Nghiên cứu cơ sở khoa học xây dựng bộ chỉ số đánh giá phát triển bền vững tỉnh Điện Biên

Luận văn thạc sĩ HUS nghiên cứu cơ sở khoa học xây dựng bộ chỉ số đánh giá phát triển bền vững tỉnh Điện Biên, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý.

• Tác giả: Lâm Tuấn Mạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Đặng Văn Bào
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu cơ sở khoa học xây dựng bộ chỉ số đánh giá phát triển bền vững tỉnh Điện Biên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái niệm phát triển
• 1.2. Khái niệm phát triển bền vững
• 1.3. Tổng quan các nghiên cứu về chỉ số Phát triển bền vững
• 1.3.1. Trên Thế giới
• 1.3.2. Tại Việt Nam
• 1.4. Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Quan điểm tiếp cận
• 1.4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.3. Phương pháp tính toán chỉ số PTBV
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI TỈNH ĐIỆN BIÊN
• 2.1. Vị trí địa lý. Điều kiện tự nhiên
• 2.2. Địa hình, địa mạo
• 2.3. Tài nguyên thiên nhiên
• 2.4. Đặc điểm hiện trạng kinh tế - xã hội
• 2.4.1. Dân cư và lao động
• 2.4.2. Cơ cấu ngành kinh tế
• 2.4.3. Văn hóa, giáo dục, y tế
• 2.5. Đặc điểm môi trường và tai biến thiên nhiên
• 2.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển bền vững
• 2.6.1. Phát triển kinh tế
• 2.6.2. Phát triển xã hội
• 2.6.3. Các yếu tố môi trường
• 2.7. Tính cấp thiết của việc xây dựng bộ chỉ tiêu, giám sát phát triển bền vững
• 3. CHƯƠNG 3: BỘ CHỈ SỐ VÀ KẾT QUẢ ĐÁNH GIÁ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG TỈNH ĐIỆN BIÊN GIAI ĐOẠN 2010 - 2016
• 3.1. Cơ sở xác lập và bộ chỉ tiêu đánh giá phát triển bền vững tỉnh Điện Biên
• 3.1.1. Cơ sở xây dựng bộ chỉ tiêu đánh giá phát triển bền vững
• 3.1.2. Xây dựng bộ chỉ tiêu đánh giá phát triển bền vững tỉnh Điện Biên
• 3.2. Hiện trạng các chỉ tiêu đánh giá phát triển bền vững giai đoạn 2010 - 2016
• 3.2.1. Hiện trạng các chỉ tiêu phát triển kinh tế của tỉnh Điện Biên
• 3.2.2. Hiện trạng các chỉ tiêu phát triển xã hội
• 3.2.3. Hiện trạng các chỉ tiêu phát triển môi trường
• 3.3. Đánh giá chỉ số PTBV tỉnh Điện Biên giai đoạn 2010 - 2016
• 3.3.1. Chỉ số PTBV kinh tế
• 3.3.2. Chỉ số PTBV xã hội
• 3.3.3. Chỉ số PTBV môi trường
• 3.4. Mức độ phát triển bền vững tỉnh Điện Biên giai đoạn 2010-2016
• 3.5. Nhận định về mức độ hoàn thiện của bộ chỉ số đánh giá phát triển bền vững tỉnh Điện Biên
• 3.6. Đề xuất các giải pháp phát triển bền vững tỉnh Điện Biên
• 3.6.1. Các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng bộ chỉ số để giám sát mức độ phát triển bền vững
• 3.6.2. Các giải pháp phát triển bền vững kinh tế
• 3.6.3. Các giải pháp phát triển bền vững xã hội
• 3.6.4. Các giải pháp phát triển bền vững môi trường
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên cứu chỉ số đánh giá phát triển bền vững tỉnh Điện Biên

Nghiên cứu chỉ số đánh giá phát triển bền vững (PTBV) tỉnh Điện Biên là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Tỉnh Điện Biên, với vị trí địa lý đặc biệt và nhiều tiềm năng phát triển, đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc thực hiện các mục tiêu PTBV. Việc xây dựng bộ chỉ số đánh giá PTBV sẽ giúp địa phương có cái nhìn tổng quát hơn về tình hình phát triển, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp.

1.1. Khái niệm phát triển bền vững và tầm quan trọng của nó

Phát triển bền vững là khái niệm được nhấn mạnh trong nhiều tài liệu quốc tế. Theo định nghĩa của Liên hợp quốc, PTBV là sự phát triển đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của thế hệ tương lai. Điều này đặc biệt quan trọng đối với tỉnh Điện Biên, nơi có nhiều nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú nhưng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức về môi trường.

1.2. Tình hình phát triển kinh tế xã hội tỉnh Điện Biên

Tỉnh Điện Biên có nhiều tiềm năng phát triển kinh tế, nhưng vẫn còn nhiều khó khăn. Tỷ lệ hộ nghèo cao, cơ sở hạ tầng chưa phát triển đồng bộ, và các chỉ số về giáo dục, y tế còn hạn chế. Việc đánh giá PTBV sẽ giúp xác định rõ hơn các vấn đề cần giải quyết để nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

II. Vấn đề và thách thức trong phát triển bền vững tỉnh Điện Biên

Mặc dù tỉnh Điện Biên đã có nhiều nỗ lực trong việc phát triển kinh tế - xã hội, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Tình trạng nghèo đói, thiếu hụt cơ sở hạ tầng, và biến đổi khí hậu là những thách thức lớn. Việc xây dựng bộ chỉ số đánh giá PTBV sẽ giúp tỉnh nhận diện rõ hơn các vấn đề này.

2.1. Tình trạng nghèo đói và bất bình đẳng xã hội

Tỷ lệ hộ nghèo tại tỉnh Điện Biên vẫn còn cao, đặc biệt là ở các vùng sâu, vùng xa. Sự bất bình đẳng trong tiếp cận các dịch vụ cơ bản như giáo dục, y tế và nước sạch là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

2.2. Biến đổi khí hậu và tác động đến môi trường

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sống và sản xuất của người dân. Tỉnh Điện Biên cần có các giải pháp ứng phó hiệu quả để bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

III. Phương pháp xây dựng bộ chỉ số đánh giá phát triển bền vững tỉnh Điện Biên

Việc xây dựng bộ chỉ số đánh giá PTBV cần dựa trên các phương pháp khoa học và thực tiễn. Các chỉ số cần phản ánh đầy đủ các khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường. Điều này sẽ giúp tỉnh có cái nhìn tổng quát và chính xác hơn về mức độ phát triển bền vững.

3.1. Các chỉ tiêu kinh tế trong bộ chỉ số

Các chỉ tiêu kinh tế như GRDP, tỷ lệ thất nghiệp, và thu nhập bình quân đầu người sẽ được đưa vào bộ chỉ số. Những chỉ tiêu này sẽ giúp đánh giá hiệu quả phát triển kinh tế của tỉnh.

3.2. Các chỉ tiêu xã hội và môi trường

Bên cạnh các chỉ tiêu kinh tế, các chỉ tiêu về giáo dục, y tế, và bảo vệ môi trường cũng cần được xem xét. Điều này sẽ giúp đánh giá toàn diện hơn về tình hình phát triển bền vững của tỉnh.

IV. Ứng dụng thực tiễn của bộ chỉ số đánh giá phát triển bền vững tỉnh Điện Biên

Bộ chỉ số đánh giá PTBV không chỉ giúp tỉnh Điện Biên nhận diện rõ hơn các vấn đề cần giải quyết mà còn là công cụ hữu ích trong việc lập kế hoạch phát triển. Các chỉ số này sẽ giúp các nhà quản lý đưa ra các quyết định chính xác hơn trong việc phát triển kinh tế - xã hội.

4.1. Đánh giá hiệu quả các chương trình phát triển

Bộ chỉ số sẽ giúp đánh giá hiệu quả của các chương trình phát triển kinh tế - xã hội đã triển khai. Từ đó, tỉnh có thể điều chỉnh các chính sách cho phù hợp hơn.

4.2. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng

Việc công khai các chỉ số đánh giá sẽ giúp tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quá trình phát triển. Người dân sẽ có cơ hội đóng góp ý kiến và tham gia vào các quyết định liên quan đến phát triển bền vững.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho phát triển bền vững tỉnh Điện Biên

Việc xây dựng bộ chỉ số đánh giá PTBV tỉnh Điện Biên là một bước đi quan trọng trong việc hướng tới phát triển bền vững. Tỉnh cần tiếp tục nỗ lực trong việc cải thiện các chỉ số này để nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

5.1. Tầm quan trọng của phát triển bền vững

Phát triển bền vững không chỉ là mục tiêu mà còn là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Tỉnh Điện Biên cần có các giải pháp đồng bộ để đạt được mục tiêu này.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Tỉnh cần xác định rõ các mục tiêu phát triển trong tương lai, từ đó xây dựng các kế hoạch cụ thể để thực hiện. Việc lồng ghép các mục tiêu PTBV vào các chiến lược phát triển sẽ giúp tỉnh đạt được những kết quả tốt hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Phát triển bền vững đã trở thành định hướng chiến lược xuyên suốt trong tiến trình phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam, đặc biệt là tại các địa bàn vùng cao biên giới nhiều thách thức. Tỉnh Điện Biên là địa phương miền núi Tây Bắc sở hữu tổng diện tích tự nhiên đạt 954.105 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm 76,40% (tương đương 728.964,87 ha) và độ che phủ rừng đạt 41,55%. Trong giai đoạn 2010 - 2016, tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) của tỉnh tăng trưởng mạnh mẽ từ 5.237,653 tỷ đồng lên 12.217,998 tỷ đồng. Đồng thời, quy mô dân số năm 2016 đạt 557.000 người với tỷ lệ gia tăng dân số tự nhiên là 1,76%. Tuy nhiên, địa phương vẫn phải đối mặt với nhiều rào cản lớn như chuyển dịch cơ cấu kinh tế còn chậm, tỷ lệ hộ nghèo còn cao trên diện rộng và áp lực thiệt hại từ thiên tai ngày càng nghiêm trọng khi giá trị thiệt hại giai đoạn 2011 - 2015 tăng tới 140.122,535 triệu đồng so với giai đoạn trước đó.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực tế khung chỉ tiêu giám sát phát triển bền vững cấp địa phương theo Quyết định số 2157/QĐ-TTg bộc lộ nhiều điểm hạn chế, đặc biệt có tới 12 trên tổng số 34 chỉ tiêu rất khó thu thập số liệu thực tế hoặc chưa có công thức tính toán tường minh. Mục tiêu cụ thể của luận văn là nghiên cứu cơ sở khoa học để thiết lập bộ chỉ số đánh giá phát triển bền vững cấp tỉnh gồm 40 chỉ tiêu hoàn chỉnh, đồng thời định lượng chính xác mức độ phát triển bền vững tổng hợp của tỉnh Điện Biên giai đoạn 2010 - 2016 trên toàn bộ phạm vi không gian 10 đơn vị hành chính. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp bộ công cụ định lượng chuẩn hóa giúp các nhà quản lý theo dõi sát sao tiến trình phát triển, làm căn cứ hoạch định chính sách thích ứng biến đổi khí hậu và tối ưu hóa nguồn lực cho các tỉnh miền núi phía Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết nền tảng về mô hình ba trụ cột của phát triển bền vững được thống nhất tại Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất Rio de Janeiro năm 1992 và Hội nghị Thượng đỉnh Johannesburg năm 2002, kết hợp mô hình tam giác phát triển bền vững của Mohan Munasingle (1993) tích hợp ba chiều kích kinh tế, xã hội và môi trường. Nghiên cứu đồng thời bám sát Chương trình nghị sự 2030 với 17 mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) của Liên Hợp Quốc, Luật Bảo vệ Môi trường năm 2014 số 55/2014/QH2013, Quyết định số 432/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược Phát triển bền vững Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 và Quyết định số 622/QĐ-TTg về Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện Chương trình nghị sự 2030.

Khung phân tích tập trung vào 5 khái niệm cốt lõi:

1. Phát triển bền vững: Sự phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai.
2. Vốn tự nhiên và dịch vụ hệ sinh thái: Nguồn tài nguyên đất, nước, rừng và khả năng cung ứng dịch vụ môi trường duy trì sự sống.
3. Chỉ số phát triển bền vững tổng hợp: Thước đo tích hợp phản ánh đồng thời hiện trạng kinh tế, an sinh xã hội và chất lượng môi trường.
4. Chuẩn hóa Min-Max: Phương pháp toán học chuyển đổi các chỉ tiêu có đơn vị đo lường khác nhau về thang điểm chung từ 0 đến 1.
5. Bình quân nhân giản đơn: Phương pháp toán học liên kết các chỉ số thành phần mà không chấp nhận sự bù trừ khiếm khuyết giữa các trụ cột.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp chính thống từ Niên giám thống kê tỉnh Điện Biên giai đoạn 2010 - 2016, Báo cáo hiện trạng môi trường tỉnh Điện Biên từ năm 2011 đến 2015, dữ liệu từ Tổng cục Thống kê và kết quả đề tài khoa học cấp nhà nước mã số KHCN-TB.01C/13-18 cùng đề tài mô hình tích hợp 3E+1 giai đoạn 2016 - 2018.

Về thu thập dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu tiến hành khảo sát thực địa kết hợp phương pháp tham vấn chuyên gia Delphi từ ngày 10/10/2017 đến ngày 19/10/2017. Cỡ mẫu tham vấn gồm 25 chuyên gia và cán bộ quản lý được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích, bao gồm: 2 chuyên gia đầu ngành về phát triển bền vững, 11 cán bộ cấp tỉnh (thuộc Ủy ban nhân dân tỉnh, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Khoa học và Công nghệ), 6 cán bộ cấp huyện (tại Thành phố Điện Biên Phủ, Huyện Điện Biên, Huyện Mường Nhé) và 6 cán bộ quản lý cấp xã (tiêu biểu như xã Na Ư).

Về phương pháp phân tích, các chỉ tiêu định lượng được xử lý chuẩn hóa về miền giá trị từ 0 đến 1 bằng công thức Min-Max riêng biệt cho chỉ tiêu thuận và chỉ tiêu nghịch. Để tính toán chỉ số phát triển bền vững thành phần và chỉ số tổng hợp, phương pháp bình quân nhân giản đơn không sử dụng trọng số được lựa chọn thay vì bình quân cộng. Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ ba nguyên nhân: bản chất phát triển bền vững đòi hỏi sự cân bằng hài hòa, bình quân nhân không cho phép sự tăng trưởng vượt bậc của kinh tế bù đắp cho sự suy thoái môi trường hay bất bình đẳng xã hội; loại bỏ tính chủ quan khi gán trọng số; và bảo đảm tính đồng nhất khi đối sánh đa mục tiêu giữa các địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô kinh tế tăng trưởng vượt bậc nhưng cấu trúc nội ngành còn tiềm ẩn sự thiếu bền vững. Giá trị GRDP của tỉnh Điện Biên tăng 133,27% từ 5.237,653 tỷ đồng năm 2010 lên 12.217,998 tỷ đồng năm 2016. Cơ cấu ngành kinh tế dịch chuyển theo hướng tích cực với khu vực dịch vụ tăng từ 40% năm 2010 lên 51% năm 2016, trong khi khu vực nông - lâm - thủy sản giảm từ 30% xuống 24% và công nghiệp - xây dựng giảm từ 30% xuống 25%. Mặc dù vậy, hiệu quả sử dụng vốn đầu tư qua hệ số ICOR và chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) vẫn ở mức trung bình thấp, phản ánh nền kinh tế địa phương còn phụ thuộc nhiều vào nguồn ngân sách bổ sung từ Trung ương.

Thứ hai, các lĩnh vực xã hội ghi nhận nhiều thành tựu vượt bậc về giáo dục nhưng sự phân hóa và tính dễ bị tổn thương vẫn hiện hữu. Mạng lưới trường lớp phát triển mạnh mẽ với 482 trường mầm non và phổ thông vào năm 2014 (tăng thêm 25 trường so với năm 2010), tỷ lệ trẻ mẫu giáo 5 tuổi ra lớp đạt 99,6%, tỷ lệ học sinh tốt nghiệp THPT đạt 97,5% và toàn ngành sở hữu gần 7.200 phòng học với 58,44% phòng học kiên cố. Dẫu vậy, thách thức xã hội thể hiện rõ qua sự phân bố dân cư không đồng đều khi trên 83% dân số sinh sống tại khu vực nông thôn, mật độ dân số phân hóa sâu sắc từ 870 người/km2 tại Thành phố Điện Biên Phủ xuống chỉ còn 25 người/km2 tại huyện Mường Nhé.

Thứ ba, môi trường tự nhiên chịu áp lực lớn từ các hiểm họa địa chất và hoạt động kinh tế sơ khai. Toàn tỉnh có 728.964,87 ha đất nông nghiệp và tỷ lệ che phủ rừng đạt 41,55%, tuy nhiên diện tích rừng tự nhiên tiếp tục đối mặt với áp lực suy thoái sinh thái. Hoạt động địa chấn diễn ra thường xuyên do vị trí nằm trên đới đứt gãy tách giãn Lai Châu - Điện Biên, ghi nhận các trận động đất từ 2,1 đến 4,3 độ richter (điển hình như trận động đất 4,3 độ richter tại xã Thanh Luông và Thanh Nưa ngày 26/6/2014). Bên cạnh đó, các đợt mưa lớn cực đoan đạt lượng mưa 235,3 mm/ngày tại huyện Tuần Giáo năm 2014 đã gây lũ bùn đá nghiêm trọng, tàn phá hạ tầng giao thông Quốc lộ 6 và uy hiếp an toàn dân sinh.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự phân hóa các chỉ số thành phần bắt nguồn từ điều kiện địa hình đồi núi dốc chia cắt mạnh, hạ tầng kết nối liên vùng còn cách trở và nguồn lực tài chính nội tại hạn hẹp. Ngành công nghiệp khai khoáng và chế biến vật liệu xây dựng tuy đóng góp ngân sách nhưng quy mô công nghệ còn lạc hậu, gây bồi lắng dòng chảy tại các lưu vực sông Đà, sông Mã và sông Mê Kông, làm gia tăng nguy cơ sạt lở ven sườn dốc. So sánh với các nghiên cứu trước đây tại vùng Tây Nguyên và vùng Tây Bắc, việc tinh gọn hệ thống từ 134 chỉ tiêu phức tạp xuống 40 chỉ tiêu đặc thù giúp việc thu thập dữ liệu định lượng trở nên khả thi và bám sát thực tế địa phương hơn.

Nhằm tối ưu hóa việc phân tích và theo dõi diễn biến, dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả qua các dạng biểu đồ chuyên dụng:

• Biểu đồ cột kết hợp đường: Trình bày mối tương quan giữa tốc độ tăng trưởng GRDP (tăng từ 5.237,653 tỷ đồng lên 12.217,998 tỷ đồng) và xu hướng biến thiên của chỉ số năng lực cạnh tranh PCI qua các năm.
• Biểu đồ mạng nhện (Radar Chart): Trực quan hóa giá trị trung bình chuẩn hóa của 3 hợp phần Kinh tế - Xã hội - Môi trường so với ngưỡng quy chuẩn 0,5, giúp chỉ rõ hợp phần môi trường và tài chính bền vững đang là mắt xích yếu nhất cần ưu tiên nguồn lực đầu tư.
• Bảng ma trận nhiệt (Heatmap Table): Thể hiện mức độ đạt chuẩn của 40 chỉ số qua các năm từ 2010 đến 2016, hỗ trợ phân loại trực quan các chỉ tiêu thuộc nhóm phát triển (giá trị chuẩn hóa trên 0,5) và nhóm kém phát triển (giá trị dưới 0,5).

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tái cơ cấu kinh tế theo chiều sâu và nâng cao chỉ số năng lực cạnh tranh: Ủy ban nhân dân tỉnh Điện Biên cùng Sở Kế hoạch và Đầu tư cần đẩy mạnh thu hút đầu tư tư nhân, phát triển nông nghiệp công nghệ cao và chuỗi giá trị du lịch lịch sử - sinh thái. Mục tiêu cụ thể là duy trì tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân trên 6,9%/năm trong giai đoạn 2016 - 2020, nâng GRDP bình quân đầu người đạt mốc 1.000 USD/người và đạt giá trị sản xuất công nghiệp 5.042 tỷ đồng vào năm 2020.
2. Thực hiện chương trình giảm nghèo đa chiều bền vững và phát triển nguồn nhân lực: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì phối hợp Sở Giáo dục và Đào tạo triển khai đào tạo nghề gắn với nhu cầu thị trường. Đặt mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo bình quân 2,7%/năm để hạ tỷ lệ hộ nghèo từ 28,01% năm 2015 xuống 14,36% vào năm 2020, đồng thời nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 58,6% và giải quyết việc làm mới cho trên 8.500 lao động mỗi năm trong giai đoạn 2018 - 2020.
3. Tăng cường quản lý lưu vực, phòng chống thiên tai và bảo vệ tài nguyên rừng: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp Sở Tài nguyên và Môi trường đẩy mạnh khoanh nuôi tái sinh rừng, gia cố các công trình phòng chống trượt lở dọc các tuyến Quốc lộ 279 và Quốc lộ 6. Mục tiêu nâng độ che phủ rừng toàn tỉnh lên mức 45% vào năm 2020, bảo đảm 100% chất thải y tế nguy hại và chất thải rắn đô thị được thu gom, xử lý đạt quy chuẩn, đồng thời nâng tỷ lệ dân cư nông thôn được cấp nước sinh hoạt hợp vệ sinh lên 67,77% trước năm 2020.
4. Thể chế hóa và vận hành bộ chỉ số đánh giá phát triển bền vững cấp tỉnh: Sở Khoa học và Công nghệ cùng Cục Thống kê tỉnh Điện Biên chịu trách nhiệm số hóa công cụ tính toán 40 chỉ tiêu vào hệ thống báo cáo định kỳ hàng năm từ năm 2019, cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng cho công tác kiểm tra, giám sát thực hiện nghị quyết đại hội Đảng bộ tỉnh và các kế hoạch phát triển 5 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước và ban ngành hoạch định chính sách cấp địa phương: Ủy ban nhân dân tỉnh Điện Biên, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Kế hoạch và Đầu tư có thể trực tiếp ứng dụng khung 40 chỉ số để đánh giá định lượng hiện trạng phát triển, lồng ghép các chỉ tiêu phát triển bền vững vào quy hoạch phát triển kinh tế xã hội hàng năm.
2. Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên khối ngành Quản lý tài nguyên môi trường, Địa lý học, Kinh tế phát triển: Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật giá trị về phương pháp luận nghiên cứu đa ngành, kỹ thuật chuẩn hóa dữ liệu đa biến Min-Max và quy trình áp dụng công thức bình quân nhân không trọng số trong tính toán chỉ số tổng hợp.
3. Các tổ chức phát triển quốc tế và tổ chức phi chính phủ: Các tổ chức hoạt động vì mục tiêu môi trường và xóa đói giảm nghèo có thể khai thác bộ dữ liệu thực chứng và phân tích rủi ro thiên tai tại Điện Biên để thiết kế các dự án tài trợ phát triển sinh kế thích ứng biến đổi khí hậu tại vùng biên giới Tây Bắc.
4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong lĩnh vực hạ tầng, nông lâm nghiệp và du lịch: Nắm bắt bức tranh tổng quan về hiện trạng kinh tế xã hội, cơ sở hạ tầng, nguồn lao động và các rủi ro thiên tai đặc thù để xây dựng chiến lược kinh doanh bền vững và đánh giá tác động môi trường chính xác.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn lựa chọn phương pháp bình quân nhân giản đơn thay vì bình quân cộng gia quyền vì lý do gì? Phương pháp bình quân nhân phản ánh đúng bản chất cốt lõi của phát triển bền vững là tính cân bằng hài hòa. Nó ngăn chặn sự bù trừ cơ học khi một trụ cột kinh tế tăng trưởng vượt bậc nhưng môi trường bị tàn phá, đồng thời loại bỏ việc gán trọng số chủ quan, giúp việc so sánh giữa các địa phương bảo đảm tính khách quan.

Bộ chỉ số 40 tiêu chí của luận văn giải quyết điểm yếu nào của hệ thống chỉ tiêu hiện hành? Bộ chỉ số kế thừa và khắc phục triệt để hạn chế của Quyết định số 2157/QĐ-TTg vốn có tới 12/34 chỉ tiêu thiếu khả thi trong thu thập dữ liệu cấp tỉnh. Khung 40 chỉ tiêu đã tinh giản, tích hợp chặt chẽ với 17 mục tiêu phát triển bền vững toàn cầu SDGs 2030 và phù hợp tuyệt đối với hệ thống thống kê cấp tỉnh.

Những tai biến thiên nhiên nào đe dọa lớn nhất đến mục tiêu phát triển bền vững của tỉnh Điện Biên? Điện Biên chịu rủi ro lớn từ trượt lở đất đá dọc các sườn đồi dốc, lũ bùn đá do mưa cực đoan đạt 235,3 mm/ngày tại Tuần Giáo và động đất mạnh từ 2,1 đến 4,3 độ richter bắt nguồn từ đới đứt gãy Lai Châu - Điện Biên, làm thiệt hại kinh tế tăng tới 140.122,535 triệu đồng trong giai đoạn 2011 - 2015.

Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế của Điện Biên giai đoạn 2010 - 2016 diễn ra như thế nào? Cơ cấu kinh tế chuyển dịch đúng hướng nhưng tốc độ còn chậm. Khu vực dịch vụ mở rộng mạnh mẽ nhất, tăng 11% để đạt tỷ trọng 51% vào năm 2016, trong khi khu vực nông - lâm - thủy sản giảm từ 30% xuống 24% và công nghiệp - xây dựng giảm từ 30% xuống còn 25%.

Làm thế nào để cân bằng giữa mục tiêu khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường tại Điện Biên? Tỉnh cần kiên quyết chuyển đổi mô hình khai khoáng thủ công sang công nghệ tuyển rửa khép kín, kiểm soát nghiêm ngặt quy trình xả thải vào lưu vực sông Nậm Rốm, sông Nậm Mức, kết hợp chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng để nâng độ che phủ rừng lên mức 45% vào năm 2020.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập thành công hệ thống bộ chỉ số đánh giá phát triển bền vững cấp tỉnh hoàn chỉnh gồm 40 chỉ tiêu thuộc 3 hợp phần Kinh tế (10 chỉ tiêu), Xã hội (17 chỉ tiêu) và Môi trường (13 chỉ tiêu).
• Nghiên cứu định lượng rõ nét bức tranh phát triển của tỉnh Điện Biên giai đoạn 2010 - 2016 với sự bứt phá về quy mô GRDP đạt 12.217,998 tỷ đồng, song hành cùng những thách thức lớn về phân hóa dân cư và rủi ro địa chất phức tạp.
• Phương pháp luận kết hợp chuẩn hóa Min-Max và bình quân nhân giản đơn không trọng số đã chứng minh tính ưu việt trong việc phản ánh trung thực mức độ cân bằng đa chiều của địa phương.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao, gắn liền với lộ trình cụ thể đến năm 2020 như nâng độ che phủ rừng lên 45%, giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống dưới 14,36% và tăng trưởng GRDP trên 6,9%/năm.
• Đóng góp nguồn tài liệu học thuật thực chứng sâu sắc, có khả năng chuyển giao và mở rộng ứng dụng cho các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc trong công tác giám sát Chương trình nghị sự 2030 vì sự phát triển bền vững.

Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2019 trở đi, các cơ quan ban ngành cần sớm tích hợp bộ chỉ số 40 tiêu chí vào cơ sở dữ liệu số hóa và kết hợp công nghệ GIS để giám sát biến động tài nguyên theo không gian. Các cấp chính quyền địa phương cùng cộng đồng nghiên cứu hãy chủ động ứng dụng công cụ định lượng này để kiến tạo các chính sách phát triển kinh tế hài hòa, bảo vệ vững chắc hệ sinh thái và bảo đảm an sinh xã hội bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm phát triển Một số nhà nghiên cứu khoa học xã hội phương Tây, đặc biệt là Pháp, đã nêu rõ khái niệm phát triển chỉ mới xuất hiện vào những năm sau chiến tranh thế giới thứ nhất. Khái niệm phát triển lúc này gắn với khái niệm văn minh.

Sau những năm 30 của thế kỷ XX, khái niệm phát triển gắn liền với lĩnh vực kinh tế và sử dụng gần như đồng nhất với khái niệm phát triển kinh tế [15]. “Phát triển kinh tế được xem là quá trình biến đổi cả về lượng và chất, nó là sự kết hợp chặt chẽ quá trình hoàn thiện của hai vấn đề kinh tế và xã hội ở mỗi quốc gia. Theo cách hiểu như vậy, phát triển là quá trình lâu dài và do các nhân tố nội tại của nền kinh tế quy định. Giáo sư Bùi Đình Thanh năm 2016 cũng đã nhắc đến khái niệm phát triển trong một bài viết của mình như sau: “Phát triển là một quá trình tiến hóa của mọi xã hội, mọi cộng đồng dân tộc trong đó các chủ thể lãnh đạo và quản lý, bằng các chiến lược và chính sách thích hợp với những đặc điểm về lịch sử, chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của xã hội và cộng đồng dân tộc mình, tạo ra, huy động và quản lý các nguồn lực tự nhiên và con người nhằm đạt được những thành quả bền vững và được phân phối công bằng cho các thành viên trong xã hội vì mục đích không ngừng nâng cao chất lượng cuộc sống của họ”.

Khái niệm phát triển là một khái niệm trừu tượng mà có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau, tuy nhiên có thể tóm lược lại những điều cơ bản nhất về khái niệm này là sự biến đổi tích cực trong mặt số lượng hoặc chất lượng của sự vật và là quy luật tiến hoá của loài người. Khái niệm phát triển bền vững Khái niệm PTBV lần đầu tiên được công bố thế giới tại Hội nghị Liên hợp quốc về Môi trường, Con người diễn ra ở Stockholm vào năm 1972. Lúc đó, khái niệm này không được đề cập một cách rõ ràng, tuy nhiên cộng đồng quốc tế đã đồng ý với tuyên bố: môi trường và phát triển, hai vấn đề từ trước đến nay được giải quyết độc lập, có thể cùng được quản lý một cách có lợi nhất. Sau đó, tại Hội nghị thượng đỉnh về Môi trường và Phát triển tổ chức tại Rio de Janerio năm 1992, định nghĩa chính thức về PTBV đã được đưa ra là: “Sự phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện tại nhưng không làm ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của thế hệ tương lai.” 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] “Hội nghị thượng đỉnh Thế giới về PTBV” họp tại Johannesburg, Nam Phi năm 2002 đã làm chi tiết hơn về định nghĩa PTBV.

Lúc này, PTBV được khái quát theo 3 trụ cột chính là phát triển kinh tế, phát triển xã hội và bảo vệ môi trường. Trong đó, tiêu chí để đánh giá sự PTBV là (1) sự tăng trưởng kinh tế ổn định; (2) thực hiện tốt tiến bộ và công bằng xã hội và phát triển con người; (3) khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ và nâng cao được chất lượng môi trường sống (Hình 1). Ba trụ cột này kết hợp hài hoà, chặt chẽ và bổ sung cho nhau trong quá trình phát triển. Mô hình ba trụ cột của phát triển bền vững PTBV được biết đến ở Việt Nam vào cuối những thập niên 80.

Trên cơ sở kế thừa những kiến thức từ thế giới và áp dụng vào điều kiện cụ thể của Nhà nước, Đảng và Chính Phủ đã ban hành nhiều văn bản pháp lý làm cơ sở nghiên cứu và thúc đẩy PTBV. Tại mục 4, điều 3 trong Luật bảo vệ môi trường năm 2014 số 55/2014/QH2013 được Quốc Hội ban hành vào ngày 23 tháng 06 năm 2014 đã chỉ rõ PTBV là phát triển đáp ứng được nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu đó của các thế hệ tương lai trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường [11]. Quan điểm đầu tiên trong Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện chương trình nghị sự 2030 vì sự PTBV được Thủ tướng chính phủ ban hành theo QĐ 622/QĐ-TTg ngày 10/5/2017 đã khẳng định PTBV là yêu cầu xuyên suốt trong quá trình phát triển đất nước, kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa giữa phát triển kinh tế với phát triển xã hội và bảo vệ tài nguyên, môi trường, chủ động ứng phó với BĐKH, bảo đảm quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội và bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền quốc gia [20]. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Như vậy, để đạt được mục tiêu PTBV cần giải quyết hàng loạt các vấn đề thuộc ba lĩnh vực là kinh tế, xã hội và môi trường.

Ở Việt Nam, PTBV là một trong những nội dung cơ bản để thực hiện đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế, đồng thời cũng là mục tiêu quan trọng hàng đầu mà nền kinh tế hướng tới. Tổng quan các nghiên cứu về chỉ số Phát triển bền vững 1. Trên Thế giới Kể từ lần đầu xuất hiện, đến nay, PTBV là khái niệm được quan tâm hàng đầu tại các quốc gia trên Thế giới như ở Hoa Kỳ, Anh, Thái Lan, Indonesia, Philippin, Malaysia. Rất nhiều bộ chỉ số PTBV đã được xây dựng ở các cấp khác nhau để phục vụ mục tiêu của PTBV [17].

Website tổng quát các sáng kiến về chỉ thị PTBV đã liệt kê khoảng 900 công trình liên quan tới các chỉ thị PTBV. Trong đó 94 công trình ở cấp toàn cầu, 262 ở cấp quốc gia và 170 ở cấp tỉnh/vùng lãnh thổ [29]. Các bộ chỉ số PTBV ở các nước đang phát triển thường quan tâm nhiều hơn đến các vấn đề đói nghèo, thất nghiệp, các điều kiện tối thiểu để đảm bảo cuộc sống. Các bộ chỉ số về PTBV ở các nước phát triển lại tập trung vào các vấn đề bình đẳng, chất lượng cuộc sống, các vấn đề xã hội nảy sinh và vấn đề ô nhiễm môi trường.

Hội nghị thượng đỉnh Trái đất về môi trường và phát triển (Rio de Janero 6/1992) đã đề cập đến mối quan hệ giữa môi trường và phát triển, trong đó coi môi trường là yếu tố ưu tiên hàng đầu và nội dung của PTBV được biểu hiện qua ba lĩnh vực: kinh tế và xã hội, bảo tồn và quản lý môi trường cùng các nguồn tài nguyên và vai trò của các nhóm xã hội chính. Diễn đàn thanh niên ASEM đã chỉ rõ nội dung PTBV được biểu hiện qua bốn lĩnh vực: xã hội, kinh tế, môi trường và thể chế. Lĩnh vực xã hội đề cập đến các vấn đề như nghèo đói, giáo dục, sức khỏe và sự gia tăng dân số. Trong đó diễn đàn cho rằng xoá nghèo đói là chìa khoá của PTBV.

Bên cạnh đó, mặt giáo dục cũng cần được ưu tiên trong các hoạch định xã hội, sức khoẻ, y tế cần phải chăm lo chú ý, là một yêu cầu của các vấn đề xã hội và sự gia tăng dân số cao là dấu hiệu của phát triển không bền vững. Trong khi đó lĩnh vực môi trường đề cập tới các vấn đề về nước, không khí, bảo vệ rừng và quản lý chất thải. Sadler và Jacobs (1994) [45] đưa ra nội dung của PTBV gồm ba nhân tố, ba cực của một tam giác: môi trường, kinh tế và xã hội, trong đó, môi trường được đặt lên hàng đầu và nhân tố thể chế được gộp trong hợp phần xã hội. Như vậy, nội dung PTBV chính là sự phát triển cân đối, hài hoà giữa ba nhân tố tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường, không nhân tố nào được xem nhẹ.

6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Mô hình ba cực của PTBV đã được Mohan Munasingle, chuyên gia của Ngân hàng thế giới (WB) phát triển, hệ thống hóa thành sơ đồ vào năm 1993 dưới đây [4]: Hình 2. Mô hình phát triển bền vững theo Mohan Munasingle Nguồn: [4] Năm 1995, chương trình xây dựng các chỉ thị PTBV lần đầu tiên được thông qua sau phiên họp của Ủy ban PTBV LHQ. Đến tháng 8 năm 2016, dự thảo 134 chỉ tiêu PTBV được ra đời và áp dụng thí điểm tại 22 quốc gia trên toàn thế giới theo mô hình nhân quả nhưng không thành công trong việc nghiên cứu các mối quan hệ phức tạp giữa các vấn đề PTBV [29]. Năm 2001, Ủy ban PTBV công bố bộ chỉ thị PTBV với 15 chủ đề và 58 chỉ thị cốt lõi PTBV nhằm hỗ trợ các nước trong việc đo lường bước tiến tới PTBV, song song với 8 mục tiêu thiên niên kỷ năm 2000.

Năm 2007, Ủy ban PTBV ban hành sách Hướng dẫn và phương pháp tính chỉ số PTBV [50]. Hướng dẫn và phương pháp tính chỉ số PTBV của Liên hợp quốc là tài liệu cung cấp hệ thống chỉ tiêu PTBV một cách chi tiết và cụ thể, bên cạnh đó là các đề xuất để mỗi quốc gia thích ứng với những điều kiện của mình. Từ các trụ cột chính của PTBV, UN chia thành các hợp phần, các hợp phần phụ và hệ thống chỉ tiêu được hình thành tương ứng với các hợp phần đó. Với mỗi chỉ tiêu có lý do hình thành (sự ảnh hưởng tới PTBV), phương pháp đánh giá, tình trạng và nguồn cung cấp dữ liệu tương ứng.

Hệ thống chỉ tiêu là tổng quát nên để không áp dụng máy móc vào một trường hợp cụ thể, tác giả có đưa ra một số đề xuất cho các quốc gia có thể vận dụng linh hoạt. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Song song với hệ thống chỉ tiêu và phương pháp tính chỉ số PTBV do Ủy ban LHQ ban hành, nhận thấy được tầm quan trọng trong việc đo lường chỉ số PTBV ở từng quốc gia cho phù hợp với đặc trưng nổi bật của đất nước, một loạt quốc gia như Anh, xứ Walse, Hongkong, Malaysia đã ban hành riêng bộ chỉ tiêu PTBV áp dụng cho quốc gia của mình. Tuy các bộ chỉ tiêu ở mỗi quốc gia khác nhau là khác nhau, nhưng tựu chung lại đều đảm bảo các mục tiêu chung như: định hướng PTBV trên Thế giới và đảm bảo phát triển hài hòa các lĩnh vực kinh tế - xã hội - môi trường nội tại các quốc gia. Bộ chỉ số đánh giá tính bền vững đã được xây dựng cho Đài Loan vào năm 2006 [37].