Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỊNH TRẢ HỒ SƠ ĐIỀU TRA BỔ SUNG CỦA TÒA ÁN 1. Mô hình tố tụng hình sự và đặc điểm của mô hình tố tụng hình sự Việt Nam Để nghiên cứu chế định trả hồ sơ để điều tra bổ sung của Tòa án trong tố tụng hình sự Việt Nam, cần xuất phát từ đặc trƣng của mô hình tố tụng hình sự mà Việt nam đã áp dụng. Mô hình tố tụng hình sự, theo cách hiểu chung nhất, là sự khái quát cao những đặc trƣng cơ bản, phổ biến, phản ánh cách thức tổ chức hoạt động tố tụng hình sự, cách thức tìm đến sự thật khách quan của vụ án. Cách thức tổ chức này quyết định địa vị tố tụng của các chủ thể trong quá trình thực hiện các chức năng cơ bản của tố tụng hình sự (chức năng buộc tội, chức năng bào chữa và chức năng xét xử) [26].
Nhƣ vậy, xem xét, đánh giá về mô hình tố tụng hình sự đƣợc tiến hành trên các yếu tố cơ bản nhƣ: Địa vị tố tụng của các chủ thể trong quá trình thực hiện các chức năng cơ bản của tố tụng hình sự; các mục tiêu, nhiệm vụ tố tụng đặt ra cần hƣớng tới; phƣơng pháp, thủ tục tố tụng đƣợc áp dụng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Khái quát các mô hình tố tụng hình sự Trên thế giới trƣớc đây và hiện nay tồn tại nhiều loại mô hình tố tụng hình sự khác nhau trong đó có hai loại mô hình tố tụng chủ yếu là mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn (mô hình tố tụng hình sự xét hỏi) và mô hình tố tụng hình sự tranh tụng. Ngoài ra còn tồn tại mô hình tố tụng hình sự kết hợp giữa thẩm vấn và tranh tụng. Đặc trƣng của mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn là huy động các cơ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan tố tụng chuyên trách của Nhà nƣớc (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát/ Viện Công tố, Toà án) vào quá trình đi tìm sự thật của vụ án, các cơ quan này cùng đƣợc giao trách nhiệm chứng minh tội phạm.
Thủ tục tố tụng không nặng về buộc tội hay gỡ tội của một bên tranh tụng, do vậy sẽ tránh đƣợc xu hƣớng che giấu sự thật khách quan của vụ án, bảo đảm khả năng kiểm soát tình hình tội phạm, không bỏ lọt tội phạm. Hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm trong mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn đƣợc đánh giá là cao hơn so với mô hình tố tụng hình sự tranh tụng (đại diện của mô hình này là các nƣớc theo hệ thống luật lục địa nhƣ Pháp, Italia, Đức…). Đặc trƣng của mô hình tố tụng hình sự tranh tụng là bảo đảm sự bình đẳng giữa bên buộc tội (cơ quan công tố) và bên bào chữa (luật sƣ) trong suốt quá trình đi tìm sự thật của vụ án. Theo mô hình tố tụng hình sự tranh tụng thì cơ quan công tố không phải là cơ quan tiến hành tố tụng mà đƣợc coi là một bên tham gia tranh tụng.
Công tố viên cũng nhƣ luật sƣ bào chữa là những ngƣời có trong tay toàn bộ những chứng cứ của vụ án mà họ tự thu thập đƣợc. Địa vị tố tụng của Công tố viên, bị cáo, ngƣời bào chữa tại phiên toà sơ thẩm đƣợc xác định là các bên có quyền bình đẳng nhƣ nhau trong việc sử dụng tất cả các nguồn lực và phƣơng tiện đƣợc pháp luật cho phép để thực hiện chức năng của mình. Trong quá trình xét xử, công tố viên và luật sƣ bào chữa tranh luận công khai, đóng vai trò chính trong việc thẩm vấn, đối đáp lẫn nhau. Các quan toà chỉ tiếp cận thông tin về vụ án thông qua quá trình tranh tụng giữa Công tố viên và luật sƣ bào chữa.
Nguyên tắc tranh tụng xuyên suốt quá trình tố tụng hình sự, kể từ khi bắt đầu cuộc điều tra cho đến khi Toà án ra phán quyết (đại diện của mô hình này là các nƣớc theo hệ thống thông luật nhƣ Anh, Hoa Kỳ, Canada, Ôxtraylia.) Đặc trƣng của mô hình tố tụng hình sự xét hỏi kết hợp với tranh tụng là 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sự giao thoa, tiếp biến giữa các yếu tố tích cực, tiến bộ của mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn và mô hình tố tụng tranh tụng nhằm hƣớng tới việc xây dựng mô hình tố tụng hình sự có khả năng giải quyết một cách tối ƣu nhiệm vụ phát hiện và xử lý tội phạm, đồng thời bảo đảm ngày càng tốt hơn quyền con ngƣời, quyền công dân. Sự giao thoa giữa các mô hình tố tụng hình sự đƣợc thực hiện theo hƣớng kết hợp những yếu tố tích cực của mô hình thẩm vấn và mô hình tranh tụng. Sự kết hợp này theo tỷ lệ nhƣ thế nào giữa các yếu tố là do sự lựa chọn của các nhà lập pháp trên cơ sở các điều kiện cụ thể về lịch sử, chính trị, kinh tế, xã hội của từng quốc gia (điển hình của mô hình này là Liên Bang Nga, Nhật Bản, Hàn Quốc…) 1. Đặc điểm mô hình tố tụng hình sự Việt Nam Mỗi mô hình tố tụng hình sự trên đây đều có ƣu điểm nhƣợc điểm hạn chế nhất định.
Đối với Việt Nam, mô hình tố tụng hình sự trong quá trình phát triển chịu ảnh hƣởng lớn từ mô hình tố tụng hình sự Pháp và mô hình Xô viết (hai mô hình tố tụng hình sự vốn bắt nguồn từ truyền thống luật Châu Âu lục địa) và đã tiếp thu đậm nét những yếu tố của mô hình tố tụng thẩm vấn. Hệ thống pháp luật, hệ thống tƣ pháp của Pháp đã hiện diện ở nƣớc ta trong khoảng 80 năm - bên cạnh hệ thống pháp luật và hệ thống tƣ pháp phong kiến bản xứ - đã ảnh hƣởng sâu sắc đến truyền thống, tƣ duy pháp lý ở nƣớc ta. Các Bộ luật tố tụng hình sự đƣợc ban hành và áp dụng trong thời kỳ Pháp thuộc là sự sao chép cơ bản Bộ luật tố tụng hình sự của Pháp thời đó. Sau năm 1945, từ Hiến pháp năm 1959 đến Hiến pháp năm 1980, tổ chức và hoạt động của hệ thống cơ quan tƣ pháp và hệ thống pháp luật nƣớc ta chịu sự ảnh hƣởng mạnh mẽ của mô hình Xô viết.
Trong lĩnh vực tố tụng hình sự, sự ảnh hƣởng này đƣợc thể hiện đậm nét trong Bộ luật tố tụng hình sự đầu tiên của nƣớc ta ban hành năm 1988 và vẫn tiếp tục ảnh hƣởng trong Bộ luật tố tụng hình sự 2003. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đến nay, tuy trong quá trình phát triển, Việt Nam đã tiếp thu một số hạt nhân hợp lý của mô hình tố tụng hình sự tranh tụng, phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội cụ thể của Việt Nam, nhƣng mô hình tố tụng hình sự ở nƣớc ta cho đến thời điểm ban hành Hiến pháp năm 2013 về cơ bản vẫn là mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn. Đặc trƣng của mô hình tố tụng hình sự hiện hành thể hiện ở một số điểm sau [26]. + Tố tụng hình sự Việt Nam không coi vụ án hình sự là tranh chấp, xung đột pháp lý giữa các bên, điều này khác với mô hình tố tụng hình sự tranh tụng.
Vụ án hình sự xảy ra bị xem là đã xâm hại tới trật tự công cộng, lợi ích chung của xã hội và Nhà nƣớc phải có trách nhiệm giải quyết, việc giải quyết vụ án hình sự hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí của Nhà nƣớc. Các cơ quan tiến hành tố tụng và ngƣời tiến hành tố tụng đại diện cho Nhà nƣớc trong giải quyết vụ án hình sự, bị can, bị cáo có vai trò thụ động phụ thuộc rất lớn vào các cơ quan tiến hành tố tụng và gần nhƣ là đối tƣợng xem xét của các cơ quan tiến hành tố tụng. Ngƣời bị hại không có quyền lựa chọn cách thức giải quyết vụ việc. Khởi tố hay không khởi tố vụ án không phụ thuộc vào ý muốn của ngƣời bị hại, mà hoàn toàn phụ thuộc vào quyết định của các cơ quan tiến hành tố tụng.
+ Mục tiêu tố tụng hình sự Việt Nam là tìm ra sự thật, chân lý khách quan của sự việc, mục tiêu này chi phối mọi trình tự, thủ tục, cũng nhƣ thẩm quyền của các chủ thể trong tố tụng hình sự. Pháp luật trao trách nhiệm tìm kiếm chứng cứ, xác định sự thật vụ án cho các cơ quan tiến hành tố tụng và ngƣời tiến hành tố tụng. + Tố tụng hình sự Việt Nam xác định việc tìm kiếm sự thật vụ án bằng phƣơng pháp điều tra, thẩm vấn. Trong giai đoạn điều tra, Điều tra viên thực hiện mọi biện pháp điều tra do pháp luật quy định để thu thập chứng cứ.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong giai đoạn truy tố, Viện kiểm sát tiếp tục kiểm tra hồ sơ vụ án để ra quyết định truy tố hoặc không truy tố ngƣời phạm tội. Tại phiên tòa áp dụng chủ yếu phƣơng pháp điều tra, thẩm vấn mà không phải là sự đối tụng giữa bên buộc tội và bên bào chữa. Phƣơng pháp điều tra đƣợc thực hiện dƣới hình thức xét hỏi. Hội đồng xét xử đặt những câu hỏi về từng tình tiết của vụ án nhằm xác minh tính trung thực, tính đúng đắn của các chứng cứ có trong hồ sơ vụ án; thẩm tra các nhân chứng; xem xét những vật chứng liên quan.
Sau việc xét hỏi của Hội đồng xét xử, pháp luật quy định thẩm quyền hỏi của Kiểm sát viên, ngƣời bào chữa, ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự. + Tố tụng hình sự Việt Nam phân chia quá trình giải quyết vụ án thành các giai đoạn tố tụng: khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Ở mỗi một giai đoạn thực hiện bởi các chủ thể khác nhau và gắn với quyền hạn, nghĩa vụ, trách nhiệm cụ thể nhƣng đều hƣớng tới mục tiêu chung là làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án. Các giai đoạn tố tụng đƣợc tiến hành gắn liền và kế tiếp nhau, giai đoạn tố tụng trƣớc làm tiền đề cho giai đoạn tố tụng sau, giai đoạn tố tụng sau kiểm nghiệm lại kết quả đạt đƣợc của giai đoạn tố tụng trƣớc đó.