hành vi.

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng 05 nhóm nhân tố gồm: đặc điểm cá nhân; đặc điểm gia đình; thái độ, sự tin tưởng; và nhu cầu của các thành viên tác động đến động cơ và hành vi liên kết quản lý, và nghiên cứu nhấn mạnh động cơ có ảnh hưởng đến hành vi của các thành viên. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu chỉ ra liên kết yếu giữa các nhân tố trên với động cơ và hành vi với các hệ số tương quan hoặc hệ số tác động khoảng 0,10 đến 0,25.