CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 1. Một số vấn đề chung về nuôi trồng và phát triển NTTS 1. Khái niệm và đặc điểm NTTS 1. Khái niệm về NTTS Hiện có nhiều khái niệm về khái niệm NTTS: Theo Cát Quang Hoa (2000): Ngành NTTS là ngành sản xuất vật chất sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên như đất đai diện tích mặt nước, thời tiết khí hậu… để sản xuất ra các loại sản phẩm thủy sản phục vụ cho nhu cầu đời sống của con người.
Căn cứ vào độ mặn của vùng nước, người ta phân ngành NTTS thành NTTS nước ngọt, NTTS nước lợ và NTTS nước mặn; căn cứ vào đối tượng nuôi trồng mà người ta chia thành các ngành: nuôi cá, nuôi giáp xác, nuôi nhuyễn thể và trồng các loại rong biển. Theo FAO (2008): NTTS là quá trình nuôi trồng các loài thủy sinh ở trong đất liền và vùng ven bờ, bao gồm cả sự can thiệp vào quá trình ương nuôi để tăng sản lượng và các tổ chức và cá nhân thực hiện hoạt động NTTS. Theo FAO thì NTTS là “canh tác các loại thủy sinh vật, bao gồm cá, động vật thân mềm, động vật giáp xác và thực vật thủy sinh. Nuôi ngụ ý là một số hình thức can thiệp có chủ ý của con người vào quá trình phát triển của sinh vật, chẳng hạn như thả giống, thay nước thường xuyên, cho ăn, bảo vệ khỏi các kẻ thù … để tăng cường năng suất sản xuất.
Nuôi cũng ngụ ý nói đến việc xác lập quyền sở hữu cá nhân hoặc doanh nghiệp đối với các thủy vực đã được chăn thả”. Như vậy, NTTS là một hoạt động kinh tế mà ở đó con người sử dụng các nguồn lực và cách thức khác nhau qua đó bảo đảm nuôi dưỡng sinh vật sống trong môi trường nước nhằm mục đích tăng cường hỗ trợ, cải thiện và nâng cao chất lượng nguồn sinh vật sống, tạo ra nguồn thực phẩm phục vụ tốt nhu cầu của con người. Đặc điểm của NTTS - NTTS là một ngành phát triển rộng khắp và tương đối phức tạp hơn so với các ngành sản xuất vật chất khác. Tính chất rộng khắp của ngành NTTS thể hiện nghề NTTS phát triển ở khắp các vùng trong nước từ đồng bằng, trung du, miền núi cho đến các vùng ven biển, ở đâu có đất đai diện tích mặt nước là ở đó có thể phát triển nghề NTTS: từ hồ ao sông ngòi đến đầm phá eo, vịnh … Mỗi vùng có điều kiện địa hình, khí hậu, thời tiết khác nhau, do đó dẫn tới sự khác nhau về đối tượng sản xuất, về quy trình kỹ thuật, về mùa vụ sản xuất.
Do đó trong công tác quản lý và chỉ đạo sản xuất của ngành cần lưu ý đến các vấn đề như: xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật, xây dựng các chỉ tiêu kế hoạch, chính sách giá cả, đầu tư cho phù hợp đối với từng khu vực, từng vùng lãnh thổ (Lê Kim Long, 2016). - Trong NTTS, diện tích mặt nước và đất vừa là tư liệu sản xuất chủ yếu vừa là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế được. Đất đai diện tích mặt nước là điều kiện cần thiết cho tất cả các ngành sản xuất, nhưng nội dung kinh tế của chúng lại rất khác nhau. Trong các ngành kinh tế khác, đất đai chỉ là nền móng xây dựng nhà máy công xưởng, trụ sở phục vụ cho việc sản xuất kinh doanh.
Trái lại trong NTTS, đất đai diện tích mặt nước là tư liệu sản xuất chủ yếu vừa là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế được. Không có đất đai diện tích mặt nước thì chúng ta không thể tiến hành NTTS được. Đất đai là tư liệu sản xuất, song nó là tư liệu sản xuất đặc biệt, khác với các tư liệu sản xuất khác là: Diện tích của chúng có giới hạn, vị trí của chúng cố định, sức sản xuất của chúng thì không có giới hạn và nếu biết sử dụng hợp lý thì đất đai diện tích mặt nước không bị hao mòn đi mà còn còn tốt hơn nên (tức là độ phì nhiêu, độ màu mỡ của đất đai diện tích mặt nước ngày một tăng). - NTTS có tính thời vụ cao.
Trong NTTS ngoài sự tác động trực tiếp của con người, các đối tượng nuôi còn chịu sự tác động của môi trường tự nhiên. Vì vậy trong NTTS, quá trình tái sản xuất kinh tế xen kẽ với quá trình tái sản xuất tự nhiên, thời gian lao động không hoàn 8 toàn ăn khớp với thời gian sản xuất. Do đó nghề NTTS mang tính thời vụ rất rõ rệt. Tính thời vụ của NTTS có xu hướng dẫn tới tính thời vụ trong việc sử dụng các yếu tố sản xuất nhất là sức lao động, công cụ lao động và đất đai diện tích mặt nước.
Mặt khác tính thời vụ của ngành NTTS còn ảnh hưởng và đòi hỏi mỗi doanh nghiệp phải có kế hoạch và tổ chức thực hiện tốt việc thu hoạch, tiêu thụ sản phẩm (bao gồm cả xác định giá bán theo mùa cho phù hợp) (Phạm Xuân Thủy, 2008). - Đối tượng sản xuất của ngành NTTS là những cơ thể sống. Đối tượng sản xuất của ngành NTTS là những cơ thể sống, là các loại động thực vật thủy sản. Chúng sinh trưởng, phát sinh, phát triển và phát dục theo các quy luật sinh học nên con người phải tạo được môi trường sống phù hợp cho từng đối tượng mới có thể thúc đẩy khả năng sinh trưởng và phát triển của nó.
Các biện pháp kỹ thuật sản xuất của con người chỉ khi nào phù hợp với quy luật sinh trưởng, phát triển và sinh sản của động thực vật thủy sản mới có thể thu được năng suất và sản lượng cao. Do đó trong quá trình sản xuất, các đối tượng nuôi luôn luôn đòi hỏi sự tác động thích hợp của con người và tự nhiên để sinh trưởng và phát triển. Vì thế nâng cao chất lượng con giống, quản lý tốt các yếu tố môi trường và xây dựng các quy trình sản xuất tiên tiến cho năng suất cao (Cát Quang Hoa, 2000). - Một số sản phẩm thủy sản sản xuất ra được giữ lại làm giống để tham gia vào quá trình tái sản xuất.
Trong NTTS một số sản phẩm như: đàn cá thịt, tôm thịt được lựa chọn làm cá bố mẹ hoặc tôm bố mẹ để cho đẻ trong quy trình sản xuất tiếp theo. Do đó trong sản xuất kinh doanh và trong qúa trình phát triển, các doanh nghiệp phải có chế độ lựa chọn sản xuất và nhân ra các loại giống tốt. Đồng thời, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phải chủ trương xây dựng được một hệ thống giống quốc gia, hệ thống giống cho từng vùng từng khu vực. Tóm lại việc nghiên cứu các đặc điểm của nghề NTTS cho thấy chúng tác động một cách tổng thể đến toàn bộ công tác tổ chức và quản lý sản xuất trong các doanh nghiệp NTTS.
Nghiên cứu vận dụng chúng để kinh doanh đạt hiệu quả kinh tế cao (Phạm Xuân Thủy, 2008). Khái niệm và vai trò phát triển NTTS 1. Khái niệm vể phát triển NTTS Phát triển NTTS theo chiều rộng là hướng phát triển trên cơ sở mở rộng số lượng, quy mô NTTS. Cụ thể phát triển nhằm tăng sản lượng thủy sản nuôi trồng bằng cách mở rộng diện tích đất đai, mặt nước, tăng cường cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ NTTS.
Sử dụng những kỹ thuật sản xuất đơn giản, kết quả NTTS đạt được chủ yếu dựa vào độ phì nhiêu đất đai, thủy vực và sự thuận lợi của điều kiện tự nhiên, hiệu quả sản xuất thấp (Cát Quang Hoa, 2000, Phạm Xuân Thủy, 2008). Phát triển NTTS theo chiều sâu là tạo ra sự tăng trưởng bằng cách hướng vào việc thay đổi cơ cấu, chất lượng của hoạt động NTTS nhằm gia tăng hiệu suất sản xuất. Cụ thể phát triển theo hướng này là tăng sản lượng hoặc giá trị sản phẩm NTTS dựa trên cơ sở thâm canh, đầu tư thêm vốn, ứng dụng kỹ thuật, công nghệ mới, xây dựng cơ sở hạ tầng NTTS phù hợp với mỗi hình thức nuôi nhằm tăng năng suất nuôi trồng, tăng chất lượng sản phẩm nhờ đó mà tăng giá trị. Ngoài ra, việc thay đổi cơ cấu hình thức NTTS, cơ cấu sản phẩm NTTS theo hướng hợp lý hơn, hiệu quả hơn qua đó tăng giá trị sản phẩm, giảm giá thành sản xuất, tăng lợi nhuận cũng là phương cách để thúc đẩy sự phát triển.
Như vậy, phát triển theo chiều sâu là cách thức để gia tăng hiệu quả NTTS trên một đơn vị diện tích hay một đơn vị nguồn lực sản xuất (Phạm Xuân Thủy, 2008; Lê Xuân Sinh và cộng sự, 2012). Từ đây có thể rút ra khái niệm về phát triển NTTS như sau: Đây là quá trình vận động, thay đổi theo hướng hoàn thiện hơn theo thời gian trên nhiều mặt như kinh tế, xã hội… của hoạt động NTTS. Quá trình này đi kèm với huy động, phân bổ nguồn lực, tổ chức sản xuất và phân bổ nguồn lực từ đó gia tăng năng lực sản xuất NTTS cùng sản lượng tạo ra đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thị trường cả lượng và chất. Phát triển NTTS được biểu hiện qua mở rộng quy mô nuôi trồng; thay đổi cơ cấu cho hợp lý, nâng cao trình độ thâm canh; hình thành và phát triển các dịch vụ hỗ trợ nuôi trồng và gia tăng được kết quả và hiệu quả NTTS.
Vai trò của phát triển NTTS - NTTS cung cấp sản phẩm giàu chất đạm cho nhân dân. 10 Sản phẩm thuỷ sản là thực phẩm giàu dinh dưỡng rất được mọi người yêu thích. Từ xưa tới nay, con người luôn coi sản phẩm thuỷ sản là thực phẩm lý tưởng nhất. Trong nó có các đặc điểm như hàm lượng protein cao, lượng mỡ và colexteron thấp, có rất nhiều loại vitamin, dễ tiêu hoá và hấp thụ đối với con người, đẩy mạnh quá trình trao đổi chất.
Đây là đặc điểm khiến cho các loại thịt không thể so sánh được với sản phẩm thuỷ sản. - Cung cấp thức ăn cho chăn nuôi, phân bón cho nông nghiệp. Sản phẩm phụ của ngành NTTS (các loại tôm, cá tạp…), các phụ, phế phẩm của các nhà máy chế biến thủy sản làm nguyên liệu cho các nhà máy chế biến thức ăn gia súc, gia cầm và một số loại thức ăn cho tôm cá và theo số liệu của FAO sản phẩm thủy sản dành cho chăn nuôi chiếm khoảng 30% (Cát Quang Hoa, 2000, Phạm Xuân Thủy, 2008). - Cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến, công nghiệp thực phẩm, dược phẩm, mỹ nghệ.
Phát triển nghề NTTS có thể cung cấp nguyên vật liệu cho các ngành khác như công nghiệp, nông nghiệp, y dược và công nghiệp quốc phòng, thúc đẩy sự phát triển của các ngành nghề liên quan.