Luận văn thạc sĩ quản trị kinh doanh nghiên cứu việc vận dụng chính sách kế toán trong thao túng báo cáo tài chính của các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán việt nam

Nghiên cứu vận dụng chính sách kế toán trong thao túng báo cáo tài chính của doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

• Tác giả: Vo Thi My Phu
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Hưng
• Trường học: Đại Học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Nghiên Cứu Chính Sách Kế Toán Và Thao Túng Báo Cáo Tài Chính Doanh Nghiệp Niêm Yết Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài
• 2. Mục tiêu nghiên cứu
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 4. Phương pháp nghiên cứu
• 5. Bố cục đề tài
• 6. Tổng quan tài liệu nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH KẾ TOÁN VÀ THAO TÚNG BÁO CÁO TÀI CHÍNH
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ CHÍNH SÁCH KẾ TOÁN VIỆT NAM
• 1.1.1. Khái niệm chính sách kế toán
• 1.1.2. Lựa chọn chính sách kế toán
• 1.1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán
• 1.1.4. Một số chính sách kế toán chủ yếu doanh nghiệp thường vận dụng trong thao túng báo cáo tài chính
• 1.2. TỔNG QUAN VỀ THAO TÚNG BÁO CÁO TÀI CHÍNH
• 1.2.1. Các yếu tố thúc đẩy việc thao túng báo cáo tài chính để thực hiện hành vi thao túng báo cáo tài chính
• 1.2.2. Phương pháp thực hiện hành vi thao túng báo cáo tài chính
• 1.2.3. Thao túng báo cáo tài chính giữa pháp luật và gian lận
• 1.3. Một số công trình nghiên cứu về vận dụng chính sách kế toán nhằm thao túng báo cáo tài chính
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VIỆC VẬN DỤNG CHÍNH SÁCH KẾ TOÁN TRONG THAO TÚNG BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM TỪ NĂM 2008 - NĂM 2013
• 2.1.1. Thực trạng thị trường chứng khoán Việt Nam
• 2.1.2. Ngành nghề kinh doanh
• 2.1.3. Tình hình thao túng trên báo cáo tài chính của các doanh nghiệp niêm yết
• 2.2. PHÂN TÍCH VIỆC VẬN DỤNG CHÍNH SÁCH KẾ TOÁN TRONG THAO TÚNG BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM
• 2.2.1. Phương pháp nghiên cứu và chọn mẫu
• 2.2.2. Lợi dụng chính sách doanh thu để thực hiện hành vi thao túng báo cáo tài chính của các doanh nghiệp
• 2.2.3. Lợi dụng chính sách ước tính kế toán để thực hiện hành vi thao túng báo cáo tài chính của các doanh nghiệp
• 2.2.4. Lợi dụng chính sách ghi nhận giá trị tài sản để thực hiện hành vi thao túng báo cáo tài chính của các doanh nghiệp
• 2.2.5. Lợi dụng chính sách thay đổi phương pháp tính giá hàng tồn kho
• 2.2.6. Lợi dụng chính sách ghi nhận chi phí để thực hiện hành vi thao túng báo cáo tài chính của các doanh nghiệp
• 2.2.7. Kết quả nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO KHẢ NĂNG NGĂN NGỪA VÀ PHÁT HIỆN THAO TÚNG BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM
• 3.1. GIẢI PHÁP NHẰM NGĂN NGỪA THAO TÚNG BÁO CÁO TÀI CHÍNH
• 3.1.1. Đối với doanh nghiệp
• 3.1.2. Đối với nhà nước
• 3.2. GIẢI PHÁP NÂNG CAO KHẢ NĂNG PHÁT HIỆN THAO TÚNG BÁO CÁO TÀI CHÍNH
• 3.2.1. Đối với nhà đầu tư
• 3.2.2. Đối với nhà nước
• 3.2.3. Đối với doanh nghiệp
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (Bản sao)
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu chung về chính sách kế toán và thao túng báo cáo tài chính

Chính sách kế toán đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý tài chính của các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam. Việc áp dụng chính sách kế toán đúng cách giúp doanh nghiệp thể hiện tình hình tài chính một cách chính xác và minh bạch. Tuy nhiên, bên cạnh đó, một số doanh nghiệp lại lạm dụng các quy định trong chuẩn mực kế toán để thực hiện thao túng báo cáo tài chính. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của doanh nghiệp mà còn gây ra những rủi ro tài chính lớn cho nhà đầu tư và thị trường chứng khoán. Theo một nghiên cứu, có khoảng 30% doanh nghiệp niêm yết đã có dấu hiệu thao túng báo cáo tài chính, điều này đặt ra câu hỏi về tính minh bạch trong quản lý tài chính.

1.1. Tầm quan trọng của chính sách kế toán

Chính sách kế toán là khung pháp lý giúp doanh nghiệp thực hiện các hoạt động tài chính một cách hợp pháp và hiệu quả. Việc áp dụng chính sách này không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ các quy định của pháp luật mà còn tạo ra sự tin tưởng từ phía nhà đầu tư. Theo chuẩn mực kế toán, doanh nghiệp cần thực hiện việc ghi nhận, đo lường và báo cáo tài chính một cách chính xác. Điều này giúp đảm bảo rằng các thông tin tài chính được cung cấp cho thị trường là đáng tin cậy, từ đó giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư. Những doanh nghiệp có chính sách kế toán rõ ràng thường có khả năng thu hút vốn đầu tư cao hơn, nhờ vào sự minh bạch trong báo cáo tài chính.

II. Thực trạng thao túng báo cáo tài chính tại doanh nghiệp niêm yết

Thao túng báo cáo tài chính đã trở thành một vấn đề nhức nhối trong môi trường kinh doanh hiện nay, đặc biệt là tại các doanh nghiệp niêm yết. Các hình thức thao túng phổ biến bao gồm việc điều chỉnh doanh thu, chi phí và tài sản để tạo ra hình ảnh tài chính tích cực hơn so với thực tế. Một nghiên cứu cho thấy rằng, trong giai đoạn từ 2008 đến 2013, có khoảng 40% doanh nghiệp niêm yết đã thực hiện các hành vi thao túng báo cáo tài chính nhằm mục đích nâng cao giá trị cổ phiếu. Điều này không chỉ vi phạm chuẩn mực kế toán mà còn gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho thị trường chứng khoán Việt Nam.

2.1. Các hình thức thao túng báo cáo tài chính

Các doanh nghiệp niêm yết thường sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để thao túng báo cáo tài chính. Một trong những phương pháp phổ biến là ghi nhận doanh thu trước khi thực sự phát sinh, từ đó làm tăng doanh thu trên báo cáo tài chính. Ngoài ra, một số doanh nghiệp cũng áp dụng các phương pháp khấu hao tài sản không đúng cách để giảm chi phí, từ đó làm tăng lợi nhuận. Theo các chuyên gia, việc thao túng báo cáo tài chính không chỉ vi phạm pháp luật mà còn làm giảm tính minh bạch của thị trường, dẫn đến sự mất niềm tin từ phía nhà đầu tư.

III. Giải pháp nâng cao tính minh bạch trong báo cáo tài chính

Để giảm thiểu tình trạng thao túng báo cáo tài chính, việc nâng cao tính minh bạch trong báo cáo tài chính là rất cần thiết. Các doanh nghiệp cần thực hiện việc công bố thông tin tài chính một cách đầy đủ và chính xác, đồng thời tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật. Một giải pháp quan trọng là tăng cường hoạt động kiểm toán độc lập, giúp phát hiện và ngăn chặn các hành vi gian lận trong báo cáo tài chính. Theo các chuyên gia, việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý tài chính cũng có thể giúp nâng cao tính minh bạch và giảm thiểu rủi ro thao túng báo cáo tài chính.

3.1. Tăng cường kiểm toán độc lập

Việc tăng cường kiểm toán độc lập có thể giúp phát hiện sớm các hành vi thao túng báo cáo tài chính. Các công ty kiểm toán cần thực hiện kiểm tra định kỳ và đột xuất đối với các doanh nghiệp niêm yết, từ đó đảm bảo rằng các báo cáo tài chính được lập đúng theo chuẩn mực kế toán. Ngoài ra, việc công khai kết quả kiểm toán cũng giúp tăng cường tính minh bạch và tạo niềm tin cho nhà đầu tư. Theo thống kê, các doanh nghiệp có kiểm toán độc lập thường có báo cáo tài chính đáng tin cậy hơn và ít xảy ra tình trạng thao túng hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2008 - 2013 đã chứng kiến những biến động sâu sắc với sự sụt giảm nghiêm trọng của các chỉ số, tiêu biểu là năm 2011 khi HNX-Index giảm 48,6% và VN-Index giảm 27,5%, kéo theo 62% số lượng cổ phiếu rơi xuống dưới mệnh giá. Trong bối cảnh khó khăn kinh tế và thanh khoản suy giảm, vấn đề minh bạch thông tin tài chính trở thành tâm điểm báo động khi có tới 69 trong tổng số 88 doanh nghiệp niêm yết (chiếm tỷ lệ 75%) công bố báo cáo tài chính năm 2008 có sự chênh lệch lớn về lợi nhuận sau thuế trước và sau kiểm toán. Thực trạng này bắt nguồn từ việc các nhà quản trị tận dụng các kẽ hở và "khoảng không tự do" trong hệ thống chuẩn mực kế toán để can thiệp, điều chỉnh số liệu nhằm phục vụ các mục tiêu chủ quan.

Luận văn tập trung giải quyết vấn đề thao túng báo cáo tài chính thông qua việc vận dụng các chính sách kế toán tại các doanh nghiệp niêm yết trên hai sàn HOSE và HNX. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về chính sách kế toán và hành vi thao túng thông tin; khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng sai phạm trong giai đoạn 2008 - 2013; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao khả năng phòng ngừa, phát hiện gian lận. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc bảo vệ quyền lợi cổ đông, hỗ trợ các định chế tài chính định giá chính xác doanh nghiệp trong tổng quy mô vốn hóa hơn 810.272 tỷ đồng trên sàn HOSE, đồng thời hạn chế rủi ro thị trường khi từng có đến 45% doanh nghiệp điều chỉnh giảm lợi nhuận sau kiểm toán trong năm 2010.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của Lý thuyết đại diện (Agency Theory) và Lý thuyết kế toán thực chứng (Positive Accounting Theory). Theo Lý thuyết đại diện, sự tách biệt giữa quyền sở hữu và quyền quản lý tạo ra xung đột lợi ích, thôi thúc các nhà quản trị sử dụng các xét đoán kế toán chủ quan để vẽ nên bức tranh tài chính màu hồng nhằm bảo vệ vị thế cá nhân hoặc hưởng các khoản thưởng theo hiệu quả hoạt động. Trong khi đó, Lý thuyết kế toán thực chứng giải thích các động cơ lựa chọn chính sách kế toán xuất phát từ áp lực thị trường khi cổ phiếu bị định giá quá cao (Overvaluation), động cơ nợ vay để tránh vi phạm các cam kết tín dụng, và động cơ tối ưu hóa nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp. Điển hình, khi thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp chuyển dịch từ 25% năm 2013 xuống còn 22% vào năm 2014, doanh nghiệp có động cơ chuyển dịch 200.000 đơn vị thu nhập chịu thuế sang năm sau để hưởng mức chênh lệch thuế 3%, tiết kiệm trực tiếp 6.000 đơn vị chi phí thuế.

Các khái niệm trọng tâm được chuẩn hóa bao gồm:

• Chính sách kế toán: Toàn bộ các nguyên tắc, cơ sở và phương pháp kế toán cụ thể được doanh nghiệp áp dụng nhất quán trong việc lập và trình bày báo cáo tài chính theo Chuẩn mực Kế toán Việt Nam số 01.
• Thao túng báo cáo tài chính: Hành vi có chủ ý của nhà quản trị nhằm can thiệp, kiểm soát và làm sai lệch bức tranh kinh tế thực tế của đơn vị để đạt được kết quả mong muốn.
• Ước tính kế toán: Quá trình xét đoán giá trị dựa trên các dữ liệu tin cậy nhất tại thời điểm lập báo cáo đối với các khoản mục chưa chắc chắn như dự phòng nợ khó đòi, dự phòng giảm giá đầu tư tài chính và khấu hao tài sản cố định theo Chuẩn mực Kế toán Việt Nam số 18.
• Gian lận báo cáo tài chính: Hành vi cố ý bỏ sót, ghi sai nghiệp vụ hoặc xuyên tạc các thông tin trọng yếu theo định nghĩa của Ủy ban Treadway năm 1987 nhằm đánh lừa người sử dụng thông tin.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ báo cáo tài chính kiểm toán của 662 doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), kết hợp các cổng thông tin tài chính Vietstock và StoxPlus.

Cỡ mẫu nghiên cứu chuyên sâu bao gồm 104 doanh nghiệp niêm yết có dấu hiệu tài chính bất thường trong năm 2012. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) được áp dụng dựa trên các tiêu chí nhận diện rủi ro cao: lợi nhuận biến động trên 50% sau kiểm toán, kiểm toán viên đưa ra ý kiến ngoại trừ hoặc nhấn mạnh về các khoản trích lập dự phòng, và có sự dịch chuyển đột biến của các chỉ số nợ vay trên vốn chủ sở hữu. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả, phân tích so sánh tỷ số và phân loại nhóm chỉ tiêu là nhằm định lượng trực quan, rõ nét mức độ ảnh hưởng của từng nhóm chính sách kế toán lên kết quả kinh doanh mà không bị phụ thuộc vào các giả định phân phối phức tạp. Timeline nghiên cứu bao quát chuỗi thời gian 6 năm từ năm 2008 đến năm 2013, làm nổi bật chu kỳ biến động trước và sau khủng hoảng tài chính.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng trên mẫu 104 doanh nghiệp có dấu hiệu bất thường năm 2012 đã chỉ ra 5 nhóm kỹ thuật vận dụng chính sách kế toán chủ yếu để thao túng báo cáo tài chính:

• Lợi dụng chính sách ước tính kế toán: Đây là phương thức phổ biến nhất, xuất hiện tại 40 trên 104 doanh nghiệp, chiếm tỷ lệ cao nhất là 38,46%. Các doanh nghiệp chủ yếu trì hoãn hoặc trích lập thiếu dự phòng nợ phải thu khó đòi, dự phòng giảm giá hàng tồn kho và dự phòng giảm giá đầu tư tài chính khi thị trường chứng khoán giảm sâu. Ngoài ra, việc tùy ý kéo dài thời gian trích khấu hao tài sản cố định từ 15 năm lên 25 năm cũng được sử dụng như một chiếc van điều tiết để giảm chi phí khấu hao trong kỳ, làm tăng lợi nhuận kế toán.
• Lợi dụng chính sách ghi nhận doanh thu: Chiếm vị trí thứ hai với 38 doanh nghiệp, tương đương 36,54%. Thủ thuật tập trung vào việc ghi nhận trước doanh thu khi chưa chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích gắn liền với quyền sở hữu sản phẩm, hoặc chủ quan nâng cao tỷ lệ hoàn thành công việc trong các hợp đồng xây dựng, dịch vụ dài hạn.
• Lợi dụng chính sách ghi nhận chi phí: Ghi nhận tại 34 doanh nghiệp, chiếm tỷ lệ 32,23%. Doanh nghiệp thực hiện vốn hóa sai quy định các chi phí nghiên cứu, chi phí quảng cáo và chi phí đào tạo vào nguyên giá tài sản vô hình thay vì ghi nhận vào chi phí sản xuất kinh doanh trong kỳ theo Chuẩn mực Kế toán số 04, hoặc cố tình trì hoãn phân bổ các khoản chi phí trả trước dài hạn.
• Lợi dụng chính sách ghi nhận giá trị tài sản và định giá hàng tồn kho: Ghi nhận giá trị tài sản sai lệch chiếm 9,62% (10 doanh nghiệp) và thay đổi phương pháp tính giá xuất kho chiếm 6,73% (7 doanh nghiệp). Việc chuyển đổi phương pháp định giá từ bình quân gia quyền sang nhập trước - xuất trước (FIFO) trong giai đoạn giá cả biến động đã trực tiếp làm thay đổi giá vốn hàng bán và giá trị tổng tài sản cuối kỳ.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh sự chênh lệch rõ nét giữa các ngành nghề. Trong khi ngành Công nghiệp tập trung 100 doanh nghiệp trên HOSE (chiếm 36,5% số lượng công ty) thường xuyên can thiệp vào phương pháp định giá hàng tồn kho và chi phí dở dang, thì ngành Tài chính với 13 công ty nhưng chiếm tới 35,8% tổng giá trị vốn hóa (đạt 290.110 tỷ đồng) lại chủ yếu thao túng thông qua các khoản dự phòng rủi ro đầu tư và nợ xấu. Trên biểu đồ phân bổ cơ cấu sai phạm, chính sách ước tính kế toán và doanh thu tạo thành hai cột trụ chiếm hơn 70% tổng các hành vi can thiệp số liệu.

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng này bắt nguồn từ áp lực thanh khoản khi tỷ lệ nợ xấu của toàn hệ thống ngân hàng được công bố lên tới 10% vào năm 2012 (thay vì mức 4% báo cáo trước đó), khiến các doanh nghiệp có tỷ số nợ vay trên vốn chủ sở hữu cao buộc phải làm đẹp chỉ số tài chính để tiếp cận nguồn vốn tín dụng. So sánh với các phát hiện trong báo cáo điều tra gian lận toàn cầu của Hiệp hội Điều tra Gian lận Hoa Kỳ (ACFE), hành vi thao túng tại Việt Nam mang tính hệ thống cao do sự mâu thuẫn giữa chuẩn mực và văn bản dưới luật, điển hình là xung đột trong ghi nhận chênh lệch tỷ giá giữa Chuẩn mực Kế toán số 10 và Thông tư 201/2009/TT-BTC. Hậu quả là thị trường ghi nhận làn sóng 21 doanh nghiệp bị hủy niêm yết chỉ trong 6 tháng đầu năm 2013 do thua lỗ lũy kế bị che giấu trong nhiều năm phát lộ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao tính minh bạch và lành mạnh hóa thị trường chứng khoán, các nhóm giải pháp hành động cụ thể cần được triển khai:

• Hoàn thiện khung pháp lý và chuẩn mực kế toán: Bộ Tài chính cần đẩy nhanh lộ trình ban hành hệ thống Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế (IFRS) thay thế cho VAS, đồng thời rà soát và xử lý dứt điểm các điểm nghẽn xung đột văn bản như Thông tư 201/2009/TT-BTC trong giai đoạn 2015 - 2016. Thiết lập mức chế tài xử phạt hành chính có tính răn đe cao, nâng mức phạt tiền từ khung cố định 50 - 100 triệu đồng lên mức phạt tương đương 5% đến 10% giá trị số liệu bị cố tình làm sai lệch trên báo cáo tài chính.
• Nâng cao tiêu chuẩn công bố thông tin: Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và hai Sở Giao dịch Chứng khoán cần áp dụng quy định bắt buộc doanh nghiệp niêm yết phải trình bày số liệu báo cáo tài chính liên tục 3 năm gần nhất thay vì 2 năm như hiện hành. Bắt buộc 100% doanh nghiệp phải thuyết minh chi tiết danh mục đầu tư tài chính tại mục V.13 trên Bản thuyết minh báo cáo tài chính, đặt mục tiêu giảm tỷ lệ doanh nghiệp có chênh lệch lợi nhuận sau kiểm toán từ 75% xuống dưới mức 10%.
• Thắt chặt kiểm soát độc lập từ kiểm toán: Hội Kiểm toán viên Hành nghề Việt Nam (VACPA) cần chuẩn hóa quy trình kiểm toán đặc biệt đối với các khoản ước tính kế toán vượt quá 5% tổng tài sản. Quy định bắt buộc luân chuyển kiểm toán viên hành nghề ký báo cáo sau tối đa 3 năm liên tiếp để loại trừ xung đột lợi ích kinh tế giữa công ty kiểm toán và khách hàng.
• Tăng cường kiểm soát nội bộ tại doanh nghiệp: Ban quản trị các công ty niêm yết cần củng cố vai trò độc lập của Ban kiểm soát, xây dựng quy chế phê duyệt chặt chẽ đối với mọi thay đổi trong phương pháp tính giá hàng tồn kho và thời gian khấu hao tài sản cố định, đảm bảo mức độ sai lệch trọng yếu hàng năm được kiểm soát dưới 1% tổng doanh thu thuần.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Nhà đầu tư cá nhân và tổ chức: Giúp trang bị bộ công cụ nhận diện các dấu hiệu bất thường trên báo cáo tài chính, phòng tránh bẫy thu nhập ảo từ 45% doanh nghiệp từng điều chỉnh giảm lợi nhuận, từ đó đưa ra quyết định phân bổ vốn an toàn trong thị trường giao dịch có quy mô vượt 270.000 tỷ đồng.
• Kiểm toán viên độc lập và chuyên viên phân tích tài chính: Cung cấp danh mục kiểm tra trọng yếu tập trung vào 38,46% sai phạm từ ước tính kế toán và 36,54% sai phạm từ ghi nhận doanh thu, giúp tối ưu hóa 30% thời gian đánh giá rủi ro kiểm toán và thẩm định giá trị doanh nghiệp.
• Ban quản trị, Kế toán trưởng và Ban kiểm soát doanh nghiệp: Giúp định hình khung quản trị kế toán chuẩn mực, tuân thủ đúng quy định pháp luật để ngăn ngừa rủi ro sai phạm dẫn đến việc bị đình chỉ giao dịch hoặc hủy niêm yết bắt buộc như 21 trường hợp năm 2013.
• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm từ 104 hồ sơ doanh nghiệp phục vụ cho công tác hoàn thiện thể chế giám sát, nâng cao chất lượng thông tin thị trường chứng khoán Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

• Doanh nghiệp niêm yết thường lạm dụng chính sách kế toán nào nhất để thao túng lợi nhuận? Theo số liệu khảo sát từ 104 doanh nghiệp có dấu hiệu bất thường, chính sách ước tính kế toán bị lạm dụng nhiều nhất với tỷ lệ 38,46%. Các thủ thuật chính gồm trích lập thiếu dự phòng nợ khó đòi, dự phòng giảm giá đầu tư tài chính và tùy tiện kéo dài thời gian khấu hao tài sản cố định từ 15 năm lên 25 năm nhằm giảm áp lực chi phí.

• Vì sao sự thay đổi thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp lại thúc đẩy hành vi thao túng báo cáo tài chính? Khi thuế suất giảm từ 25% năm 2013 xuống 22% năm 2014, doanh nghiệp có động cơ trì hoãn ghi nhận doanh thu hoặc tăng chi phí trong năm 2013 để dịch chuyển 200.000 đơn vị thu nhập sang năm 2014. Hành vi này giúp doanh nghiệp tiết kiệm 3% nghĩa vụ thuế, tương đương 6.000 đơn vị chi phí nộp ngân sách.

• Thao túng báo cáo tài chính khác với gian lận kế toán thuần túy như thế nào? Thao túng báo cáo tài chính ban đầu có thể là sự vận dụng linh hoạt các "khoảng không tự do" mà chuẩn mực kế toán cho phép. Tuy nhiên, khi vượt quá giới hạn bằng các hành vi như làm giả chứng từ, giấu bớt thông tin trọng yếu hoặc cố tình bỏ sót nghiệp vụ, hành vi này sẽ trở thành gian lận kế toán bất hợp pháp.

• Sự chênh lệch lớn giữa lợi nhuận trước và sau kiểm toán phản ánh điều gì về chất lượng thông tin? Sự chênh lệch này, điển hình là 75% doanh nghiệp có sai lệch trong năm 2008 và 45% điều chỉnh giảm năm 2010, phản ánh chất lượng thông tin công bố ban đầu có độ tin cậy thấp. Doanh nghiệp thường công bố số liệu sơ bộ cao để tạo hiệu ứng tâm lý ngắn hạn cho giá cổ phiếu trước khi bị kiểm toán viên điều chỉnh giảm.

• Nhà đầu tư có thể phát hiện việc kéo dài thời gian khấu hao để thổi phồng lợi nhuận bằng cách nào? Nhà đầu tư cần đối chiếu Bản thuyết minh báo cáo tài chính tại phần chính sách kế toán tài sản cố định qua các năm liên tiếp. Nếu thời gian sử dụng hữu ích tăng lên mà không đi kèm đầu tư nâng cấp lớn hoặc có sự sụt giảm bất thường của chi phí khấu hao trong khi nguyên giá không đổi, đó là dấu hiệu của việc can thiệp lợi nhuận.

Kết luận

• Luận văn đã lượng hóa toàn diện thực trạng thao túng báo cáo tài chính tại 104 công ty niêm yết với 38,46% sai phạm từ ước tính kế toán và 36,54% từ chính sách doanh thu.
• Làm rõ các động cơ chi phối hành vi can thiệp số liệu kế toán xuất phát từ áp lực nợ xấu 10% của hệ thống và sự chênh lệch thuế suất thu nhập doanh nghiệp 3%.
• Nhận diện những lỗ hổng pháp lý trọng yếu giữa Chuẩn mực Kế toán Việt Nam và các thông tư hướng dẫn thực hiện.
• Đóng góp khung lý thuyết và thực tiễn vững chắc giúp người sử dụng thông tin bóc tách 5 nhóm kỹ thuật làm đẹp báo cáo tài chính.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp lộ trình 2015 - 2016 nhằm nâng cao tính minh bạch, hạn chế nguy cơ 21 doanh nghiệp bị hủy niêm yết trong một kỳ kế toán.

Để bảo vệ nguồn vốn và tối ưu hóa hiệu quả đầu tư, các cá nhân và tổ chức cần chủ động áp dụng các bộ tiêu chí phân tích chính sách kế toán được tổng kết trong công trình này nhằm sàng lọc và nhận diện chính xác chất lượng lợi nhuận của doanh nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐÈ LÝ LUẬN VẺ CHÍNH SÁCH KÉ TOÁN 'VÀ THAO TÚNG BÁO CÁO TÀI CHÍNH 1. TÔNG QUAN VỀ CHÍNH SÁCH KẾ TOÁN VIỆT NAM. Khái niệm chính sách kế toá Chính sách kế toán là các nguyên tắc, cơ sở và các phương pháp kế toán cụ thể được doanh nghiệp áp dụng trong việc lập và trình bày báo cáo tài chính Chính sách kế toán là những nguyên tắc: Kế toán phải tuân theo các. nguyên tắc kế toán khi lập báo cáo.

Đây là những nguyên tắc chung mà tất cả doanh nghiệp phải áp dụng, như nguyên tắc kỳ kế toán, nguyên tắc phù hợp, nguyên tắc giá gốc, cơ sở dồn h. Chính sách kế toán là những lựa chọn: Chuẩn mực kế toán cho phép doanh nghiệp có thể lựa chọn các phương pháp kế toán khác nhau cho phù hợp với đặc điểm và mục tiêu của doanh nghiệp. Việc lựa chọn và áp dụng các phương pháp khác nhau trong một chính sách kế toán sẽ làm thay đổi thông tin trình bảy trên các báo cáo tải chính hay thông tin cung cấp ra bên ngoài. Chính sách kể toán là ước tính kề toán: Ước tính kế toán là các nguyên tắc đo lường đối tượng kế toán mà công ty tự xây dựng do chuẩn mực không, thé bao quát hóa mọi vấn đề phát sinh tại các doanh nghiệp.

Lựa chọn chính sách kế toán Lựa chọn chính sách kế toán là việc chọn lựa có cân nhắc nằm trong. khuôn khổ của chuẩn mực kế toán về các nguyên tắc, cơ sở và các phương. pháp toán mà doanh nghiệp có thể áp dụng trong các trường hợp khác nhau nhằm phục vụ cho mục đích chủ quan của nhà quản trị. Vige vận dụng chính sách kế toán khác nhau sẽ cho phép các nhà quản trị công ty có khả năng điều chính lợi nhuận của doanh nghiệp tăng hay giảm theo chủ ý của nhà quản trị.

Đồng thời việc vận dụng các chính sách kế toán khác nhau có thể giúp nhà quản trị làm đẹp báo cáo tải chính của mình khi cần thiết. Lựa chọn chính sách ế toán tùy thuộc vào mục tiêu của mỗi doanh. nghiệp, hai mục tiêu có sự tác động lớn đến việc lựa chọn chính sách kế toán của đoanh nghiệp là mục tiêu lợi nhuận và mục tiêu thuế thu nhập doanh nghiệp. ~ Mục tiêu lợi nhuận: là việc vận dụng các chính sách kế toán nhằm đạt được lợi nhuận mong muốn, có thể là tăng lợi nhuận hay giảm lợi nhuận điều này phụ thuộc vào từng thời điểm cụ thể.

Với mục tiêu này thường tác động, đến nhà đầu tư, cổ đông hiện hữu của doanh nghiệp, khách hàng, hay các tổ chức tín dụng, ~ Mục tiêu thuế thu nhập doanh nghiệp: Néu mức thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp thay đổi thì các nhà quản trị sẽ vận dụng chính sách kế toán sao cho mức thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp cho nhà nước là thấp. Nhưng khi mức thuế suất không thay đỗi thì doanh nghiệp vẫn vận dụng. chính sách kế toán để làm cho số tiền thuế phải nộp tại thời điểm hiện tại thấp. hơn tương lai, khoản tiền thuế được chuyển sang tương lai sẽ được dùng vào.

việc đầu tư và các nhu cầu khác của doanh nghiệp. Hơn nữa, việc vận dụng chính sách kế toán còn phụ thuộc vào hình thức sở hữu vốn của doanh nghiệp. Trong trường hợp doanh nghiệp không sử dụng nguồn vốn vay thì có xu hướng vận dụng chính sách kế toán làm tăng, thu nhập, như sử dụng phương pháp khấu hao theo đường thẳng, tính giá trị hàng xuất kho theo phương pháp nhập trước xuất trước (FIFO) (Theo V. Gopalakrishnan — 1994), 10 Bên cạnh đó cẳn đẻ.

cập đến khả năng vận dụng chính sách kế toán của. nhân viên kế toán tại doanh nghiệp. Đội ngũ nhân viên giỏi, có kinh nghiệm, vận dụng chính sách kế toán một cách nhuần nhuyễn sẽ giúp cho doanh nghiệp đạt được những mục tiêu mong muốn. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán.

Các yếu tố sau được tổng hợp từ nghiên cứu của TS. Đường Nguyễn Hưng, Đề tài NCKH: "Quản trị lợi nhuận thông qua lựa chọn chính sách kế oán trong các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoản Việt Nam", năm 2012: ~ Trình độ của kế toán viên: Trên góc độ vận dụng chuẩn mực kể toán, trình độ của kế toán viên ảnh. hưởng đến khả năng lựa chọn các kỹ thuật, các chính sách kế toán phù hợp. vào điều kiện cụ thể của doanh nghiệp.

Doanh nghiệp có trình độ kế toán cao, sẽ có điều kiện vận dụng các phương pháp kế toán phúc tạp hơn và vận dụng, đúng đắn hơn các phương pháp kế toán. ~ Mức độ phức tạp của các chuẩn mực: 'Vấn đề này về cơ bản cũng liên quan đến trình độ của kế toán viên, khả. năng thu thập và xử lý thông tin, lựa chọn chính sách kế toán với kết quả hữu. dụng của thông tin kế toán có được.

~ Nhân thức, mục tiêu quản trị của chủ doanh nghiệp: Mục tiêu quản trị của doanh nghiệp ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán. Đây là ảnh hưởng quan trọng. Chẳng hạn, chuẩn mực kế toán hiện nay cho phép các doanh nghiệp có quyền nhất định trong trong việc lựa. chọn các phương pháp khẩu hao tài sản cố định cũng như sự linh động trong việc dự tính thời gian sử dụng hữu ích của tài sản cố định.

Theo đó, các doanh nghiệp có thể lựa chọn một phương pháp khấu hao cho mục dich ké toán khác. với phương pháp khấu hao cho mục đích thuế. Điều này giúp cho các nhà " quản trị doanh nghiệp tính toán mức độ khấu hao hợp lý đẻ đảm bảo thời gian. thu héi lượng vốn đầu tư vào tài sản cố định, chủ động trong việc đổi mới nhanh chóng máy móc thiết bị, hiện đại hóa quy trình sản xuất kinh doanh.

“Tuy nhiên, cần có sự kết hợp hài hòa vấn đề đó với mục tiêu lợi nhuận, phù hợp với chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp trong từng thời kỳ, từng loại sản phẩm và từng thí trường. Trên khía cạnh này chính sách khấu hao trở thành một chính sách quan trọng của doanh nghiệp. ~ Quy mô và loại hình kinh doanh của doanh nghiệp: ¬+ Loại hình kinh doanh: Với mỗi loại hình doanh nghiệp thường có các lựa chọn chính sách kế toán khác nhau. Chẳng hạn, các doanh nghiệp sản xuất thường quan tâm đến việc lựa chọn các phương pháp tính giá thành sản phẩm, các doanh nghiệp thương mại lại thường quan tâm đến phương pháp kê khai hàng tồn kho hay.

phương pháp tính giá hàng xuất kho, các công ty tín dụng thì quan tâm đến các chính sách cho vay, tỷ giá. + Quy mô doanh nghiệp: Trong nhiều nghiên cứu về kế toán, quy mô được coi là nhân tố ảnh. hưởng đáng kể đến việc lựa chọn chính sách kế toán của doanh nghiệp. Các doanh nghiệp có quy mô lớn thường hoạt động trên nhiều lĩnh vực khác nhau, mức độ phức tạp của các nghiệp vụ kinh tế cao và do vậy yêu cầu của việc lựa chọn các chính sách kế toán phù hợp cho doanh nghiệp cao hơn các doanh nghiệp có quy mô hoạt động nhỏ.

Ở khía cạnh khác, các doanh nghiệp có quy mô lớn thường có nhiều nguồn lực tài chính để thực hiện các chuẩn mực kế toán cũng như thực hiện việc lựa chọn các chính sách kế toán mới. nghiệp nhỏ hơn lại thấy rằng lợi ích từ việc thực hiện các chuẩn mực, thay đôi chính sách không đủ để bù đắp c nguồn lực bỏ ra để mua phần mềm, tư vấn. hay đảo tạo nhân viên 12 ~ Ảnh hưởng của tổ chức kiểm toán hay vai trò của thanh tra, kiểm tra Al- Baskeki (1995) cho rằng công ty kiểm toán có ảnh hưởng đáng kế đến quyết định của doanh nghiệp trong việc lựa chọn các chuẩn mực kế toán. Trong điều kiện Việt Nam, nếu báo cáo tài chính của một doanh nghiệp được.

kiểm toán thì mức độ tuân thủ và vận dụng các chuẩn mực kế toán sẽ cao hơn. những doanh nghiệp không bắt buộc kiểm toán. ~ Ảnh hưởng của thuế: Công việc ghi nhận và do lường kế toán thường đựa trên cơ sở qui định của thuế, dẫn đến không có sự khác biệt giữa lợi nhuận kế toán và thuế. Nhận thức đó đã ăn sâu và tác động rất lớn vào hành vi của người làm kể toán, dù những cải cách gần đây đã thay.

tác động của thuế với kế toán. hưởng rất lớn đến việc lựa chọn chính sách kế toán. Vì mục đích giảm thuế phải nộp, doanh nghiệp sẽ lựa chọn những chính sách kể toán phù hợp. sao cho giảm lợi nhuận trên báo cáo tài chính xuống.

~ Khả năng sinh lời Các nghiên cứu về ảnh hưởng của nhân tổ này cũng không nhất quán. Tuy vậy, ở Việt Nam cần xem xét nhân tố này để xem xét hành vi của người kế toán để đảm bảo chất lượng thông tin của báo cáo tài chính. Cơ sở của vấn. đề là nhiều ý kiến cho rằng, mối quan tâm của chủ doanh nghiệp là làm sao.

tối thiểu số thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp. Điều này sẽ dẫn đến tỉnh. trạng vận dụng sai lệch đáng kể chế độ kế toán theo hướng tiêu cực. Những yếu tổ trên được TS.

Dường Nguyễn Hưng tổng hợp từ nghiên cứu của TS. Trần Đình Khôi Nguyên (2010) về việc lựa chọn chính sách kế toán ở các doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam. Tuy nhiên TS Đường Nguyễn Hưng có phân tích thêm: *Trên đây là tổng hợp các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn các chính sách kế toán của doanh nghiệp. Cần chú ý rằng các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán trên được xem xét với 13 đối tượng áp dụng là các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Trong nghiên cứu này, đối tượng là các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Do vậy, tác động của các yếu tổ có thể theo chiều hướng khác với nhận định của T§. Trần Đình Khôi Nguyên. Chúng tôi cho rằng các yếu tố như Trình độ.

của kế toán viên; Mức độ phức tạp của các chuẩn mực; Ảnh hưởng của thuế va Khả năng sinh lời là những yếu tổ ít có tác động đến việc lựa chọn chính sách kế toán của các doanh nghiệp niêm yết bởi vì quy mô của các doanh. nghiệp niêm yết lớn hơn nhiều, đồng thời, yếu tố quan trọng là các doanh. nghiệp niêm yết phải tuân thủ rất nhiều các chuẩn mực kế toán, các yêu cầu. công bố thông tin cũng như các quy định pháp lý khác của cơ quan quản lý nhà nước.

Các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán cũng là đổi tượng bắt buộc của kiểm toán. Theo chúng tôi, dù có nhiều yếu tố tác động.