CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm phát triển Một số nhà nghiên cứu khoa học xã hội phương Tây, đặc biệt là Pháp, đã nêu rõ khái niệm phát triển chỉ mới xuất hiện vào những năm sau chiến tranh thế giới thứ nhất. Khái niệm phát triển lúc này gắn với khái niệm văn minh.
Sau những năm 30 của thế kỷ XX, khái niệm phát triển gắn liền với lĩnh vực kinh tế và sử dụng gần như đồng nhất với khái niệm phát triển kinh tế [15]. “Phát triển kinh tế được xem là quá trình biến đổi cả về lượng và chất, nó là sự kết hợp chặt chẽ quá trình hoàn thiện của hai vấn đề kinh tế và xã hội ở mỗi quốc gia. Theo cách hiểu như vậy, phát triển là quá trình lâu dài và do các nhân tố nội tại của nền kinh tế quy định. Giáo sư Bùi Đình Thanh năm 2016 cũng đã nhắc đến khái niệm phát triển trong một bài viết của mình như sau: “Phát triển là một quá trình tiến hóa của mọi xã hội, mọi cộng đồng dân tộc trong đó các chủ thể lãnh đạo và quản lý, bằng các chiến lược và chính sách thích hợp với những đặc điểm về lịch sử, chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của xã hội và cộng đồng dân tộc mình, tạo ra, huy động và quản lý các nguồn lực tự nhiên và con người nhằm đạt được những thành quả bền vững và được phân phối công bằng cho các thành viên trong xã hội vì mục đích không ngừng nâng cao chất lượng cuộc sống của họ”.
Khái niệm phát triển là một khái niệm trừu tượng mà có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau, tuy nhiên có thể tóm lược lại những điều cơ bản nhất về khái niệm này là sự biến đổi tích cực trong mặt số lượng hoặc chất lượng của sự vật và là quy luật tiến hoá của loài người. Khái niệm phát triển bền vững Khái niệm PTBV lần đầu tiên được công bố thế giới tại Hội nghị Liên hợp quốc về Môi trường, Con người diễn ra ở Stockholm vào năm 1972. Lúc đó, khái niệm này không được đề cập một cách rõ ràng, tuy nhiên cộng đồng quốc tế đã đồng ý với tuyên bố: môi trường và phát triển, hai vấn đề từ trước đến nay được giải quyết độc lập, có thể cùng được quản lý một cách có lợi nhất. Sau đó, tại Hội nghị thượng đỉnh về Môi trường và Phát triển tổ chức tại Rio de Janerio năm 1992, định nghĩa chính thức về PTBV đã được đưa ra là: “Sự phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện tại nhưng không làm ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của thế hệ tương lai.” 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Hội nghị thượng đỉnh Thế giới về PTBV” họp tại Johannesburg, Nam Phi năm 2002 đã làm chi tiết hơn về định nghĩa PTBV.
Lúc này, PTBV được khái quát theo 3 trụ cột chính là phát triển kinh tế, phát triển xã hội và bảo vệ môi trường. Trong đó, tiêu chí để đánh giá sự PTBV là (1) sự tăng trưởng kinh tế ổn định; (2) thực hiện tốt tiến bộ và công bằng xã hội và phát triển con người; (3) khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ và nâng cao được chất lượng môi trường sống (Hình 1). Ba trụ cột này kết hợp hài hoà, chặt chẽ và bổ sung cho nhau trong quá trình phát triển. Mô hình ba trụ cột của phát triển bền vững PTBV được biết đến ở Việt Nam vào cuối những thập niên 80.
Trên cơ sở kế thừa những kiến thức từ thế giới và áp dụng vào điều kiện cụ thể của Nhà nước, Đảng và Chính Phủ đã ban hành nhiều văn bản pháp lý làm cơ sở nghiên cứu và thúc đẩy PTBV. Tại mục 4, điều 3 trong Luật bảo vệ môi trường năm 2014 số 55/2014/QH2013 được Quốc Hội ban hành vào ngày 23 tháng 06 năm 2014 đã chỉ rõ PTBV là phát triển đáp ứng được nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu đó của các thế hệ tương lai trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường [11]. Quan điểm đầu tiên trong Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện chương trình nghị sự 2030 vì sự PTBV được Thủ tướng chính phủ ban hành theo QĐ 622/QĐ-TTg ngày 10/5/2017 đã khẳng định PTBV là yêu cầu xuyên suốt trong quá trình phát triển đất nước, kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa giữa phát triển kinh tế với phát triển xã hội và bảo vệ tài nguyên, môi trường, chủ động ứng phó với BĐKH, bảo đảm quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội và bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền quốc gia [20]. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, để đạt được mục tiêu PTBV cần giải quyết hàng loạt các vấn đề thuộc ba lĩnh vực là kinh tế, xã hội và môi trường.
Ở Việt Nam, PTBV là một trong những nội dung cơ bản để thực hiện đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế, đồng thời cũng là mục tiêu quan trọng hàng đầu mà nền kinh tế hướng tới. Tổng quan các nghiên cứu về chỉ số Phát triển bền vững 1. Trên Thế giới Kể từ lần đầu xuất hiện, đến nay, PTBV là khái niệm được quan tâm hàng đầu tại các quốc gia trên Thế giới như ở Hoa Kỳ, Anh, Thái Lan, Indonesia, Philippin, Malaysia. Rất nhiều bộ chỉ số PTBV đã được xây dựng ở các cấp khác nhau để phục vụ mục tiêu của PTBV [17].
Website tổng quát các sáng kiến về chỉ thị PTBV đã liệt kê khoảng 900 công trình liên quan tới các chỉ thị PTBV. Trong đó 94 công trình ở cấp toàn cầu, 262 ở cấp quốc gia và 170 ở cấp tỉnh/vùng lãnh thổ [29]. Các bộ chỉ số PTBV ở các nước đang phát triển thường quan tâm nhiều hơn đến các vấn đề đói nghèo, thất nghiệp, các điều kiện tối thiểu để đảm bảo cuộc sống. Các bộ chỉ số về PTBV ở các nước phát triển lại tập trung vào các vấn đề bình đẳng, chất lượng cuộc sống, các vấn đề xã hội nảy sinh và vấn đề ô nhiễm môi trường.
Hội nghị thượng đỉnh Trái đất về môi trường và phát triển (Rio de Janero 6/1992) đã đề cập đến mối quan hệ giữa môi trường và phát triển, trong đó coi môi trường là yếu tố ưu tiên hàng đầu và nội dung của PTBV được biểu hiện qua ba lĩnh vực: kinh tế và xã hội, bảo tồn và quản lý môi trường cùng các nguồn tài nguyên và vai trò của các nhóm xã hội chính. Diễn đàn thanh niên ASEM đã chỉ rõ nội dung PTBV được biểu hiện qua bốn lĩnh vực: xã hội, kinh tế, môi trường và thể chế. Lĩnh vực xã hội đề cập đến các vấn đề như nghèo đói, giáo dục, sức khỏe và sự gia tăng dân số. Trong đó diễn đàn cho rằng xoá nghèo đói là chìa khoá của PTBV.
Bên cạnh đó, mặt giáo dục cũng cần được ưu tiên trong các hoạch định xã hội, sức khoẻ, y tế cần phải chăm lo chú ý, là một yêu cầu của các vấn đề xã hội và sự gia tăng dân số cao là dấu hiệu của phát triển không bền vững. Trong khi đó lĩnh vực môi trường đề cập tới các vấn đề về nước, không khí, bảo vệ rừng và quản lý chất thải. Sadler và Jacobs (1994) [45] đưa ra nội dung của PTBV gồm ba nhân tố, ba cực của một tam giác: môi trường, kinh tế và xã hội, trong đó, môi trường được đặt lên hàng đầu và nhân tố thể chế được gộp trong hợp phần xã hội. Như vậy, nội dung PTBV chính là sự phát triển cân đối, hài hoà giữa ba nhân tố tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường, không nhân tố nào được xem nhẹ.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mô hình ba cực của PTBV đã được Mohan Munasingle, chuyên gia của Ngân hàng thế giới (WB) phát triển, hệ thống hóa thành sơ đồ vào năm 1993 dưới đây [4]: Hình 2. Mô hình phát triển bền vững theo Mohan Munasingle Nguồn: [4] Năm 1995, chương trình xây dựng các chỉ thị PTBV lần đầu tiên được thông qua sau phiên họp của Ủy ban PTBV LHQ. Đến tháng 8 năm 2016, dự thảo 134 chỉ tiêu PTBV được ra đời và áp dụng thí điểm tại 22 quốc gia trên toàn thế giới theo mô hình nhân quả nhưng không thành công trong việc nghiên cứu các mối quan hệ phức tạp giữa các vấn đề PTBV [29]. Năm 2001, Ủy ban PTBV công bố bộ chỉ thị PTBV với 15 chủ đề và 58 chỉ thị cốt lõi PTBV nhằm hỗ trợ các nước trong việc đo lường bước tiến tới PTBV, song song với 8 mục tiêu thiên niên kỷ năm 2000.
Năm 2007, Ủy ban PTBV ban hành sách Hướng dẫn và phương pháp tính chỉ số PTBV [50]. Hướng dẫn và phương pháp tính chỉ số PTBV của Liên hợp quốc là tài liệu cung cấp hệ thống chỉ tiêu PTBV một cách chi tiết và cụ thể, bên cạnh đó là các đề xuất để mỗi quốc gia thích ứng với những điều kiện của mình. Từ các trụ cột chính của PTBV, UN chia thành các hợp phần, các hợp phần phụ và hệ thống chỉ tiêu được hình thành tương ứng với các hợp phần đó. Với mỗi chỉ tiêu có lý do hình thành (sự ảnh hưởng tới PTBV), phương pháp đánh giá, tình trạng và nguồn cung cấp dữ liệu tương ứng.
Hệ thống chỉ tiêu là tổng quát nên để không áp dụng máy móc vào một trường hợp cụ thể, tác giả có đưa ra một số đề xuất cho các quốc gia có thể vận dụng linh hoạt. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Song song với hệ thống chỉ tiêu và phương pháp tính chỉ số PTBV do Ủy ban LHQ ban hành, nhận thấy được tầm quan trọng trong việc đo lường chỉ số PTBV ở từng quốc gia cho phù hợp với đặc trưng nổi bật của đất nước, một loạt quốc gia như Anh, xứ Walse, Hongkong, Malaysia đã ban hành riêng bộ chỉ tiêu PTBV áp dụng cho quốc gia của mình. Tuy các bộ chỉ tiêu ở mỗi quốc gia khác nhau là khác nhau, nhưng tựu chung lại đều đảm bảo các mục tiêu chung như: định hướng PTBV trên Thế giới và đảm bảo phát triển hài hòa các lĩnh vực kinh tế - xã hội - môi trường nội tại các quốc gia. Bộ chỉ số đánh giá tính bền vững đã được xây dựng cho Đài Loan vào năm 2006 [37].