Nghiên Cứu Chính Sách Hướng Biển Của Chúa Nguyễn Trong Thế Kỷ XVI - XVIII

Luận án tiến sĩ phân tích nhận thức về biển và chính sách hướng biển của các chúa nguyễn đàng trong thế kỷ xvi thế kỷ xviii, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Anh Tuấn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử
• Đề tài: Nghiên Cứu Chính Sách Hướng Biển Của Chúa Nguyễn Trong Thế Kỷ XVI - XVIII
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• KÝ HIỆU VIẾT TẮT
• THUẬT NGỮ - ĐƠN VỊ ĐO LƯỜNG - TIỀN TỆ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Nghiên cứu bối cảnh khu vực, thế giới và vương quốc Đàng Trong thế kỷ XVI - XVIII
• 1.1.2. Những nghiên cứu về tư duy hướng biển của chúa Nguyễn
• 1.1.3. Những nghiên cứu về chính sách hướng biển của chúa Nguyễn
• 1.1.4. Nghiên cứu về hiệu quả và tác động của chính sách hướng biển
• 1.2. Đánh giá chung các công trình nghiên cứu và những vấn đề cần đi sâu nghiên cứu
• 1.2.1. Những vấn đề các công trình nghiên cứu đã giải quyết mà luận án có thể kế thừa
• 1.2.2. Những vấn đề luận án cần đi sâu nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN NHẬN THỨC VÀ CHÍNH SÁCH HƯỚNG BIỂN CỦA CHÚA NGUYỄN Ở ĐÀNG TRONG
• 2.1. Hoạt động giao thương quốc tế thế kỷ XVI - XVIII
• 2.1.1. “Thời đại thương mại” và chính sách biển của một số quốc gia trong khu vực
• 2.1.2. Các nhóm thương nhân Phương Tây
• 2.2. Yếu tố địa chính trị và nhu cầu hướng biển của “vùng đất mới”
• 2.2.1. Sản phẩm tự nhiên
• 2.2.2. Cư dân và truyền thống biển
• 2.2.3. Vai trò của một số chúa Nguyễn tiêu biểu
• 3. CHƯƠNG 3: NHẬN THỨC VỀ BIỂN CỦA CÁC CHÚA NGUYỄN Ở ĐÀNG TRONG THẾ KỶ XVI - XVIII
• 3.1. Nhận thức về biển của các quốc gia khu vực và quốc tế thế kỷ XVI - XVIII
• 3.2. Quá trình nhận thức về biển trong lịch sử Việt Nam trước thế kỷ XVI
• 3.2.1. Yếu tố biển trong văn hóa dân gian đến cứ liệu khảo cổ học
• 3.2.2. Nhận thức về biển trong thời kỳ phong kiến trước thế kỷ XVI
• 3.3. Quá trình nhận thức về biển của các chúa Nguyễn Đàng Trong
• 3.3.1. Chúa Nguyễn Hoàng: người đặt nền móng về một tư duy hướng biển
• 3.3.2. Hoạt động thể hiện nhận thức về biển của các chúa Nguyễn kế nhiệm
• 3.3.3. Nhận thức về nguồn hàng và thương phẩm của Đàng Trong
• 3.3.4. Nhận thức về biển của cư dân Đàng Trong qua tín ngưỡng biển
• 4. CHƯƠNG 4: CHÍNH SÁCH HƯỚNG BIỂN CỦA CÁC CHÚA NGUYỄN ĐÀNG TRONG THẾ KỶ XVI – XVIII
• 4.1. Chính sách khuyến khích thương mại và bang giao biển của chúa Nguyễn
• 4.1.1. Thuế, lưu trú và các dịch vụ cho giao thương biển
• 4.1.2. Chính sách của các chúa Nguyễn và hoạt động của cộng đồng thương nhân
• 4.2. Chính sách tổ chức quản lý và khai thác tài nguyên biển của chúa Nguyễn
• 4.2.1. Xác lập, thực thi chủ quyền kết hợp khai thác nguồn lợi biển
• 4.2.2. Hoạt động đánh bắt thủy, hải sản của ngư dân
• 4.2.3. Hoạt động bảo vệ chủ quyền và đảm bảo an ninh biển
• 5. CHƯƠNG 5: MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ CHÍNH SÁCH HƯỚNG BIỂN CỦA CHÚA NGUYỄN Ở ĐÀNG TRONG THẾ KỶ XVI – XVIII
• 5.1. Về chính trị - bang giao
• 5.2. Về quân sự
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Chính Sách Hướng Biển Chúa Nguyễn

Nghiên cứu về chính sách hướng biển của Chúa Nguyễn không chỉ khám phá nguồn sống và tài nguyên, mà còn là cánh cửa hội nhập khu vực và thế giới. Câu tục ngữ "phong tục trên núi xuống, văn minh từ biển vào" thể hiện vai trò quan trọng của biển trong việc tiếp xúc với các yếu tố bên ngoài. Chúa Nguyễn coi biển là môi sinh quan trọng và là cánh cửa bang giao quốc tế, thương mại. Từ giữa thế kỷ XVI đến giữa thế kỷ XVIII, chúa Nguyễn có công lớn trong việc khai phá, mở rộng lãnh thổ phía nam, bao gồm cả đất liền và các vùng biển đảo như Hoàng Sa và Trường Sa. Các chúa Nguyễn là những người tiên phong góp phần tạo lập hình hài Việt Nam. Nghiên cứu về lịch sử Đàng Trong thời kỳ này cung cấp một góc nhìn sâu sắc về những đóng góp của các chúa Nguyễn. Bên cạnh đó, với đường bờ biển dài, yếu tố biển đã thâm nhập sâu vào đời sống và văn hóa Việt Nam. Ý thức hướng biển đã tồn tại từ sớm, nhưng đến thời kỳ các chúa Nguyễn mới phát triển toàn diện hơn. Nghiên cứu này có ý nghĩa khoa học và thực tiễn, góp phần soi sáng một vấn đề sử học lý thú và đúc rút kinh nghiệm cho việc khai thác và bảo vệ chủ quyền biển đảo.

1.1. Bối Cảnh Nghiên Cứu Lịch Sử Việt Nam Thế Kỷ XVI XVIII

Nghiên cứu đặt trong bối cảnh lịch sử Việt Nam thế kỷ XVI-XVIII, giai đoạn hình thành và phát triển của Đàng Trong. Giai đoạn này chứng kiến sự phân chia đất nước và những nỗ lực mở rộng lãnh thổ về phía Nam. Việc nghiên cứu bối cảnh giúp hiểu rõ hơn về động lực thúc đẩy chính sách hướng biển.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Chính Sách Hướng Biển

Nghiên cứu về chính sách hướng biển có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển kinh tế biển và bảo vệ chủ quyền biển đảo. Những kinh nghiệm lịch sử từ thời chúa Nguyễn có thể cung cấp những bài học quý giá cho việc hoạch định chính sách hiện tại.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Chính Sách Hướng Biển Chúa Nguyễn

Nghiên cứu về chính sách hướng biển của Chúa Nguyễn gặp phải nhiều thách thức. Một trong số đó là sự thiếu hụt về nguồn tư liệu gốc, đặc biệt là các văn bản chính sách chính thức. Phần lớn thông tin về chính sách được suy luận từ các hoạt động thực tiễn. Bên cạnh đó, việc đánh giá hiệu quả của chính sách hướng biển cũng gặp khó khăn do thiếu các số liệu thống kê và phân tích định lượng. Ngoài ra, việc diễn giải các sự kiện lịch sử và quan điểm khác nhau giữa các nhà nghiên cứu cũng là một thách thức. Cần có một phương pháp tiếp cận khách quan và toàn diện để giải quyết những thách thức này.

2.1. Khó khăn trong tiếp cận nguồn sử liệu gốc

Nguồn sử liệu gốc về thời kỳ chúa Nguyễn, đặc biệt là các văn bản liên quan đến chính sách hướng biển, còn hạn chế. Điều này đòi hỏi nhà nghiên cứu phải khai thác tối đa các nguồn sử liệu gián tiếp và sử dụng phương pháp phân tích liên ngành để có được cái nhìn toàn diện nhất.

2.2. Tính khách quan trong đánh giá chính sách hướng biển

Việc đánh giá chính sách hướng biển của chúa Nguyễn cần đảm bảo tính khách quan, tránh các yếu tố chủ quan hoặc định kiến. Cần xem xét chính sách trong bối cảnh lịch sử cụ thể và so sánh với các chính sách tương tự của các quốc gia khác trong khu vực.

2.3. Giải quyết mâu thuẫn trong các nghiên cứu lịch sử

Tồn tại những mâu thuẫn trong các nghiên cứu lịch sử về thời kỳ chúa Nguyễn và chính sách hướng biển. Cần phân tích và đánh giá cẩn thận các nguồn thông tin khác nhau để đưa ra kết luận có căn cứ.

III. Cách Chúa Nguyễn Phát Triển Thương Mại Biển Thế Kỷ XVII

Các Chúa Nguyễn đã xây dựng và thực hiện nhiều chính sách để phát triển thương mại biển. Họ khuyến khích các thương nhân nước ngoài đến buôn bán tại các cảng biển của Đàng Trong. Đồng thời, họ cũng xây dựng một hệ thống quản lý thương mại hiệu quả, bao gồm việc thu thuế và kiểm soát hàng hóa. Chính sách này đã giúp Đàng Trong trở thành một trung tâm thương mại quan trọng trong khu vực Đông Nam Á. Giao thương phát triển mang lại sự thịnh vượng kinh tế cho Đàng Trong.

3.1. Chính sách thu hút thương nhân ngoại quốc

Các Chúa Nguyễn đã ban hành nhiều chính sách ưu đãi để thu hút các thương nhân từ các quốc gia như Nhật Bản, Trung Quốc, Hà Lan, Anh... đến buôn bán tại các cảng biển của Đàng Trong. Việc này đã tạo ra một môi trường thương mại sôi động và đa dạng.

3.2. Xây dựng hệ thống quản lý thương mại hiệu quả

Để quản lý và kiểm soát thương mại, các Chúa Nguyễn đã xây dựng một hệ thống quản lý chặt chẽ, bao gồm việc thành lập các cơ quan chuyên trách, quy định về thuế và lệ phí, kiểm soát hàng hóa xuất nhập khẩu. Hệ thống này giúp đảm bảo nguồn thu ngân sách và duy trì trật tự thương mại.

3.3. Vai trò của các cảng biển quan trọng thời Chúa Nguyễn

Các cảng biển như Hội An, Thanh Hà, Nước Mặn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển thương mại biển thời chúa Nguyễn. Đây là những trung tâm giao dịch hàng hóa sầm uất, nơi tập trung các hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa giữa các thương nhân trong và ngoài nước.

IV. Hướng Dẫn Quản Lý và Bảo Vệ Chủ Quyền Biển Chúa Nguyễn

Các Chúa Nguyễn đã thực hiện nhiều biện pháp để quản lý và bảo vệ chủ quyền biển, bao gồm việc xây dựng lực lượng hải quân hùng mạnh, thiết lập hệ thống tuần tra, kiểm soát trên biển, và xác lập chủ quyền đối với các quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Những biện pháp này đã giúp bảo vệ an ninh và chủ quyền của Đàng Trong trên biển, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển thương mại và kinh tế biển. Bảo vệ chủ quyền biển là yếu tố then chốt để duy trì sự ổn định và phát triển của Đàng Trong.

4.1. Xây dựng lực lượng hải quân hùng mạnh

Các Chúa Nguyễn đã chú trọng xây dựng lực lượng hải quân hùng mạnh, trang bị vũ khí hiện đại, đóng tàu chiến lớn. Lực lượng này có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ bờ biển, tuần tra kiểm soát và đối phó với các thế lực thù địch trên biển.

4.2. Thiết lập hệ thống tuần tra và kiểm soát trên biển

Để kiểm soát và bảo vệ vùng biển, các Chúa Nguyễn đã thiết lập một hệ thống tuần tra, kiểm soát chặt chẽ. Các tàu thuyền của hải quân thường xuyên tuần tra trên biển, kiểm soát tàu thuyền ra vào, ngăn chặn các hoạt động buôn lậu và xâm phạm chủ quyền.

4.3. Xác lập chủ quyền đối với Hoàng Sa và Trường Sa

Các Chúa Nguyễn đã thực hiện nhiều hoạt động để xác lập và khẳng định chủ quyền đối với các quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, như cử người ra khai thác tài nguyên, xây dựng công trình, cắm mốc chủ quyền. Những hoạt động này thể hiện ý thức bảo vệ chủ quyền biển đảo của các Chúa Nguyễn.

V. Ảnh Hưởng Chính Sách Hướng Biển Đến Đại Việt Thế Kỷ XVII

Chính sách hướng biển của các Chúa Nguyễn đã có tác động sâu sắc đến sự phát triển của Đàng Trong và Đại Việt. Nó thúc đẩy kinh tế phát triển, tăng cường giao lưu văn hóa, và củng cố vị thế của Đại Việt trong khu vực. Tuy nhiên, chính sách này cũng gây ra những thách thức, như sự cạnh tranh với các quốc gia khác và nguy cơ xâm lược từ bên ngoài. Cần đánh giá khách quan cả những tác động tích cực và tiêu cực của chính sách hướng biển.

5.1. Tác động đến sự phát triển kinh tế của Đàng Trong

Chính sách hướng biển đã thúc đẩy thương mại phát triển, thu hút đầu tư nước ngoài, tạo công ăn việc làm cho người dân, và tăng nguồn thu ngân sách cho Đàng Trong. Kinh tế biển trở thành một động lực quan trọng cho sự phát triển của Đàng Trong.

5.2. Tăng cường giao lưu văn hóa với các quốc gia khác

Thương mại biển đã tạo điều kiện cho giao lưu văn hóa giữa Đàng Trong và các quốc gia khác. Các thương nhân, nhà truyền giáo, và nhà du hành đã mang đến những kiến thức, ý tưởng, và sản phẩm mới, làm phong phú thêm đời sống văn hóa của Đàng Trong.

5.3. Củng cố vị thế của Đại Việt trong khu vực

Việc phát triển thương mại biển và xây dựng lực lượng hải quân hùng mạnh đã giúp Đại Việt củng cố vị thế của mình trong khu vực Đông Nam Á. Đại Việt trở thành một quốc gia có tiếng nói và ảnh hưởng lớn trong khu vực.

VI. Kết Luận và Bài Học Chính Sách Hướng Biển Chúa Nguyễn

Nghiên cứu chính sách hướng biển của Chúa Nguyễn cung cấp nhiều bài học quý giá. Ý thức về biển và chủ quyền biển đảo cần được vun đắp và phát huy. Cần có một chính sách biển toàn diện, kết hợp phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường, và đảm bảo an ninh quốc phòng. Hợp tác quốc tế là yếu tố quan trọng để giải quyết các vấn đề biển đảo. Những bài học này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu trở thành một quốc gia mạnh về biển, giàu từ biển.

6.1. Ý thức về biển và chủ quyền biển đảo

Cần nâng cao ý thức về vai trò quan trọng của biển đối với sự phát triển kinh tế, xã hội, và an ninh quốc phòng. Đồng thời, cần khẳng định và bảo vệ chủ quyền biển đảo của Việt Nam trên cơ sở luật pháp quốc tế.

6.2. Xây dựng chính sách biển toàn diện

Cần xây dựng một chính sách biển toàn diện, kết hợp phát triển kinh tế biển, bảo vệ môi trường biển, và đảm bảo an ninh quốc phòng trên biển. Chính sách này cần được xây dựng trên cơ sở khoa học và phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.

6.3. Tăng cường hợp tác quốc tế về biển

Cần tăng cường hợp tác quốc tế với các quốc gia và tổ chức quốc tế trong khu vực và trên thế giới về các vấn đề biển đảo, như bảo vệ môi trường biển, chống khai thác bất hợp pháp, giải quyết tranh chấp trên biển bằng biện pháp hòa bình.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử "Nhận thức về biển và chính sách hướng biển của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVI - thế kỷ XVIII" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Ngọc Thảo thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (chuyên ngành Lịch sử thế giới, mã số 62 22 03 11), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hoàng Anh Tuấn, hoàn thành và bảo vệ năm 2020.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong tiến trình lịch sử Việt Nam, biển không chỉ cung cấp nguồn tài nguyên sinh kế mà còn đóng vai trò là cửa ngõ bang giao quốc tế và giao thương kinh tế. Từ giữa thế kỷ XVI đến giữa thế kỷ XVIII, chính quyền chúa Nguyễn đã thực hiện công cuộc khai phá, xác lập quyền quản lý đối với vùng đất phía Nam từ Thuận Hóa, Quảng Nam đến đồng bằng sông Cửu Long, cùng các vùng biển đảo trên Biển Đông (bao gồm hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa). Bên cạnh các quan điểm chính thống, giới nghiên cứu vẫn còn những góc nhìn khác nhau về thành tựu của thời kỳ này. Do đó, việc nghiên cứu chuyên sâu và hệ thống về nhận thức và chính sách biển của chúa Nguyễn giúp tái hiện khách quan lịch sử xứ Đàng Trong và làm rõ những kinh nghiệm quản lý, khai thác biển.

Về mặt thực tiễn, đề tài gắn liền với định hướng của Nghị quyết số 36-NQ/TW (Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Khóa XII) về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, trong đó nhấn mạnh phát triển kinh tế biển gắn liền với bảo đảm quốc phòng, an ninh và chủ quyền quốc gia. Đồng thời, công trình cung cấp cơ sở lịch sử phục vụ công tác khẳng định chủ quyền lãnh thổ trên Biển Đông trong bối cảnh hiện nay.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là làm rõ quá trình vận động của nhận thức về biển và việc thực thi chính sách hướng biển của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII, cùng vai trò và tác động của các chính sách này đối với tiến trình lịch sử Đàng Trong và khu vực.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể qua các nội dung sau:

1. Phục dựng quá trình nhận thức về biển và chính sách hướng biển của các chúa Nguyễn từ thế kỷ XVI cho đến hết thế kỷ XVIII.
2. Làm rõ tiền đề nhận thức về biển của chúa Nguyễn ở Đàng Trong từ yếu tố địa chính trị, dân cư đến nhu cầu nội tại của vùng đất mới.
3. Nghiên cứu mối giao thương biển khu vực và quốc tế trong bối cảnh "Thời đại thương mại" (thế kỷ XVI - XVIII), sự tham gia của các nhóm thương nhân ngoại quốc và chính sách biển của các quốc gia lân cận làm cơ sở ngoại sinh tác động đến chúa Nguyễn.
4. Phân tích sự kế thừa và phát triển nhận thức biển từ giai đoạn trước thế kỷ XVI đến nhận thức của các chúa Nguyễn tiêu biểu.
5. Làm rõ nội dung chính sách hướng biển của chúa Nguyễn qua thực tế hoạt động: từ xác lập, thực thi, bảo vệ chủ quyền biển đến việc tổ chức khai thác tài nguyên và khuyến khích giao thương hàng hải.
6. Phân tích tác động của nhận thức và chính sách hướng biển trên các lĩnh vực chính trị - bang giao, kinh tế - xã hội, quân sự, văn hóa - tôn giáo; từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm lịch sử.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Nhận thức về biển và chính sách hướng biển của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong.
• Phạm vi thời gian: Trọng tâm từ năm 1558 (thời điểm chúa Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa) đến năm 1777 (kết thúc thời kỳ cai trị của chúa Nguyễn Phúc Thuần). Giai đoạn trước năm 1558 được khảo sát như tiền đề lịch sử. Luận án không chọn giai đoạn 1777–1802 dưới thời Nguyễn Ánh làm trọng tâm chính do bối cảnh chiến tranh kéo dài 25 năm với phong trào Tây Sơn.
• Phạm vi không gian: Không gian Đàng Trong từ phía nam sông Gianh trở vào, khởi đầu từ Thuận Hóa, Quảng Nam, mở rộng dần đến đồng bằng sông Cửu Long và toàn bộ vùng biển đảo thuộc chủ quyền Việt Nam; đồng thời đặt trong mối liên hệ với Đàng Ngoài, khu vực Đông Á, Đông Nam Á và các tuyến thương mại quốc tế.

Tiêu chí	Nội dung xác định trong luận án
Loại hình & Chuyên ngành	Luận án Tiến sĩ Lịch sử (Chuyên ngành: Lịch sử thế giới; Mã số: 62 22 03 11)
Thời gian khảo sát trọng tâm	1558–1777 (từ chúa Nguyễn Hoàng đến chúa Nguyễn Phúc Thuần)
Địa bàn nghiên cứu	Vùng lãnh thổ và lãnh hải Đàng Trong (từ nam sông Gianh đến Nam Bộ và Biển Đông)
Khung lý thuyết vận dụng	Quyết định luận địa lý, Địa chính trị (Robert D. Kaplan), Sức mạnh biển (A. T. Mahan), Thời đại thương mại (Anthony Reid)
Phương pháp nghiên cứu chủ đạo	Phương pháp lịch sử, phương pháp logic, so sánh lịch sử, phân tích - tổng hợp sử liệu, liên ngành

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây được luận án điểm luận

Luận án tiến hành tổng quan các nhóm công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài:

• Bối cảnh khu vực, thế giới và lịch sử Đàng Trong: Các công trình nghiên cứu về mạng lưới mậu dịch và thương mại Đông Nam Á như Anthony Reid (1988, Southeast Asia in the Age of Commerce 1450–1680), Nicholas Tarling (The Cambridge History of Southeast Asia), D.G.E. Hall (1997, Lịch sử Đông Nam Á), trường ĐHKHXH&NV (2007, Việt Nam trong hệ thống thương mại châu Á thế kỷ XVI - XVII), Hoàng Anh Tuấn (2008, 2016 về thương mại thế giới và hội nhập của Việt Nam). Về bối cảnh chính sách các nước Đông Á có Nguyễn Văn Kim (1999 về chính sách đóng cửa của Nhật Bản thời Tokugawa), Dương Văn Huy (2008, 2011 về ngoại thương Trung Quốc và cộng đồng người Hoa). Về thương nhân phương Tây có Charles Maybon (bản dịch Nguyễn Thừa Hỷ, 2006), Thành Thế Vỹ (1961), Hoàng Thị Anh Đào (2011), Hoàng Anh Tuấn (2011 về mạng lưới thương mại Nội Á và bang giao Hà Lan - Đại Việt 1601–1638), Pierre-Yves Manguin (bản dịch Đào Trọng Lũy về người Bồ Đào Nha). Về tôn giáo có Nguyễn Văn Kiệm (1995), Nguyễn Hồng (2009 về Thừa sai Dòng Tên 1615–1665). Về lịch sử Đàng Trong và Nam Bộ có Dương Văn An (1997, Ô châu cận lục), Đào Duy Anh (2007), Phan Khoang (2001), Cristophoro Borri (bản dịch 1998), Phan Huy Lê (2017), Trần Đức Cường (chủ biên, 2014), Đỗ Quỳnh Nga (2013), và các nghiên cứu của Li Tana (1993, 1998, 1999, 2006).
• Tư duy hướng biển và truyền thống biển: Các nghiên cứu của Nguyễn Văn Kim cùng Nhóm Nghiên cứu Thương mại Châu Á và Trung tâm Biển và Hải đảo (2004, 2011, 2014, 2016, 2018, 2019); cứ liệu khảo cổ học biển của Nguyễn Lân Cường, Hà Văn Tấn (1998), Hán Văn Khẩn (2008), Hà Hữu Nga - Nguyễn Văn Hảo (2002), Nguyễn Kim Dung (2003), Lâm Thị Mỹ Dung - Đặng Hồng Sơn (2017); văn hóa biển của Ngô Đức Thịnh (2000), Trần Quốc Vượng (1996); các nghiên cứu về chúa Nguyễn Hoàng của Phan Huy Lê, Đỗ Bang (2014), Nguyễn Thị Xuyến (2015), Kawamoto Kuniye (1991).
• Chính sách chủ quyền biển đảo: Nhóm công trình trước năm 1975 trên Tập san Sử Địa (số 29 năm 1974) của Hoàng Xuân Hãn, Lam Giang, Hãn Nguyên (Nguyễn Nhã), Sơn Hồng Đức, Trần Đăng Đại. Sau năm 1975 gồm các công trình của Trần Bá Chí (1998 về Đỗ Bá), Nguyễn Thừa Hỷ (1998 về Paracels), Nguyễn Nhã (2002, 2008, 2015), Trần Đại Vinh (2014), Nguyễn Quang Ngọc và Vũ Văn Quân (1998, 1999, 2001, 2011, 2012 về tư liệu và chức năng đội Hoàng Sa, Phủ biên tạp lục).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Kế thừa các kết quả nghiên cứu trên, luận án tập trung giải quyết 6 vấn đề trọng tâm chưa được phân tích toàn diện:

1. Định vị rõ vị trí của Đàng Trong trong mạng lưới giao thương biển khu vực và quốc tế trên cơ sở truyền thống biển vốn có của dân tộc.
2. Phân tích các nhân tố tiền đề (nội sinh và ngoại sinh) hình thành nhận thức hướng biển của chính quyền chúa Nguyễn.
3. Hệ thống hóa các phương diện trong chính sách hướng biển: tổ chức quản lý, khai thác tài nguyên, xác lập và thực thi chủ quyền, chính sách khuyến khích hải thương.
4. Làm rõ sự chuyển biến từ nhận thức tư duy sang các biện pháp, thiết chế hành chính và quân sự cụ thể trên biển.
5. Đặt nhận thức và chính sách của chúa Nguyễn trong sự so sánh với chính quyền Lê - Trịnh ở Đàng Ngoài và các triều đại phong kiến trước đó.
6. Đánh giá tác động nhiều chiều của chính sách hướng biển đến diện mạo Đàng Trong trên các mặt chính trị - ngoại giao, kinh tế - xã hội, quân sự và văn hóa - tôn giáo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm tiếp cận

• Lý thuyết Địa chính trị và Quyết định luận địa lý: Luận án tiếp cận quan điểm của Robert D. Kaplan trong tác phẩm Sự minh định của địa lý, xem xét vị trí địa lý, địa hình, tài nguyên và hoàn cảnh không gian sinh tồn của Đàng Trong như những yếu tố chi phối hành vi chính trị, nhu cầu mở rộng không gian lãnh thổ và phương thức cạnh tranh quyền lực với thế lực Đàng Ngoài.
• Lý thuyết Sức mạnh biển (Sea Power): Tiếp cận lý thuyết của Alfred Thayer Mahan (A. T. Mahan) về các thành tố cấu thành sức mạnh trên biển của một quốc gia, bao gồm vị trí địa lý, hình thể bờ biển, quy mô dân số, truyền thống cư dân và đặc biệt là chính sách của chính quyền cai trị trong việc khai thác và kiểm soát đại dương.
• Khái niệm "Thời đại thương mại": Vận dụng luận điểm của Anthony Reid để phân tích tác động của làn sóng mậu dịch hàng hải thế kỷ XVI - XVIII tại khu vực Đông Nam Á đối với định hướng chính sách của các chúa Nguyễn.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành:

• Phương pháp lịch sử và phương pháp logic: Tái hiện trung thực quá trình hình thành nhận thức và các giai đoạn thực thi chính sách biển theo tiến trình thời gian (từ trước thế kỷ XVI, qua các đời chúa Nguyễn từ 1558 đến 1777), đồng thời khái quát bản chất và quy luật vận động của chính sách.
• Phương pháp so sánh: So sánh lịch đại và đồng đại giữa chính sách ngoại thương, hải thương của Đàng Trong với chính quyền Lê - Trịnh ở Đàng Ngoài, cũng như với chính sách biển của các quốc gia Đông Á đương thời (chính sách Châu ấn thuyền và Tỏa quốc của Nhật Bản, chính sách Hải cấm của nhà Minh và nhà Thanh).
• Phương pháp phân tích, tổng hợp và phê phán sử liệu: Xử lý, đối chiếu các nguồn tư liệu thành văn, văn bản hành chính địa phương và ghi chép của phương Tây để trích xuất dữ liệu xác thực.
• Tiếp cận liên ngành: Kết hợp kiến thức lịch sử với địa chính trị học, văn hóa học, khảo cổ học, tôn giáo học và khu vực học.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Hệ thống nguồn tư liệu sử dụng trong luận án bao gồm:

1. Thư tịch cổ và quốc sử Việt Nam: Đại Nam thực lục tiền biên, Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Việt sử ký tục biên, Phủ biên tạp lục (Lê Quý Đôn), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nam triều công nghiệp diễn chí (Nguyễn Khoa Chiêm), Hải ngoại sự ký (Thích Đại Sán).
2. Nguồn bản đồ cổ: Toản tập Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư (Đỗ Bá soạn năm Chính Hòa thứ 7 - 1686), Quảng Thuận đạo sử tập (Nguyễn Huy Quýnh, 1785); các bản đồ phương Tây như bản đồ Van Langren (1595), G. Mercator (1569), Jodocus Hondius (1606), và Bản đồ bờ biển Quảng Nam năm 1659 (Chính phủ Hà Lan trao tặng Việt Nam năm 2011).
3. Nguồn tư liệu địa phương và điền dã: Các văn khế, đơn từ, sổ kê trình thuế lệ lưu giữ tại phường An Vĩnh và xã An Vĩnh; di tích khảo sát thực tế tại các trung tâm Đàng Trong; di chỉ khảo cổ học biển đảo (văn hóa Soi Nhụ, Cái Bèo, Hạ Long, Sa Huỳnh, Chămpa, Phù Nam).
4. Tư liệu nước ngoài: Nguồn tư liệu lưu trữ của Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC), Công ty Đông Ấn Anh (EIC), các ghi chép của thừa sai phương Tây, cùng các tài liệu chính sử Trung Quốc (Minh sử, Khang Hy thực lục, Quảng Đông thông chí).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này thực hiện phân loại, tổng thuật và đánh giá có hệ thống toàn bộ các công trình học thuật liên quan đến đề tài theo ba nhóm nội dung chính: (i) Bối cảnh quốc tế, khu vực và điều kiện lịch sử Đàng Trong; (ii) Tư duy hướng biển và truyền thống biển của cư dân Việt; (iii) Chính sách hướng biển, bảo vệ chủ quyền biển đảo và hiệu quả thực thi dưới thời chúa Nguyễn. Từ việc chỉ ra những thành tựu có thể kế thừa và những khoảng trống khoa học còn tồn tại, tác giả xác định cụ thể 6 nhiệm vụ trọng tâm mà luận án cần đi sâu giải quyết.

Chương 2: Nhân tố tác động đến nhận thức và chính sách hướng biển của chúa Nguyễn ở Đàng Trong

Chương 2 phân tích các nhân tố khách quan và chủ quan tác động đến sự hình thành chính sách biển:

• Hoạt động giao thương quốc tế thế kỷ XVI - XVIII: Phân tích sự xuất hiện của "Thời đại thương mại" ở Đông Nam Á với sự ra đời của các cảng thị như Ayutthaya, Melaka, Patani, Hội An. Làm rõ chính sách an ninh biển và ngoại thương của các nước Đông Bắc Á như chế độ Châu ấn thuyền (Shuin-sen) dưới thời Toyotomi Hideyoshi và Mạc phủ Tokugawa ở Nhật Bản (ban hành 356 giấy phép từ năm 1604 đến 1635, trong đó 25% hướng đến các cảng thị Đại Việt); chính sách Hải cấm của nhà Minh (1371–1567) và nhà Thanh (triệt hạ, dời dân ven biển năm 1661, 1678 và bãi bỏ cấm biển năm 1684) nhằm đối phó với hải tặc Wako và lực lượng Trịnh Thành Công.
• Sự hiện diện của các nhóm thương nhân phương Tây: Phân tích vai trò của thương nhân Bồ Đào Nha (cung cấp đại bác, hỗ trợ Jean de La Croix lập xưởng đúc súng đồng ở Phường Đúc - Huế); hoạt động của Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) từ chuyến thăm năm 1601 của chúa Nguyễn Hoàng đến hiệp ước hòa bình ký ngày 09/12/1651 dưới thời Nguyễn Phúc Tần; nỗ lực thương mại của Công ty Đông Ấn Anh (EIC) năm 1613 qua thư của vua James I; và hoạt động của thương nhân Pháp cùng Pierre Poivre (1749).
• Yếu tố địa chính trị và nội tại của "vùng đất mới": Đàng Trong có đặc điểm lãnh thổ dài, hẹp ngang, "tựa sơn hướng hải", sông ngắn và dốc, diện tích đồng bằng canh tác nông nghiệp hạn chế so với Đàng Ngoài, do đó kinh tế biển trở thành điều kiện sinh tồn tất yếu. Đồng thời, vùng đất này tiếp thu trực tiếp truyền thống biển của cư dân Chămpa và Phù Nam, tạo động lực thúc đẩy các chúa Nguyễn (tiêu biểu là Nguyễn Hoàng và Nguyễn Phúc Nguyên) mở rộng giao thương hàng hải để tích lũy tiềm lực kinh tế và quân sự.

Chương 3: Nhận thức về biển của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVI - XVIII

Chương 3 tập trung phân tích tiến trình vận động tư duy về biển của chính quyền Đàng Trong:

• Tiền đề nhận thức trong lịch sử dân tộc trước thế kỷ XVI: Khảo sát yếu tố biển từ huyền thoại dân gian đến các di chỉ khảo cổ học (văn hóa Soi Nhụ, Cái Bèo, Hạ Long, Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Đông Sơn, Bàu Tró, Sa Huỳnh, Óc Eo); nhận thức về biển và nghệ thuật thủy chiến thời Lý, Trần (chiến thắng Bạch Đằng năm 1288) và thời Mạc.
• Sự phát triển nhận thức của các chúa Nguyễn: Chúa Nguyễn Hoàng được xác định là người đặt nền móng cho tư duy hướng biển khi nhận diện tầm quan trọng của các cửa biển Thuận Hóa, Quảng Nam. Các chúa Nguyễn kế nhiệm tiếp tục phát triển nhận thức này qua các hoạt động thực tiễn: nhận thức rõ nguồn lợi lâm - thổ sản và hải sản làm thương phẩm xuất khẩu (trầm hương, yến sào, hồ tiêu, đường, tơ tằm), đồng thời tiếp thu và dung hợp các tín ngưỡng gắn liền với biển của cư dân duyên hải.

Chương 4: Chính sách hướng biển của các chúa Nguyễn Đàng Trong thế kỷ XVI – XVIII

Chương 4 làm rõ việc hiện thực hóa nhận thức thành các chính sách quản lý và kinh tế cụ thể:

• Chính sách khuyến khích thương mại và giao thương biển: Thiết lập hệ thống thu thuế quan, kiểm soát tàu thuyền nhập bến; bố trí nơi cư trú và kho bãi cho thương nhân nước ngoài tại các cảng thị (đặc biệt là khu phố Nhật Bản và khu phố người Hoa tại Hội An); áp dụng chính sách cởi mở, bảo hộ tài sản cho thương nhân quốc tế để thu hút hàng hóa và vũ khí.
• Tổ chức quản lý, khai thác tài nguyên và thực thi chủ quyền biển: Thành lập các tổ chức chuyên trách mang tính nhà nước như đội Hoàng Sa và đội Bắc Hải (lấy dân đinh từ xã An Vĩnh và phường An Vĩnh) thực hiện nhiệm vụ định kỳ hàng năm ra quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa thu lượm hóa vật từ tàu đắm, đánh bắt hải sản quý và đo đạc hải trình; kết hợp chính sách quản lý thuế thủy sản đối với ngư dân ven biển.
• Bảo vệ chủ quyền và đảm bảo an ninh biển: Xây dựng lực lượng thủy quân cơ động, lập các đồn điếm tuần tra ven biển và cửa biển (như Cửa Việt), tuần tra tiễu trừ cướp biển và tàu lạ xâm nhập, bảo đảm an toàn cho các tuyến hải trình nội địa và quốc tế.

Chương 5: Một số nhận xét về chính sách hướng biển của chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVI – XVIII

Chương 5 tổng kết, đánh giá các tác động đa diện của chính sách hướng biển:

• Về chính trị - bang giao: Biển trở thành kênh ngoại giao chủ đạo giúp chúa Nguyễn thiết lập quan hệ độc lập với các chính quyền khu vực (Nhật Bản, Trung Hoa, các nước Đông Nam Á) và các thực thể phương Tây (Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp), nâng cao vị thế chính trị độc lập của Đàng Trong trước Đàng Ngoài.
• Về quân sự và quốc phòng: Phát triển lực lượng thủy binh mạnh, tiếp thu kỹ thuật đúc súng đồng và trang bị vũ khí phương Tây, xây dựng hệ thống phòng thủ ven biển chặt chẽ nhằm duy trì ưu thế phòng vệ trước các cuộc tấn công từ phía bắc và các nguy cơ đe dọa an ninh từ biển.
• Về kinh tế - xã hội và văn hóa: Thúc đẩy kinh tế hàng hóa, phát triển các đô thị cảng thị (Hội An, Nước Mặn, Cù Lao Phố, Hà Tiên), đồng thời tạo điều kiện du nhập các yếu tố văn hóa mới, chữ Quốc ngữ và Kitô giáo thông qua các giáo sĩ phương Tây.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Nghiên cứu có hệ thống: Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu, phục dựng toàn diện tiến trình nhận thức và chính sách hướng biển của các chúa Nguyễn từ năm 1558 đến năm 1777 dưới góc nhìn lịch sử thế giới và khu vực học.
• Làm rõ các nhân tố tương tác: Phân tích rõ nét mối quan hệ biện chứng giữa các nhân tố nội sinh (địa hình hẹp, tựa núi hướng biển, nhu cầu sinh tồn và tự cường) và nhân tố ngoại sinh ("Thời đại thương mại", chính sách ngoại thương của Nhật Bản, nhà Minh - nhà Thanh, sự thâm nhập của các công ty Đông Ấn phương Tây).
• Giải mã mô hình phát triển: Góp phần làm sáng tỏ mô hình kinh tế mở, hướng ngoại và dạng thức phát triển lấy kinh tế thương mại biển làm động lực chính của Đàng Trong trong tương quan so sánh với thiết chế kinh tế nông nghiệp của chính quyền Đàng Ngoài.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cơ sở lịch sử - pháp lý về chủ quyền: Cung cấp hệ thống chứng cứ thư tịch cổ, bản đồ cổ và tài liệu địa phương khẳng định việc chiếm lĩnh, quản lý và thực thi chủ quyền liên tục của nhà nước chúa Nguyễn đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa thông qua thiết chế đội Hoàng Sa và Bắc Hải.
• Bài học kinh nghiệm lịch sử: Đúc rút các bài học kinh nghiệm trong việc kết hợp giữa quản lý an ninh, bảo vệ chủ quyền biển đảo với chính sách mở cửa giao thương linh hoạt phục vụ phát triển kinh tế đất nước hiện nay.
• Tài liệu tham khảo học thuật: Cung cấp nguồn tư liệu phong phú phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu lịch sử Việt Nam và lịch sử quan hệ quốc tế thời trung - cận đại.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Về mặt tư liệu: Nguồn văn bản hành chính, chỉ thị và văn thư trực tiếp do chính quyền chúa Nguyễn ban hành còn bị phân tán và thất lạc nhiều qua thời gian; do đó phần lớn các phân tích phải dựa vào việc tổng hợp, đối chiếu từ các sự kiện và thực tiễn hoạt động lịch sử để quy chiếu nội dung chính sách.
• Về phạm vi thời gian: Công trình chưa bao quát giai đoạn 1777–1802 (thời kỳ Nguyễn Ánh bôn tẩu và tiến hành cuộc chiến tranh với Tây Sơn) do giới hạn về tính ổn định của chính sách biển trong thời chiến.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Khảo sát và khai thác sâu hơn nữa các nguồn lưu trữ hàng hải quốc tế (đặc biệt là hồ sơ lưu trữ thương mại của VOC tại Hà Lan, EIC tại Anh, văn khố truyền giáo Paris và Lisbon) nhằm bổ sung dữ liệu định lượng về kim ngạch và lưu lượng tàu thuyền ra vào Đàng Trong thế kỷ XVI - XVIII.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các đối tượng và lĩnh vực sau:

• Giới nghiên cứu và giảng viên: Phục vụ công tác nghiên cứu, biên soạn giáo trình và giảng dạy các chuyên đề về Lịch sử Việt Nam cổ trung đại, Lịch sử Biển Đông, Lịch sử ngoại thương, và Lịch sử quan hệ quốc tế khu vực Đông Nam Á.
• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp phương pháp tiếp cận liên ngành (địa chính trị học, kinh tế biển, sử học) và hệ thống trích dẫn thư tịch cổ (chính sử Việt Nam, bản đồ cổ, tư liệu địa phương làng xã).
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp tư liệu lịch sử phục vụ công tác đấu tranh pháp lý bảo vệ chủ quyền biển đảo, đồng thời gợi mở các kinh nghiệm thực thi chính sách kinh tế biển gắn kết với quốc phòng - an ninh.

Câu hỏi thường gặp

1. Yếu tố địa chính trị nào mang tính quyết định buộc chúa Nguyễn phải lựa chọn định hướng phát triển kinh tế biển?

Địa hình Đàng Trong có đặc điểm hẹp chiều ngang, núi cao ăn sát bờ biển, sông ngắn và dốc, diện tích đồng bằng nhỏ hẹp hạn chế khả năng thâm canh nông nghiệp quy mô lớn như đồng bằng sông Hồng ở Đàng Ngoài. Không gian sinh tồn "tựa sơn hướng hải" cùng nhu cầu tự cường kinh tế - quân sự để đối trọng với Đàng Ngoài đã biến kinh tế biển và ngoại thương thành điều kiện tồn tại tất yếu của chính quyền chúa Nguyễn.

2. Thiết chế nhà nước nào được chúa Nguyễn sử dụng để thực thi chủ quyền và khai thác quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa?

Chính quyền chúa Nguyễn đã thành lập đội Hoàng Sa và sau đó là đội Bắc Hải. Hàng năm, chính quyền tuyển chọn dân đinh (chủ yếu từ phường An Vĩnh và xã An Vĩnh) đi thuyền ra hai quần đảo này từ tháng 2 hoặc tháng 3 đến tháng 8 âm lịch để thu lượm các hóa vật từ tàu đắm (súng ngựa, tiền bạc, đồ đồng, thiếc), khai thác hải sản quý (hải sâm, đồi mồi, ốc hương) và đo đạc luồng lạch biển.

3. Bối cảnh thương mại quốc tế ("Thời đại thương mại") tác động như thế nào đến sự thịnh vượng của Đàng Trong?

Thế kỷ XVI - XVIII là thời kỳ hưng khởi của các tuyến mậu dịch hàng hải Á - Âu và Nội Á. Nhu cầu trao đổi tơ lụa, hồ tiêu, lâm sản của thương nhân phương Tây (Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh) và thương nhân Đông Á (Nhật Bản, Trung Quốc) đã biến các cảng thị Đàng Trong, tiêu biểu là Hội An, thành mắt xích trung chuyển quan trọng trong mạng lưới thương mại quốc tế.

4. Chính sách đối ngoại và hải thương của chúa Nguyễn đối với các nước phương Tây diễn ra như thế nào?

Chúa Nguyễn duy trì mối quan hệ hợp tác quân sự với Bồ Đào Nha để đổi lấy súng đại bác và kỹ thuật đúc súng (xưởng đúc súng Jean de La Croix); thiết lập quan hệ bang giao và ký hiệp ước hòa bình với Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) năm 1651; đồng thời linh hoạt kiểm soát các nỗ lực thương mại của Công ty Đông Ấn Anh (1613) và Pháp (1749) trên nguyên tắc kiểm soát thuế quan và bảo đảm an ninh lãnh thổ.

5. Tại sao luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu từ năm 1558 đến năm 1777?

Năm 1558 đánh dấu mốc chúa Nguyễn Hoàng bắt đầu vào trấn thủ Thuận Hóa, mở đầu quá trình xây dựng cơ nghiệp họ Nguyễn và hình thành tư duy hướng biển. Năm 1777 là thời điểm hầu hết gia tộc chúa Nguyễn bị quân Tây Sơn tiêu diệt, kết thúc thời kỳ cầm quyền của chúa Nguyễn Phúc Thuần. Giai đoạn 1777–1802 là thời kỳ Nguyễn Ánh bôn tẩu trong bối cảnh chiến tranh nên không có các chính sách biển mang tính hệ thống.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Ngọc Thảo là công trình nghiên cứu hệ thống về quá trình vận động từ nhận thức tư duy đến chính sách thực thi hướng biển của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII. Tác phẩm đã phân tích rõ nét sự kết hợp giữa các nhân tố địa chính trị nội sinh với bối cảnh "Thời đại thương mại" quốc tế, làm sáng tỏ vai trò của chúa Nguyễn trong việc mở rộng không gian sinh tồn và xác lập chủ quyền biển đảo. Công trình đóng góp nguồn tư liệu lịch sử chân xác, có giá trị học thuật cao cho việc nghiên cứu lịch sử dân tộc và cung cấp bài học kinh nghiệm phục vụ chiến lược phát triển kinh tế biển gắn liền với bảo vệ chủ quyền quốc gia hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: T ng quan tình hình nghiên cứu Để thực hiện được nhiệm vụ nghiên cứu tác giả luận án đã khảo cứu nguồn tài liệu phong phú và đa dạng. Trước tiên, tác giả đề cập đến các nhóm tư liệu về bối cảnh khu vực, thế giới và tư liệu viết về Đàng Trong cho thấy nhân tố nội sinh và ngoại sinh tác động đến nhận thức và chính sách hướng biển của chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Ngoài ra, luận án khảo cứu nhóm tư liệu về nhận thức và chính sách hướng biển của chúa Nguyễn. Mặt khác, tác giả đề cập đến nhóm tư liệu về hiệu quả và tác động của chính sách hướng biển trên các phương diện.

Chương 2: Nhân tố tác động đến nhận thức và chính sách hướng biển của chúa Nguyễn ở Đàng Trong Nội dung cơ bản của chương đề cập đến từ những nhân tố nội tại như vùng đất mới, dân cư, truyền thống biển. đến những nhân tố khách quan như “thời đại thương mại”, các nhóm thương nhân nước ngoài tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến nhận thức và chính sách hướng biển của chúa Nguyễn Chương 3: Nhận thức về biển của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVI -XVIII Nội dung cốt lõi của chương đi từ quá trình nhận thức và khai chiếm biển trước thế kỷ XVI cho đến chúa Nguyễn Hoàng đặt nền móng cho một tư duy hướng biển. Sau đó, các chúa Nguyễn kế nhiệm tiếp tục củng cố và phát triển nhận thức và tư duy hướng biển đó và cụ thể hóa bằng hành động. Chương 4: Chính sách hướng biển của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVI – XVIII Nội dung chương thể hiện rõ quá trình chuyển biến từ tư duy, nhận thức biến đến chính sách hướng biển.

Chính sách đó được tác giả thể hiện rõ nét như chính sách xác lập, thực thi và bảo vệ chủ quyền biển; chính sách khuyến khích giao thương biển như thuế, lưu trú, chính sách với cộng đồng thương nhân ngoại quốc. Chương 5: Một số nhận xét về chính sách hướng biển của chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVI – XVIII (LUAN.XVIII) 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) chương này tác giả tập trung phân tích tác động của chính sách hướng biển trên các phương diện như: chính trị - bang giao, kinh tế - xã hội, quân sự, văn hóa – tôn giáo. Từ đó tác giả cho thấy vai trò của chính sách hướng biển của chúa Nguyễn thế kỷ XVI – XVIII đối với việc thay đ i diện mạo của Đàng Trong. Cùng với đó là vị trí của Đàng Trong trong hệ thống thương mại biển của khu vực và thế giới.XVIII) 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) CHƢƠNG 1 TỔNG QU N T NH H NH NGHI N CỨU 1.

Tổn quan tìn ìn n ên ứu ê ứ ả ơ XVI - XVIII Thời kỳ các chúa Nguyễn được khai mở từ năm 1558 khi chúa Nguyễn Hoàng vào trấn thủ xứ Thuận Hóa và kiêm trấn thủ xứ Quảng Nam (1570). Từ giữa thế kỷ XVI đến giữa thế kỷ XVIII, Các chúa Nguyễn đã có công mở rộng lãnh th đến tận vùng đồng bằng sông Cửu Long và phần lãnh hải rộng lớn trên biển Đông. Mở đất Đàng Trong ngoài vùng đất liền chúa Nguyễn tiếp nhận một vùng biển cả rộng lớn nhiều nguồn lợi thiên nhiên. Kế thừa truyền thống biển của cư dân Chămpa, chúa Nguyễn có tư duy hướng biển mạnh m.

Từ việc nhận thức được vai trò quan trọng của biển trong việc phát triển kinh tế, giao thương và đảm bảo an ninh quốc phòng cho Đàng Trong, ngay từ khá sớm chúa Nguyễn đã trú trọng khai thác biển, xác lập chủ quyền biển, đảm bảo an ninh biển và phát triển giao thương biển. Để chúa Nguyễn có sự chuyển biến từ tầm nhìn hướng biển đến những chính sách biển cụ thể như vậy đó là kết quả của nhiều động lực nội sinh và nhân tố ngoại sinh. Thế kỷ XVI – XVIII được coi là “thời đại thương mại” với sự phát triển mạnh m của hải thương chính vì vậy bối cảnh chung của khu vực và quốc tế là những điều kiện mang tính khách quan thôi thúc tư tưởng hướng biển của chúa Nguyễn. Để có hiểu biết sâu sắc về con đường từ nhận thức biển đến chính sách biển của chúa Nguyễn tác giả khảo cứu nhóm tư liệu về ảnh hưởng của bối cảnh khu vực và thế giới đến tư duy hướng biển của chính quyền chúa Nguyễn.

Bức tranh về lịch sử khu vực Đông Nam Á hiện lên một cách sinh động trong các mối liên hệ với thế giới thể hiện qua công trình nghiên cứu chuyên sâu như Anthony Reid (1988), “Southeast Asia in the Age of Commerce 1450 – 1680. Sau đó bốn năm Nicholas Tarling cho ra đời cuốn “The C m ridge History of Southe st Asi hay D. Hall (1997), L ch sử ông N m Á; … Các học giả nước ngoài có nghiên cứu, những khảo cứu kĩ lưỡng về lịch sử khu vực Đông Nam Á trong đó có Đàng Trong của Việt Nam trong sợi dây kết nối với khu vực và thế giới trong kỷ nguyên thương mại sớm. Bên cạnh đó, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn- ĐHQGHN (2007) cũng cho ra đời cuốn sách “ iệt Nam trong hệ thống th ơng mại châu Á th I- X II … có đề cập tới Đàng Trong trước những biến chuyển của tình hình khu vực thế kỷ XVI – XVIII.

Ngoài ra, cuốn sách cho thấy vị (LUAN.XVIII) 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) trí quan trọng của Việt Nam nói chung và Đàng Trong nói riêng trong hệ thống thương mại khu vực. Cùng với hướng nghiên cứu đó thì tác giả Hoàng Anh Tuấn viết trên Tạp ch Nghiên c u L ch sử số 9-10 2008 với nội dung:” tr c iệt N m trong hệ thống th ơng mại i n ông thời c trung đại. Bài viết cũng cho thấy vị trí của Việt Nam thời c trung đại trong hệ thống thương mại khu vực và thế giới. Trong đó nghiên cứu cho thấy sự vận động của Đàng Trong trước sự thay đ i mãnh liệt của hải thương khu vực giai đoạn c trung đại.

Ngoài những nhân tố quốc tế thì bối cảnh khu vực tác động lớn đến việc chúa Nguyễn thực thi hoặc thay đ i chính sách biển trong thời gian trị vì của mình. Đặc biệt là hai quốc gia có tầm ảnh hưởng lớn ở khu vực Đông Bắc Á như Trung Hoa, Nhật Bản. Tác giả Nguyễn Văn Kim (1999), đề cập đến chính sách đóng cửa của một vương quốc đảo như Nhật Bản trong công trình “Ch nh s ch đóng cử c Nhật Bản thời ỳ To ug w : nguyên nhân và hệ quả. Chính sách của chính quyền Mạc Phủ gây hệ quả về kinh tế, chính trị và an ninh đối với hàng loạt các quốc gia Đông Nam Á trong đó có Đàng Trong.

Với những biến đ i trong chính sách ngoại giao của Nhật Bản thì chính quyền Chúa Nguyễn cũng có thay đ i trong chính sách đối ngoại cho phù hợp. Bên cạnh Nhật Bản thì Trung Hoa có mối quan hệ hải thương với Đàng Trong từ thế kỷ XVI. Tác giả Dương Văn Huy (2008) tập trung phân tích ảnh hưởng của “Ngoại th ơng Trung Quốc đối v i hu vực ông N m Á từ th đ n th II hoặc đến năm 2011 với luận án “Ng ời Ho trong xã hội iệt N m nử đầu th I tác giả trình bày một cách có hệ thống về tác động của người Hoa đến khu vực Đông Nam Á nói chung và Đàng Trong nói riêng. Những công trình của các học giả góp phần cung cấp cho giới nghiên cứu cách nhìn t ng quát ngày càng đầy đủ và phong phú hơn về các điều kiện tự nhiên, xã hội, an ninh - chính trị khu vực và thế giới.

Các nhân tố đó tác động không nhỏ đến bối cảnh kinh tế, chính trị của “vùng đất mới” Đàng Trong. Thế kỷ XVI – XVIII cùng với sự phát triển mạnh m của chủ nghĩa tư bản phương Tây vì vậy nguồn nguyên liệu, thị trường, lao động… của thế giới phương Đông thu hút một lực lượng lớn các thương nhân phương Tây đến với phương Đông. Cũng trong xu hướng đó một số lượng lớn thương nhân ngoại quốc cũng đến với Đàng Trong. Gần đây, tác giả Hoàng Anh Tuấn (2016), xuất bản cuốn “Th ơng mại th gi i và hội nhập c iệt N m th I– III bằng các nguồn tư liệu xác thực khai thác trong kho lưu trữ Anh, Hà Lan tác giả đã phân tích sự xâm nhập của các đế chế (LUAN.XVIII) 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) đại dương và hệ quả của quá trình ấy đối với xã hội châu Á.

Nghiên cứu về mối quan hệ thương mại Đông - Tây thời kỳ này có các công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Mạnh Dũng (2011), "Qu trình xâm nhập c h p vào iệt N m từ cuối th II đ n giữ th I - Nguyên nhân và hệ quả ", hay Đặng Thị Yến (2011), Qu trình thâm nhập ông Á c ng ời Bồ ào Nh th I- XVII và những mối liên hệ v i ại iệt … đã có nhiều bài viết đề cập đến hoạt động của hải thương Nhật Bản, Trung Hoa, Bồ Đào Nha, Anh, Hà Lan. ở khu vực Đông Nam Á và Đàng Trong. Trước thách thức chính trị mang tính thời đại thì các quốc gia trong khu vực trong đó có Đàng Trong có nhận thức và hành động cụ thể để dự nhập vào hệ thống thương mại khu vực và thế giới. Ngoài nhân tố thương mại khu vực thì nhân tố thương mại quốc tế giúp Đàng Trong không chỉ trở thành một thị trường nội địa sôi động mà còn là một trung tâm thương mại tầm khu vực và quốc tế.

Thương nhân nước ngoài người Bồ Đào Nha, người Hà Lan, người Anh, người Pháp… đến góp phần thay đ i diện mạo Đàng Trong. Trong cuốn sách của Maybon Charles “Những ng ời châu Âu ở n c An N m do Nguyễn Thừa Hỷ dịch (2006) đã cho thấy hoạt động của những người châu Âu ở Đàng Trong và Đàng Ngoài. Với sự xuất hiện của những người châu Âu đã thúc đẩy cho chính quyền Đàng Trong mạnh dạn hơn khi mở cánh cửa với thế giới phương Tây. Ngoại thương Việt Nam đã phát triển mạnh m.

Theo hướng nghiên cứu đó tác giả Thành Thế Vỹ đã viết cuốn “Ngoại th ơng iệt N m hồi th II, III và đầu XIX (1961). Cuốn sách đã phác họa sự phát triển mạnh m của ngoại thương Việt Nam trong đó có sự góp mặt không nhỏ của lực lượng thương nhân cùng với các thương thuyền nước ngoài.